1925 jyldyń qart býradai jaraǵan qarly qańtar aiynyń saryshunaq aiazdy kúnderiniń biri edi. Qazaqstannyń astanasy Orynbordan Qyzylordaǵa kóshirilip, Syr-ana ziialy perzentterin qushaq jaia qarsy alyp jatty.
Aqmeshittegi eski hanbazarynyń diń ortasynda ústinde kónetoz kúpisi bar, tobyǵynan qar keshken jalańaiaq bireý salpynshaq-syldyrmaqty úlken qara qobyzyn sarnatyp, zarly kúi tógip otyr. Muny alǵash kórgende, Muhtar men Álkeidiń kózderi tas tóbelerine shyqqan. Sodan soń «baqsy» degen biri ekinshisine qarap…
Baqsynyń tabanynyń taby tigen jer ot ornyndai aitaqyr bolyp, syqyrlaǵan sary aiazda býy burqyrap keýip, qara jerdiń tońy jibip, aǵarańdap jatypty. Ersili-qarsyly júrip jatqan bazarshylar qobyzǵa qosylyp, azaly saryn aitqan baqsyǵa jaqyndap, tiyn-tebenderin tastaýǵa da imenetin siiaqty. Onyń bal ashyp, qumalaq salatyn kóripkeldigi, zikir aityp, adam qaraityn emshiligi bar ekenin jaqsy biletin solardyń kóbi retin tapsa jaqyndamai-aq, tek syrttai baqylap, ainalyp ótkendi maqul kóretin. Al baqsynyń kúndelikti ádeti de, kásibi de – osy. Bir mezgil bazarǵa kelip qobyzyn sarnatady, reti kelse zikir salyp, naýqas qaraidy, qumalaq shashyp joq izdeidi.
Bul – Qorqyt kúileriniń sońǵy býyn oryndaýshylarynyń biri, Adasqan, Esaqai baqsylardyń sońǵy tuiaq shákirti, bir jasynda sheshekpen aýyryp kózden qalǵandyqtan halyq arasynda «Nyshan áz» degen laqap atpen belgili bolǵan, áigili baqsy Smaiyl Shámenuly bolatyn. Tap sol kez arýaq qonǵan baqsynyń dúniianyń didarynda otyz úsh jas jasap, qylyshtai qylshyldap turǵan shaǵy edi.
Baqsylyq ónerdi barlai zerttegen V.N.Basilov «Izbranniki dýhov» atty eńbeginde: «Zikir kezinde baqsy sýyqtyń ne ekenin sezbeidi. Evenki baqsylary qatty aiazda jartylai jalańash uzaq merzim dalada júretin. Sýyqqa tózimdilik nganas baqsylaryna da tán», – dep jazady. Kúni búginge deiin umytylmai, halyqtyń jadynda jańǵyryp, saqtalyp kele jatqan «Nyshan Áz» týraly álgi áńgimeniń uly nobaiy álem halyqtary arasyndaǵy baqsylyqty tutynǵan elderdiń birazynda ortaq jeli retinde saqtalǵan. Ásirese, eskimos, ońtústik hanty, nganas, chýkot, ket, altai, manchjýr, iýkagir, selkýp, nivh, saha, býriat, shor siiaqty týndra men Sibir halyqtarynyń, ózbek, qaraqalpaq, qyrǵyz, túrikmen siiaqty qońsy elderdiń birtalaiynda baqsy Táńir tekti tulǵa retinde qatty qadirlengen. Degenmen, bul halyqtar arasyndaǵy baqsy «qyzmeti» birkelki emes. Baqsylyq kiede kezdesetin túrli qasietterge olardyń árqaisysy ózinshe basymdyq beretindikteri baiqalady.
Baqsy qyzmetiniń aýqymy men túrin atap shyǵý úshin ǵana kóldei másele kóterýge týra keledi. Sibir halyqtarynyń seniminde baqsy-shaman – túrli dárejedegi taý-tas, ózen-kól, orman-sý rýhtaryn bitimge shaqyryp, adamdardyń turmys-tirshiligindegi máselelerdi oń sheshýge yqpal jasaǵan Táńir men tabiǵat arasyndaǵy dáneker tulǵa. Sibir halyqtary arasynda damyǵan balyqshylyq-ańshylyq úrdiske qatysty barsha sáttilik pen sátsizdikter baqsynyń aralasýynsyz sheshilmegen. Eskimostar arasyndaǵy baqsy qyzmetiniń bastysy ańshylyqtyń sátti ótýin uiymdastyrý bolsa, nganastarda da osy tektes istiń barysynda baqsy júrgen. Olar tabiǵi kúshterge tikelei áser etip otyrady dep uǵynylǵandyqtan, chýkot baqsysy «qarly borandardy toqtatqan». Al hantylar men mansylar baqsy týraly qolaisyz sóz aitýdyń ózin kúpirlik dep sanaǵan. Ket halqynyń baqsylary rý aralyq daý-sharlardy sheshýde óreli qyzmet atqarǵandyqtan, olardy ata dástúrin saqtaýshy jáne ony keler urpaqqa jetkizýshiler retinde erekshe baǵalaǵan. Ket baqsylary jańa týǵan sábige at qoiyp, onyń bolashaq taǵdyryn boljap, úilenip, turmys qurý rásimderine aralasqan. Nenets baqsylary dárilik shópterdiń syryn bilýmen erekshelengen.
N.V.Basilov sóziniń asyl deregi baqsylyq qýattyń bir belgisi retinde tabiǵattyń qaharly sýyǵyna tózimdiligin aiǵaq etedi. Evenki jáne nganas baqsysy men Syr boiynda ǵumyr keship, 1979 jylǵa deiin kózi tiri kelgen sońǵy baqsynyń biri – Nyshan ázdiń arasynda úlken uqsastyq bar. Smaiyldyń qystyń kózi qyraýly saryshunaq aiazda jalań aiaq qar keship otyryp, qobyz tartqanyn kózimen kórgen jandardy Syr topyraǵynan sirek te bolsa keziktirýge bolady. Bir ǵajaby, baqsylyq – ult tańdamaityn, rýǵa bólinbeitin qasiet. Shamanizm, iaǵni Táńirilik senim din emes, odan álde-qaida kúrdelirek uǵym – tabiǵat týraly tylsym ilimderdiń jiyntyǵy. Álem halyqtarynda jasaǵan baqsy tekti tulǵalarǵa qatysty ortaq tiptik belgilerdiń shamadan tys kóp bolatyndyǵy da sondyqtan. Óitkeni, adamzat balasynyń tabiǵat atty ortaq úiiniń iesi men kiesi, tabiǵat pen adam arasyndaǵy dáneker tulǵa osy baqsy bolatyn.
Baqsylyq siiaqty qudiretti tylsymnyń shegine jetip, kóńil kózderin sendire almaǵan Eýropa men orys zertteýshilerine baqsy shynymen de osyndai jabaiy beinede kórinýi ábden múmkin. Basqany bylai qoiǵanda baqsydan áýeli bizdiń qazaq ta záre-quty qalmai qoryqqan joq pa. Abai danyshpan kókiregi qars aiyrylyp: «Molasyndai baqsynyń, jalǵyz qaldym, tap shynym» degende, baqsyny ólgennen keiin de jalpy qorymǵa qospaityndyǵyn aitqan. Sodan soń emes pe «baqsyǵa barsań baqtyr deidi» dep, bizdiń jurttyń áńgimeniń adymyn ashtyrmai qysqa qaiyratyndyqtary. Alǵashynda baqsynyń negizgi qyzmetiniń biri aýrý «baǵý» bolǵandyqtan, onyń «baqtyr» deýi sanaǵa syiymsyz emes. Folklortanýshy ǵalym Edige Tursynovtyń dáleldegenindei, ilki qyzmetine qatysty qoldanylǵan «baq» jáne «baǵý» sózi keiin onyń atyna ainalǵany da shyndyq aýylynan alys emes. Ózi tabiǵatynda júike aýrýyna shaldyqqan «naýqas adam» basy aýyryp, baltyry syzdaǵan qoǵamdastaryn emdei alýshy ma edi? Árine, joq! Endeshe, baqsynyń «aýrýy» siz benen biz oilaǵandai kádýilgi pendelik aýrý emes, tylsym dúnielerdiń shegindegi jyndar men árýaqtar aralasqan qan maidannyń qaq ortasyndaǵy arpalysqa qatysty erekshe dert.
Nyshan ázdiń sáýegeiligi men emshiligine, ásirese, 1941 jyly qazaq dalasyn qan qaqsatqan Uly Otan soǵysy jyldarynda Syr óńiri jurtshylyǵy erekshe ilana túsipti. Bir shańyraqtan údere kóterilip maidan dalasyna attanǵan ákesi men balasynyń biri týraly amandyq, ekinshisi haqynda jamandyq habar aitý eshqandai pendeniń qolynan kelmegen erlik. Ol kezde quzǵyndai qaptaǵan qara qaǵazdyń ózi qanshama edi? Al baqsy bolsa osy kúnderdiń birinde de óziniń tabiǵatyndaǵy týrashyl minezinen bir tanbapty. Onyń boljaǵany bojyramai, aitqany aidan anyq kelip otyrǵan. Sodan da bolar, jalǵan sóileýdi bilmeitin erekshe qasietti jandy jaraly otbasylar da jazǵyrmaǵan.
…1975 jyldyń maýsym aiy edi. Akademik Álkei Marǵulannyń da shaý tarta bastaǵan shaǵy. Elý jyl buryn Aqmeshitte, bazardyń ortasynda jalǵyz-aq ret kórgen álgi baqsyny Álekeń Qazaq radiosynyń sol kezdegi Qyzylorda oblysy boiynsha menshikti tilshisi Ahat Janaev arqyly aqyry taptyrtyp alady. Biraq bul kezde Nyshan baqsynyń qolyna qobyz ustamaǵanyna jiyrma bes jyldai ýaqyt ótken, kúi tartýdy múldem qoiǵan kezi bolatyn. Sodan óner zertteýshisi Musabek Jarqynbekov qoimai júrip, sheberlerge qobyz shaptyryp, ákelip beredi. Syr óńiriniń epikalyq jyrshylyq úrdisin zerttep júrgen Alma Qunanbaeva siiaqty ónertanýshynyń ótkize aitqan ótinish sózin aiaqasty qaldyrmai, 83 jastaǵy qart baqsy jas kezinde muralanǵan Qorqyt kúileriniń sulbasyn tartyp, birneshe baqsy saryndaryna qosa 9 kúidiń nobaiyn ǵana taspaǵa jazdyrtýǵa shamasy áreń jetedi. Baqsynyń qoly qobyzdan da, kúiden de shyǵyp ketken eken. Al 50-shi jyldary Almatyǵa arnaiy teksertý úshin alyp kelip, baqsy qobyzyn olai qarap, bylai tekserip, aqyry ózgeshe eshteńe taba almaǵan sol kezdegi Ulttyq qaýipsizdik basqarmasynyń qyzmetkerleri Nyshan ázdiń qara qobyzyn teatrǵa ótkizip jiberedi.
Men osy ýaqiǵany qobyz kúileriniń qazirgi tańdaǵy sheber oryndaýshysy, Yqylastyń juraǵaty Saian Aqmoldaǵa aityp bergenimde, ol birshama ýaqyt til qatpastan, samsoz kúide surlanyp otyryp qaldy. Sodan soń: «Men ol qobyzdy mindetti túrde tabamyn», degen. Keiin baryp estidim. Saian shynynda da Nyshan baqsynyń qobyzyn indetip izdep júrip, aqyry taýypty. Biraq záre-qutyn alǵan qorqynyshynan soń baqsy qobyzyn alǵan jerine qaita aparyp tapsyryp, qashyp qutylǵandai bolypty. Sóitsek, másele bylai bolǵan eken.
Qobyzshy Saian qolyna túsirgen baqsy qobyzyn aialap ustap, kezekti kontsertterdiń birine alyp shyǵý maqsatynda jaqsylap shegin taǵyp qoiady da, qalpyna kelgesin tartarmyn dep jatyp qalady. Azanda uiqydan tursa túndegi qobyzǵa taqqan shek ózinen-ózi úzilip turǵanyn kóredi. Óz kózine senbegen ol álgi qobyzǵa úsh kún qatarynan shek taǵýmen áýre-sarsańǵa túsedi. Úsh kúnde de túnde taǵylǵan shek tań aldynda ózinen-ózi úzilip shyǵady. Munda bir túsiniksiz tylsymnyń baryna kózi jetken Saian baqsy qobyzymen bailanysty myna túsiniksizdikten sekem alyp, mamandardan aqyl-keńes suraidy. Baqsy qobyzynyń mundai qasietin biletin kisilerdiń bári de qobyzdy dereý alǵan jerine qaita aparyp tapsyrýdy buiyrady. Saian álgilerdiń aitqandaryn sol kúni múltiksiz oryndaǵan.
Almatydaǵy M.O.Áýezov atyndaǵy akademiialyq drama teatrynda qoiylymdar arasyndaǵy kórinisterde sahnadaǵy artister jal-quiryǵy kúzelgen qur attai shegi men tieginen aiyrylǵan syldyrmaqty, úlken qara qobyzdy qoldaryna ustap shyǵady. Shek taqtyrmaityn tarpańdyǵy bolmasa, áigili Nyshan baqsynyń qara qobyzy – osy!
Berik JÚSIPOV, folklortanýshy.
