ەسەبٸم بولسىن, ايتا وتىرايىن. ٷكٸمەتتٸك كوميسسييا قۇرامىندا جٷرٸپ, جەتە زەرتتەپ, جۇرتشىلىقپەن ەڭگٸمەلەسە كەلە, بٸر جارىم عاسىردان ارتىق قوردالانعان بٸراز مەسەلە قاتپارى اشىلدى. جەكە-جەكە توقتالا كەتەيٸن.
1. ەكٸ جاقتان اقساقالداردى شاقىرىپ, كەڭەس قۇردىق. بەس اۋىلدىڭ بەرٸنەن ٶكٸلدەرٸن جينادىق. دۇڭعان جاعىنان قارييالار باسىن يٸپ تۇرىپ, جاستاردىڭ بۇزاقىلىعى, ٷلكەندەردٸڭ تەربيەدە جٸبەرگەن ولقىلىعى ٷشٸن قازاقتاردان كەشٸرٸم سۇرادى. تاراپتار قول الىسىپ, مەمٸلەگە كەلدٸ. دۇڭعان قارييالارى قازاقتاردى مەشٸت جانىندا مۇسىلمان بولىپ باس قوسىپ, مال سويىپ سىيلاپ, تاتۋلاسۋعا شاقىردى.
تاتۋلىق كەرەك. ۇلتتىق ۇلان كەيٸن كەتەدٸ. دەمەك, جەرگٸلٸكتٸ جۇرتشىلىق ٶزارا بٸتٸسپەي, كەلٸسٸمدە ٶمٸر سٷرمەي بولمايدى.
2. جولدار جاعدايى ناشار. باستى جول ماسانشى اۋىلىنىڭ ورتالىق كٶشەسٸ ارقىلى ٶتەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار وعان جاقىن ٷي سالىپ تاستاعان, اۋلا كٶرٸپ, جولعا كەسە-كٶلدەنەڭ ماشينالارىن قويىپ قويادى دا, قازاقتاردىڭ ٶتۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. كيكٸلجٸڭنٸڭ تۋۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ دە جولعا قاتىستى قاقتىعىستار.
دۇڭعان كٶلٸگٸمەن كەلە جاتسا, قازاقتىڭ كٶلٸگٸنە جول بەرۋٸن تالاپ ەتەتٸن كٶرٸنەدٸ.
جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار جاعى: «باسقا جول سالىپ بەرٸڭٸزدەرشٸ, بۇل جولدى دۇڭعاندار الىپ قويدى, ٶتكٸزبەيدٸ» دەگەن شاعىم ايتتى. وعان اشىنا ايقاي سالۋعا تۋرا كەلدٸ: «قاي جەردە وتىرسىڭ? سەن - قازاق, ٶز جەرٸڭدەسٸڭ! كٷرە جولدى باسقاعا بەرٸپ, قىمسىنا اينالىپ جٷرەتٸن قۇل ما ەدٸڭ?» قوسىمشا جول اشىلمايدى. دۇڭعاندارعا كٶلٸگٸن جولعا قويۋعا تىيىم سالىنادى. قارا جول قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, بارشانىڭ ورتاق يگٸلٸگٸنە اينالۋعا تيٸس.
3. دۇڭعانداردىڭ بالالارىنىڭ بٸردە-بٸرەۋٸ قازاقستاننىڭ قارۋلى كٷشتەرٸنە بارمايدى, ەسكەري بورىشىن ٶتەمەيدٸ. نانىم-سەنٸمٸ سولاي. وسىعان وراي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ناقتى تالاپ قويدىق: ەگەر سول جٸگٸتتەرٸ ەرٸگٸپ, ەسٸرٸپ, ٶزگەگە قول كٶتەرسە, باسىنسا, قۇقىق پەن تەرتٸپكە قارسى ەرەكەت قىلسا, قاتاڭ جازالاۋ كەرەك. قولى ارتىنا قايىرىلىپ, كٸسەن سالىنىپ, تٷرمەگە توعىتىلسىن. ەلگە قورعان بولماي, قورلاۋشى بولسا, توردا وتىرسىن.
4. بٸز جيىن ٶتكٸزگەندە قازاق جاستارى جاسى ٷلكەندەردٸ ٷنسٸز تىڭدادى. سٶزدٸ ارسىزدىقپەن بٶلمەدٸ. دۇڭعان جاستارى اراسىندا قازاقشا سٶيلەيتٸن بەلسەندٸلەرٸ بولدى. بٸراق ولارعا يناباتتىلىقتى ٷيرەنگەن جٶن سەكٸلدٸ. دۇڭعان اۋىلدارىنا دا شەكتەن شىققاندى قالىپقا قايتاراتىن, تەنتەكتٸ تويتاراتىن اقساقالدار كەڭەسٸ سەكٸلدٸ بەدەلدٸ, قۇرمەتتٸ ادامدار القاسى كەرەك ەكەنٸن ايتتىق. ول كەڭەس قۇرىلاتىن بولدى. قازاقستان حالقىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولعىسى كەلسە, تەرتٸپكە كٶنۋٸ مٸندەت!
5. دۇڭعانداردا تەربيەنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ مەشٸتتە بەرٸلەدٸ. ال ونىڭ باستى ۋاعىزشىسىن قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ دٸني باسقارماسى سايلامايدى.
دۇڭعان تٸلٸندە ۋاعىز ايتىلىپ جاتادى. ول نە ايتىپ جاتىر? بەلكٸم, بٸزگە قارسى ٷگٸت جٷرگٸزٸپ جاتقان بولار?!
دۇڭعاندار تەك قۇراندى عانا ەمەس, قوعامدى سىيلاي بٸلۋٸ شارت.
سوندىقتان مەن ەلٸمٸزدٸڭ باس مٷفتيٸ, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى ناۋرىزباي قاجى تاعانۇلىمەن سٶيلەستٸم. ول وبلىستىق يمامدى قورداي اۋدانىنا جٸبەردٸ. «دٸني باعىتتاعى سالا باقىلاۋدا بولادى. جۇمىس جاسايمىز. ەر شارانى قاداعالاپ وتىرمىن», – دەدٸ ماعان جاڭا باس مٷفتيٸمٸز.
6. ەدٸلٸن ايتايىق, دۇڭعاندار - جەر ەمگەن, ٶتە شارۋاقور, ەڭبەكسٷگٸش حالىق. اۋىلدارىن ٶزدەرٸ اباتتاندىرىپ, كٶگالداندىرىپ قويادى. اراق ساتىلمايدى, ونى ٸشپەيدٸ. ال جيىنعا سىلقييا تويىپ كەلگەن بٸر-ەكٸ قازاعىمىز بولدى. ولاردى: «ۇلتىمىزدى ماسقارالاماي, ٷيٸڭدە وتىر!» دەپ ٷيٸنە جٸبەردٸم.
بٸراق دۇڭعانداردىڭ جامان جەرٸ – نيۋ-يوركتەگٸ جەنە باسقا ەلدەر قالالارىنداعى «چاينا-تاۋن» سيياقتى جيناقى ەرٸ جەكە تۇرادى, ارالارىنا ٶزگە ەتنوستاردى كٶپ جٸبەرە قويمايدى. بٸراق بٸز قازاق ەلٸندە بٸرەۋدٸڭ وتاۋ ٸشٸنەن وتاۋ تٸگۋٸنە جول بەرە المايمىز.
ولار مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋٸ, سالتىن سىيلاۋى شارت. سالتىمىزدى سىيلاماسا, حالقىمىزدى بالاعاتتاسا, قارتىمىزدى تەپكٸلەپ جاتسا, وعان قالاي بەي-جاي قاراپ وتىرامىز? وسىعان بايلانىستى قويىلۋعا جەنە ورىندالۋعا تيٸستٸ تالاپتاردىڭ بارلىعىن ايتتىق. بۇل باعىتتا دا ٷلكەن جۇمىس ٸستەلۋٸ قاجەت.
7. كٶرشٸ قىتايدا ەرتٷرلٸ ۇلىستاردى قوعامعا كٸرٸكتٸرۋدٸڭ تٷرلٸ تەجٸريبەسٸ مەن تەسٸلٸ بار. مىسالى, ەگەر سەن قازاق بولساڭ, قالايسىڭ با, قالامايسىڭ با, ەشكٸم سۇرامايدى, مٸندەتتٸ تٷردە قىتايدان دوسىڭ, جولداسىڭ بولۋعا تيٸس. دٷركٸن-دٷركٸن, جەتٸسٸنە بٸر رەت قوناققا شاقىرىپ, ٷيٸڭدە قوندىراسىڭ جەنە وعان قوناققا باراسىڭ. وسىعان مەجبٷرلەيتٸن بۇيرىق بار. حالىقتاردى ارالاستىرۋ وسىلاي جٷزەگە اسىرىلادى. بٸز ولاي مەجبٷرلەپ وتىرعان جوقپىز. ەكٸ ورتادا كٶپٸر تۇر, سونىمەن ارالاسىپ, ونى «دوستىق كٶپٸرٸنە» اينالدىرۋعا بولادى. قازاق قارييالارى دا بۇل جاعى كەمشٸن بولعانىن مويىنداپ, قارىم-قاتىناستى جولعا قويۋعا كەلٸستٸ.
دۇڭعانداردىڭ قازاق ەلٸنە ٷدەرە كٶشٸپ كەلگەنٸنە بٸر جارىم عاسىرداي ۋاقىت ٶتٸپتٸ. الايدا ٸرگەدەگٸ قازاقتارمەن ارالاس-قۇرالاستىعى ٷزٸلگەن. ەكٸ ورتادا كٶپٸر تۇر. پايدالانبايدى. بۇل مەسەلەلەردٸڭ بارلىعى ٶتكەن عاسىردان بەرٸ قوردالانعان. ەندٸ ونى تەۋەلسٸزدٸك اياسىندا تولىق شەشۋ اسا ماڭىزدى. جالعىز دۇڭعان عانا ەمەس, باسقا بارلىق ەتنوستار مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقىمەن بٸرگە بٸر ۇلت بولىپ ۇيىسۋى كەرەك. ەيتپەسە, ەرقايسىسى ەر جاققا تارتىپ, جەرٸمٸزدٸ تۋ-تالاقاي ەتۋ قاۋپٸ بار.
8. دۇڭعاندار ەز-ناۋرىز سەكٸلدٸ ۇلتتىق مەرەكەلەرٸمٸزدٸ تويلامايدى. ولار ٷشٸن بۇل جات. ەكٸمدٸكتٸڭ ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸ «ۇرپاعى كٶز ٷيرەتسٸن» دەپ ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸن اتاپ ٶتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ, مەجبٷرلەيدٸ. بٸراق بۇلار ونداي مەرەكەگە شاقىرعانعا كەلمەيدٸ. تەك ورازا مەن قۇربان ايتتى عانا مەيرام سانايدى.
9. مەكتەپ ديرەكتورىمەن تٸلدەستٸم. «اۋقاتتى» اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ بٸلٸم ورداسىندا 1,5 مىڭ وقۋشى وقيدى. سونىڭ 1300-ٸ – دۇڭعان, ال 200-ٸ – قازاق بالالارى. كٶپشٸلٸك ازشىلىققا ەلٸمجەتتٸك جاسايدى دەيدٸ. مۇعالٸمنٸڭ تٸلٸن المايدى ەكەن. دۇڭعاندار ەرتەلٸ-كەش ٷلكەنٸنەن كٸشٸسٸنە دەيٸن جەرمەن جۇمىس جاسايدى, ەگٸن سالادى. مۇعالٸم بالالارىن مەكتەپكە كەلتٸرمەك بولسا, «ساباق بەرگٸڭ كەلسە, ەگٸندٸككە كەل!» دەپ ايتادى ەكەن. تٸپتٸ ناۋقان كەزٸندە ەگٸستٸككە بارىپ ساباق بەرٸپ جٷرگەندەرٸ دە بار كٶرٸنەدٸ. بۇل, ەرينە, ٶرەسكەل دٷنيە. مۇنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنٸ جٶنٸندە ەسكەرتۋ جاسادىق.
مەكتەپ اۋلاسىنداعى دەرەتحانادا جاس قىزدىڭ زورلانۋىنا قاتىستى سوراقى وقيعادان كەيٸن بار جەردەگٸ بٸلٸم وردالارى اۋلاسىنا بٶگدە ادامداردىڭ كٸرۋٸنە تىيىم سالىندى. بٸردە وسى مەكتەپ اۋلاسىندا كەزەكشٸلٸك ەتٸپ جٷرگەن مۇعالٸمدەر بٶتەن جٸگٸتتەردٸڭ جٷرگەنٸن بايقاپ, سىرتقا شىعىپ كەتۋٸن سۇرايدى. ولار ەكٸ ۇستازدى اۋلادان اۋلاق شاقىرىپ الىپ, تەپكٸلەپ ۇرىپ كەتكەن. ارتىنان اراعا اقساقالدار تٷسٸپ, ەكٸ جاقتى بٸتٸستٸرگەن.
10. سورتٶبە اۋىلدىق وكرۋگٸندەگٸ 24 مىڭ حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ, ياعني 23 مىڭى – دۇڭعان. بٸرازىنىڭ ٷيٸندە قارۋ-جاراق بار دەگەن مەلٸمەت ايتىلدى. نەگە قازاقتاردان تەركٸلەنگەن قارۋ ولاردان تەركٸلەنبەيدٸ? ولار قارۋدى زاڭدى العان با, ەلدە زاڭسىز جولمەن يەلەنگەن بە? مٸنە, وسى سالادا دا جۇمىستار قولعا الىنۋى كەرەك.
جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنا پارلامەنتتەن, ٷكٸمەتتەن, باس پروكۋراتۋرادان, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸنەن جەنە باسقاسىنان ٶكٸلدەر كەلدٸ. جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى مازالاعان ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ انىقتاپ, جازىپ الدى. مەكتەپ, اۋرۋحانا, جول مەسەلەلەرٸن شەشٸپ بەرۋدٸ سۇرايدى. الداعى ۋاقىتتا ول بويىنشا ٷلكەن جۇمىس جاسالۋعا تيٸس. جۇرتشىلىق تٶبەلەستٸڭ قايتالانۋىن ەمەس, جىلدار بويى قوردالانعان تٷيتكٸلدەردٸڭ ناقتى شەشٸلگەنٸن قالايدى.
بٸزدٸ قازاق جاعى جاقسى قابىلدادى, كەلگەنٸمٸزگە شىن جٷرەكتەن قۋاندى.
قازاقتىڭ قانىمەن كەلگەن جەر زاڭىمەن قورعالادى.
قازاق باعىنعان زاڭ دۇڭعانعا دا, باسقاسىنا دا ورتاق. مەملەكەت ٸشٸنەن مەملەكەت قۇرۋ دەگەن قاراۋ پيعىلدىڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋعا تيٸس!
باقىتبەك سماعۇل
