HHI ǵasyr álem elderiniń aldyna úlken mindetter qoiyp otyr. El bolyp, memleket bolyp saqtalyp qalýdyń sharttary kúrdelene tústi, jahandyq úrdister basymdyq aldy, ekologiialyq, demografiialyq, dini, áleýmettik máseleler ótkirlendi, aimaqtardyń áleýmettik-ekonomikalyq jiktelýi kúsheidi, geosaiasi múddeler tartysy bastaldy. Bul úrdisterden Qazaqstan da tys qala almaidy, sondyqtan elimizde tereń áleýmettik-ekonomikalyq reformalar, qoǵam damýyna yqpal etetin strategiialyq mindetter belgilengen. Sonyń biri – Údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý baǵdarlamasy (ÚIIDB).
Indýstriialandyrý qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyn qamtidy, ásirese, áleýmettik máselelerdiń sheshimin tabýdyń bir ushy osynda jatyr. Mine, qazir elimizde indýstriialandyrýdyń ekinshi besjyldyǵy júrip jatyr dep esepteledi. Atqarylǵan sharalar az emes, biraq, kópshiliktiń kóńili tolmaityn máseleler de kóp. Osy rette Qazaqstandaǵy indýstriialyq-innovatsiialyq damýdyń deńgeii qandai, onyń ereksheligi, indýstriialandyrýdyń yqtimal qaishylyqtary men tiimdiligi jaiynda belgili tarihshy-demograf ǵalym, saiasattanýshy Ázimbai Ǵalimen suhbattasqan edik.
- Ǵylymi-tehnikalyq progress, indýstriialandyrý jahandyq qubylys jáne ol álem elderiniń barlyǵyn derlik sharpydy deýge bolady. Biraq, ol ár elde ártúrli deńgeide jáne negizinen tarihi-áleýmettik sebepterge bailanysty júrdi. Qazaqstandy da bul úderis ainalyp ótken joq. Keńestik kezeńde bastalǵan qazaqstandyq indýstriialandyrý men qazirgi indýstriialandyrýdyń aiyrmashylyǵy nede?
- Qazaqstanda indýstriialandyrý buǵan deiin de bolǵan, 1928-1940 jyldary. Keńes Odaǵyndaǵy indýstriialandyrý tym qaishylyqty boldy jáne onyń aýyr zardaptary tarihtan belgili. Keńestik indýstriialandyrý alǵa qoiylǵan maqsatqa qol jetkizý úshin qatań ádis-tásilder qoldandy jáne bul adam qurbandyǵy men materialdyq shyǵyndarǵa alyp keldi. Bul úderis 2-dúnie júzilik soǵystyń bastalýyna bailanysty toqtady. Biraq soǵys kezinde nemis basqynshylary jaýlap alǵan aimaqtardaǵy birqatar zaýyt-fabrikalar Qazaqstanǵa kóshirilýine orai ol jalǵasyn tapty. Soǵys aiaqtalǵan soń bul kásiporyndar óz sipatyn ózgertip, beibit maqsatta paidalaný úshin qaita jaraqtandyryldy. Alaida, Qazaqstandaǵy indýstriialandyrý negizinen shikizattyq baǵytta damydy. Buǵan tabiǵi qazbanyń bai qory negiz boldy.
Dáp qazir eskishe indýstriialandyrý emes, jańa tehnologiialarmen jańasha indýstriialandyrý júrip jatyr. Al Batysta deindýstriialandyrý bastaldy. Mysaly, Eýroodaqta buǵan deiin JIÓ-niń 80%-y óndiristen keletin, al qazir qyzmet kórsetý salasynan keledi. Al indýstriianyń úlesi 19% ǵana. Ulybritaniia, Frantsiia jáne t.s.s. damyǵan elder kásiporyndardy jinap, Bangladeshke, Úndistanǵa, Pákstanǵa aparyp qaitadan qurady. Óitkeni, Erýopada eńbek quny óte joǵary. Aitalyq, Bangladeshte bir zaýytta 500-ge tarta adam jumys isteidi, ailyqtary – 100 dollar. Bizde ondai aqshaǵa eshkim de kelispeidi. Sondyqtan eńbek ónimdiligi, sapasy tómenirek bolsa da, eńbek quny arzan. Sol sebepti óndiristi Qytai, Úndistan siiaqty elderge aýystyryp jatyr. AQSh búkil tabiǵi qazbalaryn konservatsiialap qoidy. Olar jańa indýstriialandyrý dep jańa tehnologiialarǵa negizdelgen, iaǵni Kún sáýlesin, jel energiiasyn paidalanýdy ataidy. Bul – «aqyldy indýstriialandyrý».
Sondyqtan, Qazaqstan da burynǵydai milliondaǵan tonna metall óndirýden bas tartýy tiis. Qazir Qazaqstannyń ekonomikasy syńarjaqty. Biz 80 mln tonnadai munai óndiremiz, al onyń baǵasy barǵan saiyn tómendep barady. Eski munai kózderi kóptegen qosymsha qarajatty talap etedi. Jumysshylardyń da ailyǵyn kóterý qajet. Tasymaldaýy taǵy bar. Shikizat óńdeý salasynda eń kóp óndiriletini – munai, ýran, túrli-tústi metall, kómir. Biraq, báriniń de baǵasy túsip barady. Sol sebepti bizde de jańa tehnologiialarǵa negizdelgen óndiris jasaý kerek. Ol – jańa indýstriialandyrý. Al, bizde ózimizdiń jańa tehnologiialar múlde joq, bári sheteldik litsenziiany satyp alý arqyly jasalýda. Indýstriialyq innovatsiiada óndiristi ǵylymi jetekteý júiesi bolýy tiis. Bizdiń ereksheligimiz – áli jańa tehnologiiaǵa ótken joqpyz. Endi ǵana myna EKSPO-ǵa bailanysty tájiribeler bastaldy.
Qazir indýstriialandyrýdyń 2-shi besjyldyǵy júrip jatyr. Biraq, indýstriialandyrý týraly sóz aitýǵa áli erte. Al baǵdarlama boiynsha atqarylǵan is-sharalar – jeke jobalar.
- Bismark áleýmettik reformany revoliýtsiiaǵa teńegen eken. Qazirgi zamanǵy damý barysyndaǵy eń úlken jetistik áleýmettiń baqýatty turmysymen ólshenedi. Munda árine ekonomikanyń róli zor. Áleýmettik problemalardyń sheshimin tabý ekonomikalyq ósimge tikelei bailanysty. Myna indýstriialandyrý baǵdarlamasy da ekonomikany kóterý maqsatynan týǵan. Olai bolsa, ÚIIDB-nyń halyqtyń áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartýǵa yqpaly bar ma?
- Indýstriialandyrýdyń halyqtyń áleýmettik jaǵdaiyna yqpaly týraly aitatyn bolsaq, bul onyń qanshalyqty sátti atqarylýyna bailanysty. Biz indýstriialandyrýdy áli bastaǵan da joqpyz. Agrarlyq-shikizattyq sala áli de basym. Jańa tehnologiialardy biz daiyn kúiinde shetelden satyp alýdamyz. Mysaly, avtomobildiń komplektilerin satyp alyp, osy jerde qurastyrady. Indýstriialyq-innovatsiialyq baǵdarlamanyń áleýmettik áseri ázirge bolmai tur. Mysaly, burynǵy indýstriialandyrý kezinde bir zaýytta myńdaǵan adam jumys isteitin. Al qazirgi óndiristi avtomattandyrý kóp jumys qolyn qajet etpeidi.
Qazaqstandaǵy indýstriialandyrýdyń sipatty belgisi – ol qurastyrýshy óndiris qana. Bizde metall bar, biraq ol shikizat kúiinde shetke ketip jatyr. Tústi metaldy shala óńdep, jartylai shikizat etip satamyz. Munyń bári ekonomikany ártaraptandyrýǵa jetpeidi. Al ártaraptandyrý degenimiz óndiriletin ónim túrin kóbeitý, jańa óndiristi igerý, sóitip ekonomikalyq paida tabý. Al bizdegi daiyn ónim túri shekteýli.
- Qoǵam damýynyń árbir satysy qandai da bir kúrdeli ózgeristerdi týǵyzatyny aian. Jańa dáýir qandai qiyndyqtarmen qatar júrmek?
- Árine, jedel ekonomikalyq damý biraz qundylyqtarymyzdy joǵaltady. Mysaly, Koreia ekonomikalyq damý barysynda dinnen – óz dini býddizmnen bas tartty. 40%-y shoqynyp, protestantizmge ótti. Biraq, olar ana tilinen, grafikasynan – ierogliften airylǵan joq. Osylaisha, jyldam modernizatsiia belgili bir rýhani modernizatsiiaǵa alyp keletini sózsiz. Osyndai jaǵdaida óziniń qundylyqtaryn saqtap qalǵan eldiń biri – Malaiziia. Ekonomikalyq ósim men musylmandyǵyn, dinin birge alyp kele jatyr. Jalpy kez-kelgen jedel damý – bul mindetti túrde bir modernizatsiiaǵa alyp keledi. Bizde de solai bolady.
Batystaǵy indýstriialandyrý kezinde milliondaǵan adam jumyssyz, jersiz qalǵan. Ol kezde Ulybritaniia dúnie júziniń sheberhanasy bolatyn. Búkil ónerkásip, óndiris sonda. Naryqtyq qoǵamnyń zańy qatal ári ádil, ol kimniń qansha turatynyn naqty aityp beredi. Qansha óndirseń – sonsha turasyń. Bul óte ádiletti. Kez-kelgen nárseniń, tipti adamnyń da baǵasy bar. Ár adam óz múddesin kózdep, adal eńbek etse, ol qoǵamǵa da paida ákeledi.
- Strategiialyq zertteýler institýty ǵalymdarynyń (QSZI) zertteýleri boiynsha el turǵyndarynyń 50%-dan astamy indýstriialandyrýdyń jai-japsarynan habardar. Bul indýstriialandyrý týraly aqparattyń birjaqtylyǵynyń, iaǵni tek jaǵymdy jaqtary nasihattalýynyń dáleli emes pe?
- 50% degen tym úlken kórsetkish, budan az bolýy kerek. Jalpy másele indýstriialyq saiasattyń aitylý-jazylý jaǵynda emes. Eń basty másele – onyń kádege asýynda. Meniń jeke ózim úshin bul paidaly boldy ma, bolmady ma? Mine, osy mańyzdy. Keide qandai da bir aqparat az bolsa da, ol týraly bári estidi. Demek, eger ol kádeli, iske asatyn nárse bolsa, bárine paidaly degen sóz. Jalpy indýstriialandyrý baǵdarlamasynyń (ÚIIDB) áleýmettik negizi álsiz. Ras, munda jańadan ashylǵan zaýyt-kásiporyndarda jańa áleýmettik top – jumysshy aristokrattar qalyptasýy tiis, olar kóp jalaqy alady. Óitkeni olardyń biliktiligi joǵary. Alaida olardyń sany tym az.
Indýstriialandyrýdyń taǵy bir mańyzdy quramdasy – orta tapty qalyptastyrý. Qoǵam ornyqty, tiianaqty bolýy úshin orta taptyń úlesi kem degende 60% bolý qajet. Sonda ekonomikalyq ósim de, áleýmettik tynyshtyq ta qamtamasyz etiledi. Óitkeni menshik ieleri úshin óz biznesiniń damýy birinshi orynda turady. Orta taptyń damýynyń taǵy bir belgisi – olar bilikke táýeldi bolmaýy tiis.
- 21 ǵasyr ózgeristeri qazaqstandyqtardyń jańa ómir saltyn qalyptastyrýǵa alyp kelýi múmkin be? Ulttyq úrdister shet qalyp qoimai ma?
- Jalpy qoǵamnyń damýy, ýrbanizatsiia, indýstriialandyrý – munyń bári jańa ómir saltyna, jańa kózqarastarǵa alyp kelýi mindetti. Al ary qarai ulttyq úrdisterdi damytý, - ol bólek másele. Indýstriialyq qoǵamda konsolidatsiia, integratsiialyq úrdister basymdyq alady. Bul naryqtyq qoǵamnyń bir zańy. Al osy qoǵamda qazaqtyń ulttyq qasietterin damytý indýstriialandyrýdyń ideologiialyq quramdasy bolýy mindetti.
- Áńgimeńizge rahmet!
Dina Tazabekqyzy, áleýmettanýshy
Ult portaly
