ازييا اتاۋى قايدان شىقتى?

ەجەلگٸ قازاق الىپ بيٸندە (ەلٸپپەسٸندە)  30  تاڭبا-دىبىس بار. ال, قالعان 12-سٸ كٸرمە تاڭبالار.

  وسى تاڭبالاردىڭ ورنالاسۋ رەتٸ جەنە ساندىق اتاۋى ەڭ ەجەلگٸ, ەڭ بٸرٸنشٸ دٷنيەگە كەلگەن بٷكٸلەلەمدٸك ۇلى ەل قالاي اتالدى جەنە ونىڭ قانداي رەتپەن دٷنيەگە كەلۋ تاريحىنان تولىقتاي حابار بەرە الادى.

         «الاش قاعان تاناۋ ٶزەنٸنە تابان تٸرەسە,

         قازاق قاعان ەلەمنٸڭ بەرٸن العان» (جٷسٸپ بالاساعۇن). تاناۋ - وب ٶزەنٸنٸڭ ەجەلگٸ اتاۋى.

       ەلەم شەجٸرەسٸن تانىپ بٸلۋدە بٸزگە اسا كٶڭٸل اۋداراتىن جاعداي سٶزدەردٸڭ تەك قانا دىبىس –تاڭبالاردان تۇراتىنى ەمەس, ولاردىڭ بۋىن-بۋىنعا بٶلٸنۋٸ. سەبەبٸ, سوناۋ تٷپتەگٸ ەڭ العاشقى ادام اتا مەن اۋا انا دٷنيەگە كەلگەلٸ بەرٸ, ولار اتالى, ەكەلٸ, بالالى, نەمەرەلٸ, شٶبەرەلٸ ت.ت. بۋىن-بۋىن بولىپ جالعاسىپ كەلەدٸ. بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ اتا تەك شەجٸرەسٸندە دە, سولاردى اتايتىن سٶزدەر مەن سٶيلەمدەردە دە, ارتقى بۋىن الدىڭعى بۋىننىڭ جالعاسى رەتٸندە دەل سولاي بەرٸلٸپ كەلەدٸ. بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ بارلىق رۋلار, تايپالار, ۇلىستار, حاندىقتار مەن قاعاندىقتار دا وسىلاي بۋىن-بۋىن بولىپ دٷنيەگە كەلدٸ. بۇل جاعداي سەتتٸعۇل اتامىزدىڭ شەجٸرە-داستانىندا بىلايشا ٶرٸلەدٸ.

 «ٶزەندەر قۇرعاپ سۋالماس

 قاينارى بولسا اقپالى.

 بەكارىس پەن الشىننان

          كٸشٸ جٷزدٸڭ بالاسى

          دٷرەپ ەدٸك ەل بولىپ

           بۋىن-بۋىن تاقتالى» (سەتتٸعۇل جانعابىلۇلى «امانات» الماتى. 1996. 178 بەت). 

         ەڭ جوعارعى سانا (ساناۋدىڭ) يەسٸ ۇلى جاراتۋشى-اللا, اللادان كەيٸنگٸسٸ ادام. اللانىڭ قالاۋىمەن ادام اتا ۇرپاقتارى ساندىق جٷيەنٸ مەڭگەردٸ. بٸز قولدانىپ جٷرگەن سانداردىڭ بەرٸ وسى سانداردى ويلاپ تاۋىپ, دٷنيەگە ەكەلگەن ۇلى اتالارىمىزدىڭ ەسٸمٸ. وسى ساندىق جٷيەگە سەيكەس دىبىستىق تاڭبالار دا ولاردىڭ دٷنيەگە كەلۋ رەت سانىن بەرەدٸ. سول ٷشٸندە كەيدە بٸزدەر, ساننىڭ ورنىنا 1-ا, 2-ە, 3-ب, 4-گ, 5-ع, 6-د, 7-ە, 8-ج, 9-ز, 10-ي ت.ت. دەگەن سيياقتى دىبىستىق تاڭبالاردى دا قولدانامىز. قازاق بالاسىنىڭ اۋىزدارىنان تاستامايتىن بٸر, ەكٸ, ٷش دەگەن سانداردىڭ, 1-ا (اتا), 2-ە (ەكە), 3-ب (بالا) بولاتىنى وسى.

           1 سانى (بٸرٸنشٸ بۋىن) اداي اتانىڭ ەكٸ بالاسى قۇدايكە مەن كەلٸمبەردٸنٸڭ ساندىق اتاۋى. بۇل ساننىڭ تاڭبالىق اتاۋى «ا» - اتا (ادام اتا).

         2 سانى (ەكٸنشٸ بۋىن) – اداي اتانىڭ بٸرٸنشٸ نەمەرەسٸ تەزٸكە, ياعني تەز ەكە. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, سٶز تٷبٸرٸ «ەز ەۋليە» اتامىزدىڭ ەسٸمٸ. ەز ەكەمٸزدٸڭ ەسٸمٸنٸڭ الدىنداعى «ت» دىبىسى, ەز ەۋليە اتامىزدىڭ تولىپ, تولىسقان ۇرپاعى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. اتام قازاقتىڭ «ەكە» دەگەن ۇعىمى  وسى ەكەلٸ بالالى قۋ اداي ەكە (قۇدايكە) مەن ەز ەكە (تەزٸكە) اتالارىمىزدىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەن بولىپ تۇر.  اتام قازاقتىڭ حاندارى مەن قاعاندارىنىڭ باستارىنا كيٸپ جٷرەتٸن باس كيٸمدەرٸنٸڭ «تەج» دەپ اتالاتىنىنىڭ دا سىرى وسى. اتا مەن ەكە سىيلاۋدىڭ ەڭ وزىق ٷلگٸسٸ دە وسى. 2 سانى قازاقتىڭ ساندىق اتاۋى. تاڭبالىق اتاۋى «ە» - ەكە.

       3 سانى (ٷشٸنشٸ بۋىن) – اداي اتانىڭ ٷشٸنشٸ نەمەرەسٸ قوساي, بۇل نۇق پايعامباردىڭ اتاسىنىڭ (رۋىنىڭ) ەسٸمٸ. نۇق پايعامبار زامانىنداعى توپان سۋعا كەتەتٸن «كٶش» وسى ەكٸ بۋىن, ياعني قۇدايكەنٸڭ ەكٸ ۇلىنىڭ ەلٸ. تاڭبالىق  اتاۋى  «ب» - بالا, ياعني بٸرٸنشٸ اتا, ەكٸنشٸ ەكە, ٷشٸنشٸ بالا. مىنا سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ راز, دۆا, تري دەيتٸندەرٸ دە وسى. را – از (را - كٷن قۇدايى, از - سٸرە از, قازاق اتا دەگەن ماعىنا بەرەدٸ),  دۆا – دەۆا, تري – تٸرٸ, ياعني توپان سۋدان تٸرٸ قالعان ۇرپاق دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر.

      4 سانى (تٶرتٸنشٸ بۋىن) – قۇنانورىس (رىسقۇل), بۇل باياعى نۇق پايعامباردان تارايتىن قاۋىم, شەجٸرەدەگٸ ادايدىڭ كٸشٸ ۇلى كەلٸمبەردٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بالاسى, ياعني ادايدىڭ 4-شٸ نەمەرەسٸ. «تٶرتەۋ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەگەن ماقال سولاردان قالدى.

      5 سانى (بەسٸنشٸ بۋىن) – اقپان. اعا مەن اقيقاتقا تٷبٸر, ياعني اقيقاتقا اعا بولعان وسى اقپاندار, ياعني ساقتار. ساقتىڭ تٷبٸرٸ اق بولاتىنى وسىدان. بٷگٸنگٸ بالالاردىڭ بٸلٸمٸنە باعا بەرگەندەگٸ بٸر ٶتە جامان, ەكٸ جامان, ٷش قاناعاتتانارلىق, تٶرت جاقسى, بەس ٶتە جاقسى دەپ باعا بەرٸلەتٸنٸنٸڭ سىرى وسى. اعا مەن اقيقاتقا بەس دەگەن باعا بەرٸلٸپ وتىر. ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ ٶز بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ الدىندا وق قولىن جٷرەگٸنٸڭ ٷستٸنە قويىپ,  «حان اعا» دەپ باسىن سەل يٸپ تۇراتىندارى دا وسىدان. اتام قازاقتىڭ حاندارى مەن قاعاندارى وتىراتىن ورىنتاقتارىن «تاق, التىن تاق» دەپ اتايتىندارى دا وسىدان. بۇل قازاققا حان مەن قاعان بولۋىڭ ٷشٸن تەك قانا اقيقاتقا (ەدٸلەتكە)  جٷگٸنۋگە تيٸسسٸڭ دەگەن سٶز. ال حالىق اقيقاتتىڭ اتاسى وتىرعان ورىنتاقتى باستارىنا باس كيٸم ەتٸپ كيٸپ جٷرگەن. قازاقتىڭ «تاقييا» دەگەن باس كيٸم اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ وسى. قازاقتىڭ ەل باسقارۋعا بايلانىستى ۇلتتىق يدەولوگيياسىنىڭ نەگٸزٸ وسى.

      6 سانى (التىنشى بۋىن) – بالىقشى (شىبىنتاي, قىپشاق). بٸزدٸڭ ال, العي, الان, الاش, التى الاش دەگەن ۇعىمدارىمىزدىڭ بەرٸ وسىنىڭ ٸشٸندە. «التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدٸ» دەپ ەسكەرتٸپ كەتكەن وسى اتالارىمىز.

      7 سانى (جەتٸنشٸ بۋىن) – بۇزاۋ (ايتۋمىس پەن جەمەنەي). قازاقتىڭ تۋىستىعى بٶلٸنبەيتٸن, قىز الىسپايتىن جەتٸ اتالىق جٷيەسٸ, قاسيەتتٸ جەتٸ سانىنىڭ اۆتورى وسىلار. ەمەن (قاتتى اعاش)  دەگەن اتقا يە بولىپ, العاش كەمە جاساپ, سۋعا جٷزگەندەردە, تەمٸردٸ ويلاپ تاۋىپ, العاش ەمحانا اشىپ, اۋرۋ ادامداردى ەمدەگەندە سولار. بەرٸنٸڭ ەم دەگەن بٸر تٷبٸردەن بولاتىنى وسىدان.

      8 سانى (سەگٸزٸنشٸ بۋىن) – سەميت (قازٸرگٸ ەۆرەي مەن ارابتاردىڭ اتالارى, جەتٸ سانىن يەمدەنگەن جەمەنەيدەن بٶلٸنەدٸ) ولاردىڭ ٶز شەجٸرەلەرٸندە دە وسىلاي جازىلعان. سەگٸزدٸڭ تٷبٸرٸ ەگٸز. دەمەك, «سەگٸز كٸممەن ەگٸز?» دەگەن سۇراق ٶز-ٶزٸنەن تۋىنداپ تۇر. ەرينە سەگٸز توعىزبەن ەگٸز بولا المايدى. سەبەبٸ توعىنشى ۇرپاق, سەگٸزدەن بٸر بۋىن كەيٸن تۇر.

       مىنا كٶرشٸ ورىستار جەتٸنٸ سەم, سەگٸزدٸ ۆوسەم دەپ اتاپ, ٶزدەرٸن بٸز جەتٸ - جەمەنەيمەن ەگٸز ەمەسپٸز, بٸز جەتٸنشٸ بۋىن جەمەنەيدٸڭ ٸشٸنەن شىقتىق, بٸز جەمەنەيدٸڭ بالاسىمىز دەپ وتىر.

       ادامزاتتىڭ تۋىستىقتارىنىڭ بٶلٸنۋٸ وسى سەگٸزدەن باستالادى. مىسالى, ەلەمدٸك كەز-كەلگەن سايىستاردا, جارىسقا جەتٸ ەل قاتىسسا, ول سايىس حالىقارالىق سايىس دەپ اتالمايدى. حالىقارالىق سايىس دەپ, قاتىسۋشىلار سانى سەگٸزدەن اسسا عانا سانالاتىنىنىڭ سىرى وسى. ادامزاتتىڭ تۋىستىعى بٶلٸنبەيتٸن جەتٸ اتالىق جٷيەسٸنٸڭ بۇزىلۋى, بۇزاۋدىڭ ۇرپاعى جەمەنەيدەن بٶلٸنەتٸن سەميتتەردەن باستالادى. بۇزاۋ مەن بۇزىلۋدىڭ «بۇز», جەمەنەي مەن سەميتتٸڭ «ەم» دەگەن تٸر تٷبٸردەن, ياعني بٸر اتادان بولاتىنىنىڭ سىرى وسى.

       9 سانى (توعىزىنشى بۋىن) – توبىش. سٶز تٷبٸرٸ «وب, وۆ». قازٸرگٸ مىنا كٶرشٸ ورىستاردىڭ ٶز تەكتەرٸن يۆانوۆ, پەتروۆ, سيدوروۆ دەپ جازىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ سىرى وسى. ولاردىڭ «سلوۆا» دەگەن سٶزٸنٸڭ تٷبٸرٸ «وۆ (وب)» بولاتىنى دا وسى. بۇل ايتقانىمىزدىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى ازييا قۇرىلىعىنىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸن جارىپ ٶتەتٸن وب ٶزەنٸ.  وب ٶزەنٸ باستاۋىن قار تەڭٸزٸنەن (كارسكوە مورە) الىپ, ونىڭ وسى تەڭٸزگە قوسىلار جەرٸ وب ەرٸنٸ (وبسكايا گۋبا) دەپ اتالسا, وسى وب ەرٸنٸنە جالعاسىپ جاتقان تاعى بٸر ەرٸن, تاز ەرٸنٸ دەپ اتالادى. وسى ٶزەن سٸبٸر مەن حانتى-مانسييسك (حان مەن مان) جەرٸنە كەلگەندە ەرتٸس دەپ اتالادى. ودان توبىش (توبىل) قالاسىنان ٶتكەندە بٸر سالاسى توبىل  اتانىپ قازٸرگٸ قازاق دالاسىنداعى قوستاناي قالاسىن قاق جارىپ اعادى. نەگٸزگٸ سالالارى: توم, شۇلىم (شىلىم), كەت (كەتە), تىم, ۆاح (وڭ, ياعني اق), ٷلكەن يۋگان (جۋعان), ەرتٸس, ەسٸل, توبىل دەپ اتالادى. رەسەي جاق بٶلٸگٸندەگٸ وب ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ماڭعىستاۋداعى شەرقالا  تاۋىمەن اتتاس شەرقالا دەگەن قالا كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. بٸزگە تەگٸمٸزدٸ «وۆ (وب)» دەپ جازۋعا بولمايدى. سەبەبٸ, بٸز ولاي جاساساق ٶزٸمٸزدٸڭ توعىزىنشى بۋىن ۇرپاعىمىزعا بالا بولىپ شىعامىز.

      10 سانى – مۇڭال (مونعول). ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, 5 سانى (5 دەگەن باعا) اقيقاتقا بەرٸلگەن, ارى قاراي التى مەن بالىقشى, جەتٸ مەن جەمەنەي, سەگٸز بەن سەميت, توعىز بەن توبىش, ون مەن مونعول (مۇڭال) تٷبٸرلەس (بٸر اتادان) بولىپ تۇر. مۇڭالداردىڭ مونعول اتالىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ دە سىرى وسى. ۇلى اتالارىمىزدىڭ مونعول ااتۋى جايلى بٸزگە قالدىرىپ كەتكەن جۇمباعىنىڭ شەشۋٸ دە وسى. مۇنى تٷسٸنە الماي جٷرگەن سەبەبٸمٸز, سوڭعى ٷش جٷز جىلعا جۋىق بوداندىقتىڭ سالدارىنىن سانامىز سانسىراپ, ساندىق جٷيەدەن ايرىلىپ قالعانىمىز بولىپ تۇر. سانامىزدى تٸرٸلتە الساق, ەلٸ دە كەش ەمەس...

       مٸنە, وسى قاعيداعا سەيكەس,  ازيا (ازييا) – ا (بٸرٸنشٸ باس ەرٸپ), ز (توعىزىنشى ەرٸپ), ي (ونىنشى ەرٸپ), ا (بٸرٸنشٸ  ەرٸپ), ياعني  1-9-10-1 ساندىق جٷيەسٸن قۇرايدى. دەمەك,  «ا» مەن «ز», ياعني از توعىز ۇرپاققا جەتٸپ, تولىپ تولىسىپ, ەز ەۋليە دەپ اتالدى. از-عا جالعانعان ونىنشى «ي» دىبىسى بالاسى, ۇرپاعى, ياعني قاراشاڭىراق مۇڭال دەگەن ماعىنا بەرسە, وعان «ا»-نىڭ ورنىنا  «ە» دىبىسى جالعانعاندا «يە» دەگەن مۇڭالدىڭ ۇرپاعى قيياننىڭ سٶز تٷبٸرٸن بەرەدٸ. ەجەلگٸ قازاق تاڭبالارىندا «يا» دەگەن دىبىس جوق, بۇل كەيٸنگٸ دەۋٸردٸڭ جەمٸسٸ. قازٸرگٸ تٸلٸمٸزدە ەجەلگٸ يا, يە سٶزٸ «يا» دەپ وقىلىپ جٷر.  قازٸرگٸ ۇرپاقتىڭ ازييا دەگەن اتاۋدىڭ نە ماعىنا بەرەتٸنٸن بٸلمەي, شاتاساتىنى دا وسىدان. ازييانىڭ (ازيا, ازيە, ەزيە) تولىق ماعىناسى قاز قياننىڭ سٶز تٷبٸرلەرٸن بەرەدٸ. بٷكٸل ەلەمدٸ بيلەگەن ۇلى شىڭعىس قاعاننىڭ تەگٸنٸڭ ەجەلگٸ تٷرٸكتٸڭ قييان (قييات) رۋىنان دەلٸنەتٸنٸنٸڭ سىرى وسى. بۇل قازاقتىڭ, ونىڭ قاراشاڭىراعى ادايدىڭ شەجٸرە دەرەگٸمەن دە, الىپ بي (ەلٸپپە) بويىنشا سٶز جاساۋ جٷيەسٸمەن دە, ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي ساندىق جٷيەمەن دە  تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ. ەندٸ وسىلاردىڭ ٷستٸنە «يا» دەگەن تٷبٸر سٶزدٸڭ نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ كەنجە ۇلى يافەس اتامىزدىڭ ەسٸمٸ ەكەندٸگٸن قوسىڭىز. ساناسىندا قازاقي ساڭلاۋى بار جاندارعا, بۇل تۇجىرىمعا توقتاۋعا تۋرا كەلەدٸ. ازييا اتاۋىنىڭ باسقاشا ماعىناسى جوق. انا تٸلٸمٸزدٸڭ سٶز تٷبٸرٸ  جەنە سول ارقىلى سٶز جاساۋ جٷيەسٸ ەشقاشان جاڭىلىسقان ەمەس.

        قازاقتىڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) "از". قازاقتىڭ ارداق تۇتاتىن «ەز ەۋليەسٸ», ياعني قازاق ەۋلەتٸنٸڭ يەسٸ وسى. ەۋليە – ەۋلەتتٸڭ يەسٸ دەگەن سٶز. قازاقتىڭ قازاقييا دەپ اتالاتىنى دا وسىدان. قازاقييانىڭ سٶز تٷبٸرٸ ازييا بولاتىنى دا وسىدان.

         ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن قۇرىلىقتىڭ اتالىق تەگٸ, ياعني بٷگٸنگٸشە ايتقاندا «اۆتورلىق قۇقىعى»  بٷگٸنگٸ قازاق اتالعان ۇلى ەلدٸڭ  اتالارىندا جاتىر.

        قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ

ۇلت پورتالى