Ejelgi Qazaq Alyp biinde (Álippesinde) 30 tańba-dybys bar. Al, qalǵan 12-si kirme tańbalar.
Osy tańbalardyń ornalasý reti jáne sandyq ataýy eń ejelgi, eń birinshi dúniege kelgen búkilálemdik uly El qalai ataldy jáne onyń qandai retpen dúniege kelý tarihynan tolyqtai habar bere alady.
«Alash qaǵan Tanaý ózenine taban tirese,
Qazaq qaǵan álemniń bárin alǵan» (Júsip Balasaǵun). Tanaý - Ob ózeniniń ejelgi ataýy.
Álem shejiresin tanyp bilýde bizge asa kóńil aýdaratyn jaǵdai sózderdiń tek qana dybys –tańbalardan turatyny emes, olardyń býyn-býynǵa bólinýi. Sebebi, sonaý túptegi eń alǵashqy Adam Ata men Aýa Ana dúniege kelgeli beri, olar ataly, ákeli, balaly, nemereli, shóbereli t.t. býyn-býyn bolyp jalǵasyp keledi. Búkil álem elderiniń Ata tek shejiresinde de, solardy ataityn sózder men sóilemderde de, artqy býyn aldyńǵy býynnyń jalǵasy retinde dál solai berilip keledi. Bútkil jer betindegi barlyq rýlar, taipalar, ulystar, handyqtar men qaǵandyqtar da osylai býyn-býyn bolyp dúniege keldi. Bul jaǵdai Sáttiǵul atamyzdyń shejire-dastanynda bylaisha óriledi.
«Ózender qurǵap sýalmas
Qainary bolsa aqpaly.
Bekarys pen Alshynnan
Kishi júzdiń balasy
Dúrep edik el bolyp
Býyn-býyn taqtaly» (Sáttiǵul Janǵabyluly «Amanat» Almaty. 1996. 178 bet).
Eń joǵarǵy sana (sanaýdyń) iesi Uly Jaratýshy-Alla, Alladan keiingisi Adam. Allanyń qalaýymen Adam ata urpaqtary sandyq júieni meńgerdi. Biz qoldanyp júrgen sandardyń bári osy sandardy oilap taýyp, dúniege ákelgen uly atalarymyzdyń esimi. Osy sandyq júiege sáikes dybystyq tańbalar da olardyń dúniege kelý ret sanyn beredi. Sol úshinde keide bizder, sannyń ornyna 1-a, 2-á, 3-b, 4-g, 5-ǵ, 6-d, 7-e, 8-j, 9-z, 10-i t.t. degen siiaqty dybystyq tańbalardy da qoldanamyz. Qazaq balasynyń aýyzdarynan tastamaityn bir, eki, úsh degen sandardyń, 1-a (ATA), 2-á (ÁKE), 3-b (BALA) bolatyny osy.
1 sany (birinshi býyn) Adai Atanyń eki balasy Qudaike men Kelimberdiniń sandyq ataýy. Bul sannyń tańbalyq ataýy «A» - Ata (Adam Ata).
2 sany (ekinshi býyn) – Adai Atanyń birinshi nemeresi Tázike, iaǵni Táz áke. Ózderińiz kórip otyrǵandai, sóz túbiri «Áz áýlie» atamyzdyń esimi. Áz ákemizdiń esiminiń aldyndaǵy «T» dybysy, Áz áýlie atamyzdyń tolyp, tolysqan urpaǵy degendi bildiredi. Atam Qazaqtyń «Áke» degen uǵymy osy ákeli balaly Qý Adai Áke (Qudaike) men Áz Áke (Tázike) atalarymyzdyń arasynda dúniege kelgen bolyp tur. Atam Qazaqtyń handary men qaǵandarynyń bastaryna kiip júretin bas kiimderiniń «Táj» dep atalatynynyń da syry osy. Ata men Áke syilaýdyń eń ozyq úlgisi de osy. 2 sany qazaqtyń sandyq ataýy. Tańbalyq ataýy «Á» - Áke.
3 sany (úshinshi býyn) – Adai atanyń úshinshi nemeresi Qosai, bul Nuq paiǵambardyń atasynyń (rýynyń) esimi. Nuq paiǵambar zamanyndaǵy topan sýǵa ketetin «kósh» osy eki býyn, iaǵni Qudaikeniń eki ulynyń eli. Tańbalyq ataýy «B» - Bala, iaǵni birinshi Ata, ekinshi Áke, úshinshi Bala. Myna soltústiktegi kórshilerimizdiń Raz, dva, tri deitinderi de osy. Ra – Az (Ra - Kún qudaiy, Az - sirá Az, Qazaq Ata degen maǵyna beredi), Dva – Deva, Tri – Tiri, iaǵni topan sýdan tiri qalǵan urpaq degendi bildirip tur.
4 sany (tórtinshi býyn) – Qunanorys (Rysqul), bul baiaǵy Nuq paiǵambardan taraityn qaýym, Shejiredegi Adaidyń kishi uly Kelimberdiniń birinshi balasy, iaǵni Adaidyń 4-shi nemeresi. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degen maqal solardan qaldy.
5 sany (besinshi býyn) – Aqpan. Aǵa men Aqiqatqa túbir, iaǵni aqiqatqa Aǵa bolǵan osy Aqpandar, iaǵni Saqtar. Saqtyń túbiri Aq bolatyny osydan. Búgingi balalardyń bilimine baǵa bergendegi bir óte jaman, eki jaman, úsh qanaǵattanarlyq, tórt jaqsy, bes óte jaqsy dep baǵa beriletininiń syry osy. Aǵa men Aqiqatqa bes degen baǵa berilip otyr. Ejelgi Qazaqtardyń óz bileýshileriniń aldynda oq qolyn júreginiń ústine qoiyp, «Han Aǵa» dep basyn sál iip turatyndary da osydan. Atam Qazaqtyń handary men qaǵandary otyratyn oryntaqtaryn «Taq, Altyn taq» dep ataityndary da osydan. Bul Qazaqqa han men qaǵan bolýyń úshin tek qana Aqiqatqa (Ádiletke) júginýge tiissiń degen sóz. Al halyq Aqiqattyń Atasy otyrǵan oryntaqty bastaryna bas kiim etip kiip júrgen. Qazaqtyń «Taqiia» degen bas kiim ataýynyń shyǵý tegi osy. Qazaqtyń el basqarýǵa bailanysty Ulttyq ideologiiasynyń negizi osy.
6 sany (altynshy býyn) – Balyqshy (Shybyntai, Qypshaq). Bizdiń Al, Alǵi, Alan, Alash, alty Alash degen uǵymdarymyzdyń bári osynyń ishinde. «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi» dep eskertip ketken osy atalarymyz.
7 sany (jetinshi býyn) – Buzaý (Aitýmys pen Jemenei). Qazaqtyń týystyǵy bólinbeitin, qyz alyspaityn jeti atalyq júiesi, qasietti jeti sanynyń avtory osylar. Emen (qatty aǵash) degen atqa ie bolyp, alǵash keme jasap, sýǵa júzgenderde, temirdi oilap taýyp, alǵash emhana ashyp, aýrý adamdardy emdegende solar. Báriniń em degen bir túbirden bolatyny osydan.
8 sany (segizinshi býyn) – Semit (qazirgi Evrei men Arabtardyń atalary, jeti sanyn iemdengen Jemeneiden bólinedi) Olardyń óz shejirelerinde de osylai jazylǵan. Segizdiń túbiri egiz. Demek, «segiz kimmen egiz?» degen suraq óz-ózinen týyndap tur. Árine segiz toǵyzben egiz bola almaidy. Sebebi toǵynshy urpaq, segizden bir býyn keiin tur.
Myna kórshi orystar jetini sem, segizdi vosem dep atap, ózderin biz jeti - Jemeneimen egiz emespiz, biz jetinshi býyn Jemeneidiń ishinen shyqtyq, biz Jemeneidiń balasymyz dep otyr.
Adamzattyń týystyqtarynyń bólinýi osy segizden bastalady. Mysaly, álemdik kez-kelgen saiystarda, jarysqa jeti el qatyssa, ol saiys halyqaralyq saiys dep atalmaidy. Halyqaralyq saiys dep, qatysýshylar sany segizden assa ǵana sanalatynynyń syry osy. Adamzattyń týystyǵy bólinbeitin jeti atalyq júiesiniń buzylýy, Buzaýdyń urpaǵy Jemeneiden bólinetin Semitterden bastalady. Buzaý men buzylýdyń «buz», Jemenei men Semittiń «em» degen tir túbirden, iaǵni bir atadan bolatynynyń syry osy.
9 sany (toǵyzynshy býyn) – Tobysh. Sóz túbiri «ob, ov». Qazirgi Myna kórshi orystardyń óz tekterin Ivanov, Petrov, Sidorov dep jazyp júrgenderiniń syry osy. Olardyń «slova» degen sóziniń túbiri «ov (ob)» bolatyny da osy. Bul aitqanymyzdyń toponomikalyq aiǵaqtamasy Aziia qurylyǵynyń soltústik bóligin jaryp ótetin Ob ózeni. Ob ózeni bastaýyn Qar teńizinen (Karskoe more) alyp, onyń osy teńizge qosylar jeri Ob erini (Obskaia gýba) dep atalsa, osy Ob erinine jalǵasyp jatqan taǵy bir erin, Taz erini dep atalady. Osy ózen Sibir men Hanty-Mansiisk (Han men Man) jerine kelgende Ertis dep atalady. Odan Tobysh (Tobyl) qalasynan ótkende bir salasy Tobyl atanyp qazirgi qazaq dalasyndaǵy Qostanai qalasyn qaq jaryp aǵady. Negizgi salalary: Tom, Shulym (Shylym), Ket (Kete), Tym, Vah (oń, iaǵni Aq), Úlken Iýgan (Jýǵan), Ertis, Esil, Tobyl dep atalady. Resei jaq bóligindegi Ob ózeniniń jaǵasynda Mańǵystaýdaǵy Sherqala taýymen attas Sherqala degen qala kúni búginde de bar. Bizge tegimizdi «ov (ob)» dep jazýǵa bolmaidy. Sebebi, Biz olai jasasaq ózimizdiń toǵyzynshy býyn urpaǵymyzǵa bala bolyp shyǵamyz.
10 sany – Muńal (monǵol). Ózderińiz kórip otyrǵandai, 5 sany (5 degen baǵa) Aqiqatqa berilgen, ary qarai alty men Balyqshy, jeti men Jemenei, segiz ben Semit, toǵyz ben Tobysh, on men Monǵol (Muńal) túbirles (bir atadan) bolyp tur. Muńaldardyń Monǵol atalyp júrgenderiniń de syry osy. Uly Atalarymyzdyń Monǵol aatýy jaily bizge qaldyryp ketken jumbaǵynyń sheshýi de osy. Muny túsine almai júrgen sebebimiz, sońǵy úsh júz jylǵa jýyq bodandyqtyń saldarynyn sanamyz sansyrap, sandyq júieden airylyp qalǵanymyz bolyp tur. Sanamyzdy tirilte alsaq, áli de kesh emes...
Mine, osy qaǵidaǵa sáikes, Azia (Aziia) – A (birinshi bas árip), Z (toǵyzynshy árip), I (onynshy árip), A (birinshi árip), iaǵni 1-9-10-1 sandyq júiesin quraidy. Demek, «A» men «Z», iaǵni Az toǵyz urpaqqa jetip, tolyp tolysyp, Áz áýlie dep ataldy. Az-ǵa jalǵanǵan onynshy «I» dybysy balasy, urpaǵy, iaǵni qarashańyraq Muńal degen maǵyna berse, oǵan «A»-nyń ornyna «Á» dybysy jalǵanǵanda «Iá» degen Muńaldyń urpaǵy Qiiannyń sóz túbirin beredi. Ejelgi qazaq tańbalarynda «Ia» degen dybys joq, bul keiingi dáýirdiń jemisi. Qazirgi tilimizde ejelgi Ia, Iá sózi «Ia» dep oqylyp júr. Qazirgi urpaqtyń Aziia degen ataýdyń ne maǵyna beretinin bilmei, shatasatyny da osydan. Aziianyń (Azia, Aziá, Áziá) tolyq maǵynasy Qaz Qiannyń sóz túbirlerin beredi. Búkil álemdi bilegen uly Shyńǵys qaǵannyń teginiń ejelgi Túriktiń Qiian (Qiiat) rýynan delinetininiń syry osy. Bul Qazaqtyń, onyń qarashańyraǵy Adaidyń shejire deregimen de, Alyp bi (Álippe) boiynsha sóz jasaý júiesimen de, ózderińiz kórip otyrǵandai sandyq júiemen de tolyqtai sáikes keledi. Endi osylardyń ústine «Ia» degen túbir sózdiń Nuq paiǵambar atamyzdyń kenje uly Iafes atamyzdyń esimi ekendigin qosyńyz. Sanasynda qazaqi sańlaýy bar jandarǵa, bul tujyrymǵa toqtaýǵa týra keledi. Aziia ataýynyń basqasha maǵynasy joq. Ana tilimizdiń sóz túbiri jáne sol arqyly sóz jasaý júiesi eshqashan jańylysqan emes.
Qazaqtyń sóz túbiri (óz túbi, óz Atasy) "Az". Qazaqtyń ardaq tutatyn «Áz Áýliesi», iaǵni Qazaq áýletiniń iesi osy. Áýlie – Áýlettiń iesi degen sóz. Qazaqtyń Qazaqiia dep atalatyny da osydan. Qazaqiianyń sóz túbiri Aziia bolatyny da osydan.
Álemdegi eń úlken qurylyqtyń Atalyq tegi, iaǵni búgingishe aitqanda «avtorlyq quqyǵy» búgingi qazaq atalǵan Uly eldiń Atalarynda jatyr.
Tarih taǵlymy: Aziia (osy túbirden Qaziia, Qazaqiia) degen uǵym tek qana Atalyq tekke jatady. Bul sózdiń quramynda áielge qatysty býyn joq. Al, Evropa analyq tekti qurap, sóz túbirinde «ev (eva, deva)» áiel tur. Demek, Aziia men Evropa ataýy, Ata men Ana, iaǵni batyssha aitqanda Adam i Eva degen maǵyna beredi. EvroAziialyq ekonomikalyq odaq ataýy osy saltty óreskel buzyp, er adamnyń áielge turmysqa shyqqanymen, nemese sonyń eline kúshik kúieý bolyp kirgenmen birdei bolyp tur. Sebebi, bul jerde Aziia (qazaq) Evropadan (áielden) keiin tur. Bul óz tegińdi umytyp áielińniń familiiasyn alǵanmen birdei. Qazaqtyń ata saltynda áiel adamnyń esimi eshqashan jubaiynan buryn atalmaǵan.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
