Elbasyna Túrkistannyń tarihi-mádeni ortalyǵyn qaita jańǵyrtýǵa bailanysty «Áziret Sultan» qoryq-mýzeiiniń damý josparyn tanystyrdym.
Búgin biz Qazaqstandaǵy eń qasietti jer - Qoja Ahmet Iassaýi kesenesine ziiarat ettik. Bul - 2003 jyly IýNESKO-nyń Búkilálemdik mádeni muralar Tizimine engen birinshi tarihi nysan. Munda jylyna millionnan astam týrist keledi, olardyń 34 % - sheteldik qonaqtar. Týrister legi sońǵy jyldary 40 % ósti.
Memleket basshysynyń tapsyrýymen biz halyqaralyq jetekshi sarapshylardyń qatysýymen Izrail, Ispaniia, Ulybritaniia, Indiia, Túrkiia jáne tujyrymdamasy bizdiń «Áziret Sultan» mýzei-qoryǵyna sáikes ózge memleketterdiń búkil álemge tanymal tarihi keshenderi jumystarynyń tájiribesin jan-jaqty zerttedik.
Olardyń ishinde - jylyna 7-10 millionǵa deiin týrist keletin Osman imperiiasynyń asa iri mýzeii - «Topkapy» saraiy, territoriiasynda Ottoman imperiiasynyń tarihi tulǵalardyń 6 kesenesi men 3 myńǵa jýyq qoljazba saqtalǵan Túrkiianyń tarihi kesheni - Mevlana murajaiy, IýNESKO-nyń Búkilálemdik murasy tizimindegi Ierýsalim jáne ózge de kóptegen nysandardyń tájiribesi zertteldi.
Árqaisymyzdyń rýhani jańarýymyzdyń erekshe belgisi jáne tiregimiz sózsiz Qoja Ahmet Iassaýi kesenesi bolyp qala beredi. Sondyqtan, halyqaralyq tájiribeniń eń ozyq úlgilerin nazarǵa ala otyryp, «Áziret Sultan» kesheniniń múmkindikterin keńeitip, Uly Jibek Joly dáýiri tusyndaǵy asqaq aibynyn qalpyna keltirý usynylady!
Damý josparyn usyný barysynda biz ózimiz jasaǵan Qoja Ahmet Iassaýi kesenesine biregei 3D-týrdy kórsettik. Zamanaýi tehnologiialardy paidalana otyryp, Qazaqstandaǵy 12 qasietti nysandardy tsifrladyq (Arystanbab, Qorqyt Ata memorialdyq kesheni, Beket Ata, Máshhúr Júsip mavzoleii, t.b.). Bul týr týristke álemniń kez kelgen jerinen Túrkistanǵa kelmei-aq qazaq mádeni álemine kirýge, qasietti jerlerdi kózben kórgendei áserlenýge múmkindik beredi.
Búkilálemdik mádeni jáne tabiǵi muralardy qorǵaý týraly Konventsiiada kórsetilgen IýNESKO talaptaryna sáikes, Qoja Ahmet Iassaýi kesenesiniń 88,7 ga quraityn býferli qorǵaý aimaǵynda turaqty qurylys salýǵa tyiym salynǵan.
Bul jerde tanymdyq, bilim beretin jáne rýhani týrizm Ortalyǵyn qurý usynylady. Ol óte yńǵaily jáne qoljetimdi infraqurylymy bolýy tiis. Kez-kelgen adam sol aýmaqta ornalasqan barlyq qasterli oryndardy tamashalai alǵany jón.
Eń aldymen keseneden 700 metr qashyqtyqta turǵan Túrkistan eldi mekeniniń eń ejelgi qalashyǵy - Kúltóbe qaita qalpyna keltiriletin bolady.
Odan keiin Han ordalary men orta ǵasyrlyq meshiti bar Ábilmámbet han, Táýke han rezidentsiialary, Úndemes ata, Chilliahan keseneleri tolyqtai qalpyna keltiriletin bolady. XVI-XVII ǵasyrda salynǵan tarihi ǵimarattary jáne Kesenege baratyn ortaǵasyrlyq kúre joly bar Jeti Ata-Qaqpa territoriiasyn qalpyna keltirip, kózge tartymdy kórinis berý josparlanýda.
Mavzolei men Jeti ata qaqpasy arasyndaǵy tarihi kóldiń oiystaryn qaita qalpyna keltirý, tarihi meshitke aparatyn jol, qudyq jáne sopylyqtyń negizin qalaýshy Iassaýidiń sońǵy 20 jyl ómirin ótkizgen Qylýetke aparatyn ortaǵasyrlyq rabattardy jáne ortalyq kóshelerdi qaita jasaý josparlanýda.
Stambýldaǵy Súleimen saraiy kesheniniń tájiribesi boiynsha, Mavzoleidiń memorialdy jáne saiabaq aimaǵynda uly ata-babalarymyzdyń jáne tarihi tulǵalardyń, onyń ishinde Abylai han, Jolbarys han, Qasym han, Jánibek batyr, Qazybek bidiń jáne t.b. jerlengen jerleri qorshalyp, biiktetiletin bolady. Ejelgi sáýlet elementteri saqtalǵan Rabiia Sultan begim, Esim han mavzoleileri, Juma meshiti, Álqoja baba jáne Áýlie Qumshyq ata tarihi keshenderi adamdardyń jii baratyn oryndaryna ainalady. Sonymen qatar orta ǵasyrdaǵy qala ómiriniń rýhy men tirligin qaita jańǵyrtý maqsatynda Mavzolei aýmaǵynda bas qaqpaǵa janyndaǵy ishki bekinis qabyrǵalary, tsitadelderi qaita qalpyna keltiriledi. 1987 jylǵa deiin qyzmet etken XVI ǵasyrdaǵy ejelgi shyǵys monshasyn óziniń bastapqy kórinisine ainaldyrý oiymyzda bar.
Mavzoleidiń aýmaǵynda kóshpendiler salty men dástúrinen erekshe syr tartatyn, ortaǵasyrlyq turmystan airyqsha kórinis beretin Etnoaýyl salý da josparymyzda bar.
Sonymen qatar sheberler ortalyǵy, shyǵys bazary, kádesyilar satatyn dúńgirshekter salynatyn bolady jáne Mavzoleidiń barlyq aýmaǵy kelýshiler men demalýshylarǵa qolaily bolý úshin landshaftyq sáýlet, fontandar, ashyq aivandar jáne basqa da nysandar ornalasady.
Ári qarai negizgi jumystar býferden tys aimaqta josparlanǵan. Bul úshin qalanyń tarihi arhitektýrasyn buzatyn barlyq retsiz óz betimen salynǵan qurylys nysandaryn súrý qajet.
Olardyń ornyna týristerdiń kóńilin sergitip, kúnuzaqqa, tipti birneshe kún serýen quryp, tamashalai alatyndai biregei mádeni qurylystardy salý usynylady. Qazirgi tańda týristiń ortasha kelý ýaqyty 3 saǵattan aspaidy. «Áziret Sultan» keshenin odan ári damytý boiynsha týristerdiń saparyn 2 kúnge uzartpaqpyz.
1. Kópfýnktsionaldy vizit ortalyǵyn salý usynylady. Halyqaralyq tájiribege sáikes, bul týristerdi tartýdyń mańyzdy sharttarynyń biri. Kelýshilerge sapary týraly materialdardy, arnaiy ádebiet, jolserikter, dybys jáne beine tasymaldaýshylar, 3D modelder, taǵy basqa aqparatty usynýǵa múmkindik beredi.
2. Túrkistan qalasynda Halyqaralyq ǵylymi-zertteý kitaphanasynyń qurylysyn bastaý usynylady. Qoja Ahmet Iassaýi óz eńbekterin oǵyz-qypshaq dialektinde jazǵan tuńǵysh túrki aqyny. Onyń «Diýan-i hikmet» nemese álemge áigili «Quran túrki» aqyndyq kitabyn jazdy. Qoja Ahmet Iassaýidiń eń baǵaly qoljazbalary kóshirmeleri mýzei qorynda saqtalady, sondai-aq asa iri tarihi, ǵylymi zertteý qyzyǵýshylyq týdyratyn 3 myńnan astam tarihi basylymdar bar.
3. Túrki álemi murajaiyn salý usynylady. Sibirden Shyǵys Eýropaǵa deiingi barlyq tarihi úrdisterdi túsiný úshin Túrkistannyń orny ǵajap. Túrki áleminiń ortasynda túrki taipalarynyń qalyptasý hronologiiasyn quryp, Oǵyz, Qypshaq, Ǵun, Túrki qaǵanattarynyń ádet-ǵuryptaryn qalyptastyrǵan abzal.
4. Jibek jolyn jańǵyrtý Halyqaralyq ortalyǵyn salý usynylady. Ortalyqtyń negizgi maqsaty - Shyǵys pen Batystyń saýda, ekonomikalyq jáne saiasi bailanystarynyń ǵasyrlar boiǵy dástúrlerin saqtap, halyqaralyq qoǵamdastyqtarmen ózara belsendi áreket jasaý.
Dástúrdi jańǵyrtý maqsatynda Qoja Ahmet Iassaýi kesenesi aýmaǵynda qyzmet etken ortaǵasyrlyq monsha úlgisinde Orta Aziiadaǵy eń úlken Shyǵys monshasyn salý usynylady.
Týristerdiń negizgi marshrýty Shymkent - Sairam - Túrkistan qalalarynyń barlyq qasietti jáne tarihi oryndaryn qamtyp, Uly Jibek joly boiyndaǵy týristik dáliz ben transshekaralyq marshrýttardy tutastai qalpyna keltiretinin erekshe atap ketken jón. «Rýhani jańǵyrý» mindetterin oryndai otyryp, kúni keshe Otyrarda vizit ortalyqtyń qurylysy bastaldy. Mundai ortalyqtar Túrkistanda, Saýranda, Syǵanaqta jáne basqa da tarihi mańyzdy jerlerde salynatyn bolady.
Kelesi jyly Túrkistanǵa keletin týrister legi eki ese ósedi dep kútilýde (bir millionnan eki millionǵa)!
Árine, Damý jospary boiynsha keleshekte tanymdyq jáne rýhani týrizm úshin barlyq qolaily jaǵdai jasalyp, niettengen adam mýzei territoriiasyndaǵy tarihi jáne qasterli oryndarǵa bara alatyn bolady.
Arystanbek Muhamediulynyń feisbýktegi jazbasynan
