1925 جىلدىڭ قارت بۋراداي جاراعان قارلى قاڭتار ايىنىڭ سارىشۇناق ايازدى كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ. قازاقستاننىڭ استاناسى ورىنبوردان قىزىلورداعا كٶشٸرٸلٸپ, سىر-انا زييالى پەرزەنتتەرٸن قۇشاق جايا قارسى الىپ جاتتى.
اقمەشٸتتەگٸ ەسكٸ حانبازارىنىڭ دٸڭ ورتاسىندا ٷستٸندە كٶنەتوز كٷپٸسٸ بار, توبىعىنان قار كەشكەن جالاڭاياق بٸرەۋ سالپىنشاق-سىلدىرماقتى ٷلكەن قارا قوبىزىن سارناتىپ, زارلى كٷي تٶگٸپ وتىر. مۇنى العاش كٶرگەندە, مۇحتار مەن ەلكەيدٸڭ كٶزدەرٸ تاس تٶبەلەرiنە شىققان. سودان سوڭ «باقسى» دەگەن بٸرٸ ەكٸنشٸسٸنە قاراپ…
باقسىنىڭ تابانىنىڭ تابى تيگەن جەر وت ورنىنداي ايتاقىر بولىپ, سىقىرلاعان سارى ايازدا بۋى بۇرقىراپ كەۋٸپ, قارا جەردٸڭ توڭى جٸبٸپ, اعاراڭداپ جاتىپتى. ەرسٸلٸ-قارسىلى جٷرٸپ جاتقان بازارشىلار قوبىزعا قوسىلىپ, ازالى سارىن ايتقان باقسىعا جاقىنداپ, تيىن-تەبەندەرٸن تاستاۋعا دا يمەنەتٸن سيياقتى. ونىڭ بال اشىپ, قۇمالاق سالاتىن كٶرٸپكەلدٸگٸ, زٸكٸر ايتىپ, ادام قارايتىن ەمشٸلٸگٸ بار ەكەنٸن جاقسى بٸلەتٸن سولاردىڭ كٶبٸ رەتٸن تاپسا جاقىنداماي-اق, تەك سىرتتاي باقىلاپ, اينالىپ ٶتكەندٸ ماقۇل كٶرەتٸن. ال باقسىنىڭ كٷندەلٸكتٸ ەدەتٸ دە, كەسٸبٸ دە – وسى. بٸر مەزگٸل بازارعا كەلٸپ قوبىزىن سارناتادى, رەتٸ كەلسە زٸكٸر سالىپ, ناۋقاس قارايدى, قۇمالاق شاشىپ جوق ٸزدەيدٸ.
بۇل – قورقىت كٷيلەرٸنٸڭ سوڭعى بۋىن ورىنداۋشىلارىنىڭ بٸرٸ, اداسقان, ەساقاي باقسىلاردىڭ سوڭعى تۇياق شەكٸرتٸ, بٸر جاسىندا شەشەكپەن اۋىرىپ كٶزدەن قالعاندىقتان حالىق اراسىندا «نىشان ەز» دەگەن لاقاپ اتپەن بەلگٸلٸ بولعان, ەيگٸلٸ باقسى سمايىل شەمەنۇلى بولاتىن. تاپ سول كەز ارۋاق قونعان باقسىنىڭ دٷنييانىڭ ديدارىندا وتىز ٷش جاس جاساپ, قىلىشتاي قىلشىلداپ تۇرعان شاعى ەدٸ.
باقسىلىق ٶنەردٸ بارلاي زەرتتەگەن ۆ.ن.باسيلوۆ «يزبراننيكي دۋحوۆ» اتتى ەڭبەگٸندە: «زٸكٸر كەزٸندە باقسى سۋىقتىڭ نە ەكەنٸن سەزبەيدٸ. ەۆەنكٸ باقسىلارى قاتتى ايازدا جارتىلاي جالاڭاش ۇزاق مەرزٸم دالادا جٷرەتٸن. سۋىققا تٶزٸمدٸلٸك نگاناس باقسىلارىنا دا تەن», – دەپ جازادى. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ۇمىتىلماي, حالىقتىڭ جادىندا جاڭعىرىپ, ساقتالىپ كەلە جاتقان «نىشان ەز» تۋرالى ەلگٸ ەڭگٸمەنٸڭ ۇلى نوبايى ەلەم حالىقتارى اراسىنداعى باقسىلىقتى تۇتىنعان ەلدەردٸڭ بٸرازىندا ورتاق جەلٸ رەتٸندە ساقتالعان. ەسٸرەسە, ەسكيموس, وڭتٷستٸك حانتى, نگاناس, چۋكوت, كەت, التاي, مانچجۋر, يۋكاگير, سەلكۋپ, نيۆح, ساحا, بۋريات, شور سيياقتى تۋندرا مەن سٸبٸر حالىقتارىنىڭ, ٶزبەك, قاراقالپاق, قىرعىز, تٷرٸكمەن سيياقتى قوڭسى ەلدەردٸڭ بٸرتالايىندا باقسى تەڭٸر تەكتٸ تۇلعا رەتٸندە قاتتى قادٸرلەنگەن. دەگەنمەن, بۇل حالىقتار اراسىنداعى باقسى «قىزمەتٸ» بٸركەلكٸ ەمەس. باقسىلىق كيەدە كەزدەسەتٸن تٷرلٸ قاسيەتتەرگە ولاردىڭ ەرقايسىسى ٶزٸنشە باسىمدىق بەرەتٸندٸكتەرٸ بايقالادى.
باقسى قىزمەتٸنٸڭ اۋقىمى مەن تٷرٸن اتاپ شىعۋ ٷشٸن عانا كٶلدەي مەسەلە كٶتەرۋگە تۋرا كەلەدٸ. سٸبٸر حالىقتارىنىڭ سەنٸمٸندە باقسى-شامان – تٷرلٸ دەرەجەدەگٸ تاۋ-تاس, ٶزەن-كٶل, ورمان-سۋ رۋحتارىن بٸتٸمگە شاقىرىپ, ادامداردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸندەگٸ مەسەلەلەردٸ وڭ شەشۋگە ىقپال جاساعان تەڭٸر مەن تابيعات اراسىنداعى دەنەكەر تۇلعا. سٸبٸر حالىقتارى اراسىندا دامىعان بالىقشىلىق-اڭشىلىق ٷردٸسكە قاتىستى بارشا سەتتٸلٸك پەن سەتسٸزدٸكتەر باقسىنىڭ ارالاسۋىنسىز شەشٸلمەگەن. ەسكيموستار اراسىنداعى باقسى قىزمەتٸنٸڭ باستىسى اڭشىلىقتىڭ سەتتٸ ٶتۋٸن ۇيىمداستىرۋ بولسا, نگاناستاردا دا وسى تەكتەس ٸستٸڭ بارىسىندا باقسى جٷرگەن. ولار تابيعي كٷشتەرگە تٸكەلەي ەسەر ەتٸپ وتىرادى دەپ ۇعىنىلعاندىقتان, چۋكوت باقسىسى «قارلى بورانداردى توقتاتقان». ال حانتىلار مەن مانسىلار باقسى تۋرالى قولايسىز سٶز ايتۋدىڭ ٶزٸن كٷپٸرلٸك دەپ ساناعان. كەت حالقىنىڭ باقسىلارى رۋ ارالىق داۋ-شارلاردى شەشۋدە ٶرەلٸ قىزمەت اتقارعاندىقتان, ولاردى اتا دەستٷرٸن ساقتاۋشى جەنە ونى كەلەر ۇرپاققا جەتكٸزۋشٸلەر رەتٸندە ەرەكشە باعالاعان. كەت باقسىلارى جاڭا تۋعان سەبيگە ات قويىپ, ونىڭ بولاشاق تاعدىرىن بولجاپ, ٷيلەنٸپ, تۇرمىس قۇرۋ رەسٸمدەرٸنە ارالاسقان. نەنەتس باقسىلارى دەرٸلٸك شٶپتەردٸڭ سىرىن بٸلۋمەن ەرەكشەلەنگەن.
ن.ۆ.باسيلوۆ سٶزٸنٸڭ اسىل دەرەگٸ باقسىلىق قۋاتتىڭ بٸر بەلگٸسٸ رەتٸندە تابيعاتتىڭ قاھارلى سۋىعىنا تٶزٸمدٸلٸگٸن ايعاق ەتەدٸ. ەۆەنكٸ جەنە نگاناس باقسىسى مەن سىر بويىندا عۇمىر كەشٸپ, 1979 جىلعا دەيٸن كٶزٸ تٸرٸ كەلگەن سوڭعى باقسىنىڭ بٸرٸ – نىشان ەزدٸڭ اراسىندا ٷلكەن ۇقساستىق بار. سمايىلدىڭ قىستىڭ كٶزٸ قىراۋلى سارىشۇناق ايازدا جالاڭ اياق قار كەشٸپ وتىرىپ, قوبىز تارتقانىن كٶزٸمەن كٶرگەن جانداردى سىر توپىراعىنان سيرەك تە بولسا كەزٸكتٸرۋگە بولادى. بٸر عاجابى, باقسىلىق – ۇلت تاڭدامايتىن, رۋعا بٶلٸنبەيتٸن قاسيەت. شامانيزم, ياعني تەڭٸرٸلٸك سەنٸم دٸن ەمەس, ودان ەلدە-قايدا كٷردەلٸرەك ۇعىم – تابيعات تۋرالى تىلسىم ٸلٸمدەردٸڭ جيىنتىعى. ەلەم حالىقتارىندا جاساعان باقسى تەكتٸ تۇلعالارعا قاتىستى ورتاق تيپتٸك بەلگٸلەردٸڭ شامادان تىس كٶپ بولاتىندىعى دا سوندىقتان. ٶيتكەنٸ, ادامزات بالاسىنىڭ تابيعات اتتى ورتاق ٷيٸنٸڭ يەسٸ مەن كيەسٸ, تابيعات پەن ادام اراسىنداعى دەنەكەر تۇلعا وسى باقسى بولاتىن.
باقسىلىق سيياقتى قۇدٸرەتتٸ تىلسىمنىڭ شەگٸنە جەتٸپ, كٶڭٸل كٶزدەرٸن سەندٸرە الماعان ەۋروپا مەن ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸنە باقسى شىنىمەن دە وسىنداي جابايى بەينەدە كٶرٸنۋٸ ەبدەن مٷمكٸن. باسقانى بىلاي قويعاندا باقسىدان ەۋەلٸ بٸزدٸڭ قازاق تا زەرە-قۇتى قالماي قورىققان جوق پا. اباي دانىشپان كٶكٸرەگٸ قارس ايىرىلىپ: «مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم, تاپ شىنىم» دەگەندە, باقسىنى ٶلگەننەن كەيٸن دە جالپى قورىمعا قوسپايتىندىعىن ايتقان. سودان سوڭ ەمەس پە «باقسىعا بارساڭ باقتىر دەيدٸ» دەپ, بٸزدٸڭ جۇرتتىڭ ەڭگٸمەنٸڭ ادىمىن اشتىرماي قىسقا قايىراتىندىقتارى. العاشىندا باقسىنىڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸنٸڭ بٸرٸ اۋرۋ «باعۋ» بولعاندىقتان, ونىڭ «باقتىر» دەۋٸ ساناعا سىيىمسىز ەمەس. فولكلورتانۋشى عالىم ەدٸگە تۇرسىنوۆتىڭ دەلەلدەگەنٸندەي, ٸلكٸ قىزمەتٸنە قاتىستى قولدانىلعان «باق» جەنە «باعۋ» سٶزٸ كەيٸن ونىڭ اتىنا اينالعانى دا شىندىق اۋىلىنان الىس ەمەس. ٶزٸ تابيعاتىندا جٷيكە اۋرۋىنا شالدىققان «ناۋقاس ادام» باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعان قوعامداستارىن ەمدەي الۋشى ما ەدٸ? ەرينە, جوق! ەندەشە, باقسىنىڭ «اۋرۋى» سٸز بەنەن بٸز ويلاعانداي كەدۋٸلگٸ پەندەلٸك اۋرۋ ەمەس, تىلسىم دٷنيەلەردٸڭ شەگٸندەگٸ جىندار مەن ەرۋاقتار ارالاسقان قان مايداننىڭ قاق ورتاسىنداعى ارپالىسقا قاتىستى ەرەكشە دەرت.
نىشان ەزدٸڭ سەۋەگەيلٸگٸ مەن ەمشٸلٸگٸنە, ەسٸرەسە, 1941 جىلى قازاق دالاسىن قان قاقساتقان ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا سىر ٶڭٸرٸ جۇرتشىلىعى ەرەكشە يلانا تٷسٸپتٸ. بٸر شاڭىراقتان ٷدەرە كٶتەرٸلٸپ مايدان دالاسىنا اتتانعان ەكەسٸ مەن بالاسىنىڭ بٸرٸ تۋرالى اماندىق, ەكٸنشٸسٸ حاقىندا جاماندىق حابار ايتۋ ەشقانداي پەندەنٸڭ قولىنان كەلمەگەن ەرلٸك. ول كەزدە قۇزعىنداي قاپتاعان قارا قاعازدىڭ ٶزٸ قانشاما ەدٸ? ال باقسى بولسا وسى كٷندەردٸڭ بٸرٸندە دە ٶزٸنٸڭ تابيعاتىنداعى تۋراشىل مٸنەزٸنەن بٸر تانباپتى. ونىڭ بولجاعانى بوجىراماي, ايتقانى ايدان انىق كەلٸپ وتىرعان. سودان دا بولار, جالعان سٶيلەۋدٸ بٸلمەيتٸن ەرەكشە قاسيەتتٸ جاندى جارالى وتباسىلار دا جازعىرماعان.
…1975 جىلدىڭ ماۋسىم ايى ەدٸ. اكادەميك ەلكەي مارعۇلاننىڭ دا شاۋ تارتا باستاعان شاعى. ەلۋ جىل بۇرىن اقمەشٸتتە, بازاردىڭ ورتاسىندا جالعىز-اق رەت كٶرگەن ەلگٸ باقسىنى ەلەكەڭ قازاق راديوسىنىڭ سول كەزدەگٸ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا مەنشٸكتٸ تٸلشٸسٸ احات جاناەۆ ارقىلى اقىرى تاپتىرتىپ الادى. بٸراق بۇل كەزدە نىشان باقسىنىڭ قولىنا قوبىز ۇستاماعانىنا جيىرما بەس جىلداي ۋاقىت ٶتكەن, كٷي تارتۋدى مٷلدەم قويعان كەزٸ بولاتىن. سودان ٶنەر زەرتتەۋشٸسٸ مۇسابەك جارقىنبەكوۆ قويماي جٷرٸپ, شەبەرلەرگە قوبىز شاپتىرىپ, ەكەلٸپ بەرەدٸ. سىر ٶڭٸرٸنٸڭ ەپيكالىق جىرشىلىق ٷردٸسٸن زەرتتەپ جٷرگەن الما قۇنانباەۆا سيياقتى ٶنەرتانۋشىنىڭ ٶتكٸزە ايتقان ٶتٸنٸش سٶزٸن اياقاستى قالدىرماي, 83 جاستاعى قارت باقسى جاس كەزٸندە مۇرالانعان قورقىت كٷيلەرٸنٸڭ سۇلباسىن تارتىپ, بٸرنەشە باقسى سارىندارىنا قوسا 9 كٷيدٸڭ نوبايىن عانا تاسپاعا جازدىرتۋعا شاماسى ەرەڭ جەتەدٸ. باقسىنىڭ قولى قوبىزدان دا, كٷيدەن دە شىعىپ كەتكەن ەكەن. ال 50-شٸ جىلدارى الماتىعا ارنايى تەكسەرتۋ ٷشٸن الىپ كەلٸپ, باقسى قوبىزىن ولاي قاراپ, بىلاي تەكسەرٸپ, اقىرى ٶزگەشە ەشتەڭە تابا الماعان سول كەزدەگٸ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ نىشان ەزدٸڭ قارا قوبىزىن تەاترعا ٶتكٸزٸپ جٸبەرەدٸ.
مەن وسى ۋاقيعانى قوبىز كٷيلەرٸنٸڭ قازٸرگٸ تاڭداعى شەبەر ورىنداۋشىسى, ىقىلاستىڭ جۇراعاتى سايان اقمولداعا ايتىپ بەرگەنٸمدە, ول بٸرشاما ۋاقىت تٸل قاتپاستان, سامسوز كٷيدە سۇرلانىپ وتىرىپ قالدى. سودان سوڭ: «مەن ول قوبىزدى مٸندەتتٸ تٷردە تابامىن», دەگەن. كەيٸن بارىپ ەستٸدٸم. سايان شىنىندا دا نىشان باقسىنىڭ قوبىزىن ٸندەتٸپ ٸزدەپ جٷرٸپ, اقىرى تاۋىپتى. بٸراق زەرە-قۇتىن العان قورقىنىشىنان سوڭ باقسى قوبىزىن العان جەرٸنە قايتا اپارىپ تاپسىرىپ, قاشىپ قۇتىلعانداي بولىپتى. سٶيتسەك, مەسەلە بىلاي بولعان ەكەن.
قوبىزشى سايان قولىنا تٷسٸرگەن باقسى قوبىزىن ايالاپ ۇستاپ, كەزەكتٸ كونتسەرتتەردٸڭ بٸرٸنە الىپ شىعۋ ماقساتىندا جاقسىلاپ شەگٸن تاعىپ قويادى دا, قالپىنا كەلگەسٸن تارتارمىن دەپ جاتىپ قالادى. ازاندا ۇيقىدان تۇرسا تٷندەگٸ قوبىزعا تاققان شەك ٶزٸنەن-ٶزٸ ٷزٸلٸپ تۇرعانىن كٶرەدٸ. ٶز كٶزٸنە سەنبەگەن ول ەلگٸ قوبىزعا ٷش كٷن قاتارىنان شەك تاعۋمەن ەۋرە-سارساڭعا تٷسەدٸ. ٷش كٷندە دە تٷندە تاعىلعان شەك تاڭ الدىندا ٶزٸنەن-ٶزٸ ٷزٸلٸپ شىعادى. مۇندا بٸر تٷسٸنٸكسٸز تىلسىمنىڭ بارىنا كٶزٸ جەتكەن سايان باقسى قوبىزىمەن بايلانىستى مىنا تٷسٸنٸكسٸزدٸكتەن سەكەم الىپ, مامانداردان اقىل-كەڭەس سۇرايدى. باقسى قوبىزىنىڭ مۇنداي قاسيەتٸن بٸلەتٸن كٸسٸلەردٸڭ بەرٸ دە قوبىزدى دەرەۋ العان جەرٸنە قايتا اپارىپ تاپسىرۋدى بۇيىرادى. سايان ەلگٸلەردٸڭ ايتقاندارىن سول كٷنٸ مٷلتٸكسٸز ورىنداعان.
الماتىداعى م.و.ەۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق دراما تەاترىندا قويىلىمدار اراسىنداعى كٶرٸنٸستەردە ساحناداعى ارتيستەر جال-قۇيرىعى كٷزەلگەن قۇر اتتاي شەگٸ مەن تيەگٸنەن ايىرىلعان سىلدىرماقتى, ٷلكەن قارا قوبىزدى قولدارىنا ۇستاپ شىعادى. شەك تاقتىرمايتىن تارپاڭدىعى بولماسا, ەيگٸلٸ نىشان باقسىنىڭ قارا قوبىزى – وسى!
بەرٸك جٷسٸپوۆ, فولكلورتانۋشى.
