ەلباسىنا تٷركٸستاننىڭ تاريحي-مەدەني ورتالىعىن قايتا جاڭعىرتۋعا بايلانىستى «ەزٸرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيٸنٸڭ دامۋ جوسپارىن تانىستىردىم.
بٷگٸن بٸز قازاقستانداعى ەڭ قاسيەتتٸ جەر - قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸنە زييارات ەتتٸك. بۇل - 2003 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مەدەني مۇرالار تٸزٸمٸنە ەنگەن بٸرٸنشٸ تاريحي نىسان. مۇندا جىلىنا ميلليوننان استام تۋريست كەلەدٸ, ولاردىڭ 34 % - شەتەلدٸك قوناقتار. تۋريستەر لەگٸ سوڭعى جىلدارى 40 % ٶستٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرۋىمەن بٸز حالىقارالىق جەتەكشٸ ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن يزرايل, يسپانييا, ۇلىبريتانييا, يندييا, تٷركييا جەنە تۇجىرىمداماسى بٸزدٸڭ «ەزٸرەت سۇلتان» مۋزەي-قورىعىنا سەيكەس ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ بٷكٸل ەلەمگە تانىمال تاريحي كەشەندەرٸ جۇمىستارىنىڭ تەجٸريبەسٸن جان-جاقتى زەرتتەدٸك.
ولاردىڭ ٸشٸندە - جىلىنا 7-10 ميلليونعا دەيٸن تۋريست كەلەتٸن وسمان يمپەريياسىنىڭ اسا ٸرٸ مۋزەيٸ - «توپكاپى» سارايى, تەرريتوريياسىندا وتتومان يمپەريياسىنىڭ تاريحي تۇلعالاردىڭ 6 كەسەنەسٸ مەن 3 مىڭعا جۋىق قولجازبا ساقتالعان تٷركييانىڭ تاريحي كەشەنٸ - مەۆلانا مۇراجايى, يۋنەسكو-نىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مۇراسى تٸزٸمٸندەگٸ يەرۋساليم جەنە ٶزگە دە كٶپتەگەن نىسانداردىڭ تەجٸريبەسٸ زەرتتەلدٸ.
ەرقايسىمىزدىڭ رۋحاني جاڭارۋىمىزدىڭ ەرەكشە بەلگٸسٸ جەنە تٸرەگٸمٸز سٶزسٸز قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. سوندىقتان, حالىقارالىق تەجٸريبەنٸڭ ەڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن نازارعا الا وتىرىپ, «ەزٸرەت سۇلتان» كەشەنٸنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتٸپ, ۇلى جٸبەك جولى دەۋٸرٸ تۇسىنداعى اسقاق ايبىنىن قالپىنا كەلتٸرۋ ۇسىنىلادى!
دامۋ جوسپارىن ۇسىنۋ بارىسىندا بٸز ٶزٸمٸز جاساعان قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸنە بٸرەگەي 3D-تۋردى كٶرسەتتٸك. زاماناۋي تەحنولوگييالاردى پايدالانا وتىرىپ, قازاقستانداعى 12 قاسيەتتٸ نىسانداردى تسيفرلادىق (ارىستانباب, قورقىت اتا مەموريالدىق كەشەنٸ, بەكەت اتا, مەشھٷر جٷسٸپ ماۆزولەيٸ, ت.ب.). بۇل تۋر تۋريستكە ەلەمنٸڭ كەز كەلگەن جەرٸنەن تٷركٸستانعا كەلمەي-اق قازاق مەدەني ەلەمٸنە كٸرۋگە, قاسيەتتٸ جەرلەردٸ كٶزبەن كٶرگەندەي ەسەرلەنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بٷكٸلەلەمدٸك مەدەني جەنە تابيعي مۇرالاردى قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسييادا كٶرسەتٸلگەن يۋنەسكو تالاپتارىنا سەيكەس, قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸنٸڭ 88,7 گا قۇرايتىن بۋفەرلٸ قورعاۋ ايماعىندا تۇراقتى قۇرىلىس سالۋعا تىيىم سالىنعان.
بۇل جەردە تانىمدىق, بٸلٸم بەرەتٸن جەنە رۋحاني تۋريزم ورتالىعىن قۇرۋ ۇسىنىلادى. ول ٶتە ىڭعايلى جەنە قولجەتٸمدٸ ينفراقۇرىلىمى بولۋى تيٸس. كەز-كەلگەن ادام سول اۋماقتا ورنالاسقان بارلىق قاستەرلٸ ورىنداردى تاماشالاي العانى جٶن.
ەڭ الدىمەن كەسەنەدەن 700 مەتر قاشىقتىقتا تۇرعان تٷركٸستان ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ ەڭ ەجەلگٸ قالاشىعى - كٷلتٶبە قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلەتٸن بولادى.
ودان كەيٸن حان وردالارى مەن ورتا عاسىرلىق مەشٸتٸ بار ەبٸلمەمبەت حان, تەۋكە حان رەزيدەنتسييالارى, ٷندەمەس اتا, چيللياحان كەسەنەلەرٸ تولىقتاي قالپىنا كەلتٸرٸلەتٸن بولادى. XVI-XVII عاسىردا سالىنعان تاريحي عيماراتتارى جەنە كەسەنەگە باراتىن ورتاعاسىرلىق كٷرە جولى بار جەتٸ اتا-قاقپا تەرريتوريياسىن قالپىنا كەلتٸرٸپ, كٶزگە تارتىمدى كٶرٸنٸس بەرۋ جوسپارلانۋدا.
ماۆزولەي مەن جەتٸ اتا قاقپاسى اراسىنداعى تاريحي كٶلدٸڭ ويىستارىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ, تاريحي مەشٸتكە اپاراتىن جول, قۇدىق جەنە سوپىلىقتىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ياسساۋيدٸڭ سوڭعى 20 جىل ٶمٸرٸن ٶتكٸزگەن قىلۋەتكە اپاراتىن ورتاعاسىرلىق راباتتاردى جەنە ورتالىق كٶشەلەردٸ قايتا جاساۋ جوسپارلانۋدا.
ستامبۋلداعى سٷلەيمەن سارايى كەشەنٸنٸڭ تەجٸريبەسٸ بويىنشا, ماۆزولەيدٸڭ مەموريالدى جەنە ساياباق ايماعىندا ۇلى اتا-بابالارىمىزدىڭ جەنە تاريحي تۇلعالاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ابىلاي حان, جولبارىس حان, قاسىم حان, جەنٸبەك باتىر, قازىبەك بيدٸڭ جەنە ت.ب. جەرلەنگەن جەرلەرٸ قورشالىپ, بيٸكتەتٸلەتٸن بولادى. ەجەلگٸ سەۋلەت ەلەمەنتتەرٸ ساقتالعان رابييا سۇلتان بەگٸم, ەسٸم حان ماۆزولەيلەرٸ, جۇما مەشٸتٸ, ەلقوجا بابا جەنە ەۋليە قۇمشىق اتا تاريحي كەشەندەرٸ ادامداردىڭ جيٸ باراتىن ورىندارىنا اينالادى. سونىمەن قاتار ورتا عاسىرداعى قالا ٶمٸرٸنٸڭ رۋحى مەن تٸرلٸگٸن قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ماۆزولەي اۋماعىندا باس قاقپاعا جانىنداعى ٸشكٸ بەكٸنٸس قابىرعالارى, تسيتادەلدەرٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلەدٸ. 1987 جىلعا دەيٸن قىزمەت ەتكەن XVI عاسىرداعى ەجەلگٸ شىعىس مونشاسىن ٶزٸنٸڭ باستاپقى كٶرٸنٸسٸنە اينالدىرۋ ويىمىزدا بار.
ماۆزولەيدٸڭ اۋماعىندا كٶشپەندٸلەر سالتى مەن دەستٷرٸنەن ەرەكشە سىر تارتاتىن, ورتاعاسىرلىق تۇرمىستان ايرىقشا كٶرٸنٸس بەرەتٸن ەتنواۋىل سالۋ دا جوسپارىمىزدا بار.
سونىمەن قاتار شەبەرلەر ورتالىعى, شىعىس بازارى, كەدەسىيلار ساتاتىن دٷڭگٸرشەكتەر سالىناتىن بولادى جەنە ماۆزولەيدٸڭ بارلىق اۋماعى كەلۋشٸلەر مەن دەمالۋشىلارعا قولايلى بولۋ ٷشٸن لاندشافتىق سەۋلەت, فونتاندار, اشىق ايۆاندار جەنە باسقا دا نىساندار ورنالاسادى.
ەرٸ قاراي نەگٸزگٸ جۇمىستار بۋفەردەن تىس ايماقتا جوسپارلانعان. بۇل ٷشٸن قالانىڭ تاريحي ارحيتەكتۋراسىن بۇزاتىن بارلىق رەتسٸز ٶز بەتٸمەن سالىنعان قۇرىلىس نىساندارىن سٷرۋ قاجەت.
ولاردىڭ ورنىنا تۋريستەردٸڭ كٶڭٸلٸن سەرگٸتٸپ, كٷنۇزاققا, تٸپتٸ بٸرنەشە كٷن سەرۋەن قۇرىپ, تاماشالاي الاتىنداي بٸرەگەي مەدەني قۇرىلىستاردى سالۋ ۇسىنىلادى. قازٸرگٸ تاڭدا تۋريستٸڭ ورتاشا كەلۋ ۋاقىتى 3 ساعاتتان اسپايدى. «ەزٸرەت سۇلتان» كەشەنٸن ودان ەرٸ دامىتۋ بويىنشا تۋريستەردٸڭ ساپارىن 2 كٷنگە ۇزارتپاقپىز.
1. كٶپفۋنكتسيونالدى ۆيزيت ورتالىعىن سالۋ ۇسىنىلادى. حالىقارالىق تەجٸريبەگە سەيكەس, بۇل تۋريستەردٸ تارتۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ بٸرٸ. كەلۋشٸلەرگە ساپارى تۋرالى ماتەريالداردى, ارنايى ەدەبيەت, جولسەرٸكتەر, دىبىس جەنە بەينە تاسىمالداۋشىلار, 3D مودەلدەر, تاعى باسقا اقپاراتتى ۇسىنۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
2. تٷركٸستان قالاسىندا حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ كٸتاپحاناسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ ۇسىنىلادى. قوجا احمەت ياسساۋي ٶز ەڭبەكتەرٸن وعىز-قىپشاق ديالەكتٸندە جازعان تۇڭعىش تٷركٸ اقىنى. ونىڭ «ديۋان-ي حيكمەت» نەمەسە ەلەمگە ەيگٸلٸ «قۇران تٷركٸ» اقىندىق كٸتابىن جازدى. قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ ەڭ باعالى قولجازبالارى كٶشٸرمەلەرٸ مۋزەي قورىندا ساقتالادى, سونداي-اق اسا ٸرٸ تاريحي, عىلىمي زەرتتەۋ قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن 3 مىڭنان استام تاريحي باسىلىمدار بار.
3. تٷركٸ ەلەمٸ مۇراجايىن سالۋ ۇسىنىلادى. سٸبٸردەن شىعىس ەۋروپاعا دەيٸنگٸ بارلىق تاريحي ٷردٸستەردٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن تٷركٸستاننىڭ ورنى عاجاپ. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ورتاسىندا تٷركٸ تايپالارىنىڭ قالىپتاسۋ حرونولوگيياسىن قۇرىپ, وعىز, قىپشاق, عۇن, تٷركٸ قاعاناتتارىنىڭ ەدەت-عۇرىپتارىن قالىپتاستىرعان ابزال.
4. جٸبەك جولىن جاڭعىرتۋ حالىقارالىق ورتالىعىن سالۋ ۇسىنىلادى. ورتالىقتىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى - شىعىس پەن باتىستىڭ ساۋدا, ەكونوميكالىق جەنە ساياسي بايلانىستارىنىڭ عاسىرلار بويعى دەستٷرلەرٸن ساقتاپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتارمەن ٶزارا بەلسەندٸ ەرەكەت جاساۋ.
دەستٷردٸ جاڭعىرتۋ ماقساتىندا قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸ اۋماعىندا قىزمەت ەتكەن ورتاعاسىرلىق مونشا ٷلگٸسٸندە ورتا ازيياداعى ەڭ ٷلكەن شىعىس مونشاسىن سالۋ ۇسىنىلادى.
تۋريستەردٸڭ نەگٸزگٸ مارشرۋتى شىمكەنت - سايرام - تٷركٸستان قالالارىنىڭ بارلىق قاسيەتتٸ جەنە تاريحي ورىندارىن قامتىپ, ۇلى جٸبەك جولى بويىنداعى تۋريستٸك دەلٸز بەن ترانسشەكارالىق مارشرۋتتاردى تۇتاستاي قالپىنا كەلتٸرەتٸنٸن ەرەكشە اتاپ كەتكەن جٶن. «رۋحاني جاڭعىرۋ» مٸندەتتەرٸن ورىنداي وتىرىپ, كٷنٸ كەشە وتىراردا ۆيزيت ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. مۇنداي ورتالىقتار تٷركٸستاندا, ساۋراندا, سىعاناقتا جەنە باسقا دا تاريحي ماڭىزدى جەرلەردە سالىناتىن بولادى.
كەلەسٸ جىلى تٷركٸستانعا كەلەتٸن تۋريستەر لەگٸ ەكٸ ەسە ٶسەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە (بٸر ميلليوننان ەكٸ ميلليونعا)!
ەرينە, دامۋ جوسپارى بويىنشا كەلەشەكتە تانىمدىق جەنە رۋحاني تۋريزم ٷشٸن بارلىق قولايلى جاعداي جاسالىپ, نيەتتەنگەن ادام مۋزەي تەرريتوريياسىنداعى تاريحي جەنە قاستەرلٸ ورىندارعا بارا الاتىن بولادى.
ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنىڭ فەيسبۋكتەگٸ جازباسىنان
