ححٸ عاسىر ەلەم ەلدەرٸنٸڭ الدىنا ٷلكەن مٸندەتتەر قويىپ وتىر. ەل بولىپ, مەملەكەت بولىپ ساقتالىپ قالۋدىڭ شارتتارى كٷردەلەنە تٷستٸ, جاھاندىق ٷردٸستەر باسىمدىق الدى, ەكولوگييالىق, دەموگرافييالىق, دٸني, ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر ٶتكٸرلەندٸ, ايماقتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جٸكتەلۋٸ كٷشەيدٸ, گەوساياسي مٷددەلەر تارتىسى باستالدى. بۇل ٷردٸستەردەن قازاقستان دا تىس قالا المايدى, سوندىقتان ەلٸمٸزدە تەرەڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق رەفورمالار, قوعام دامۋىنا ىقپال ەتەتٸن ستراتەگييالىق مٸندەتتەر بەلگٸلەنگەن. سونىڭ بٸرٸ – ٷدەمەلٸ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسى (ٷييدب).
يندۋسترييالاندىرۋ قوعامدىق ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىن قامتيدى, ەسٸرەسە, ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن تابۋدىڭ بٸر ۇشى وسىندا جاتىر. مٸنە, قازٸر ەلٸمٸزدە يندۋسترييالاندىرۋدىڭ ەكٸنشٸ بەسجىلدىعى جٷرٸپ جاتىر دەپ ەسەپتەلەدٸ. اتقارىلعان شارالار از ەمەس, بٸراق, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸ تولمايتىن مەسەلەلەر دە كٶپ. وسى رەتتە قازاقستانداعى يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋدىڭ دەڭگەيٸ قانداي, ونىڭ ەرەكشەلٸگٸ, يندۋسترييالاندىرۋدىڭ ىقتيمال قايشىلىقتارى مەن تيٸمدٸلٸگٸ جايىندا بەلگٸلٸ تاريحشى-دەموگراف عالىم, ساياساتتانۋشى ەزٸمباي عاليمەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
- عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس, يندۋسترييالاندىرۋ جاھاندىق قۇبىلىس جەنە ول ەلەم ەلدەرٸنٸڭ بارلىعىن دەرلٸك شارپىدى دەۋگە بولادى. بٸراق, ول ەر ەلدە ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە جەنە نەگٸزٸنەن تاريحي-ەلەۋمەتتٸك سەبەپتەرگە بايلانىستى جٷردٸ. قازاقستاندى دا بۇل ٷدەرٸس اينالىپ ٶتكەن جوق. كەڭەستٸك كەزەڭدە باستالعان قازاقستاندىق يندۋسترييالاندىرۋ مەن قازٸرگٸ يندۋسترييالاندىرۋدىڭ ايىرماشىلىعى نەدە?
- قازاقستاندا يندۋسترييالاندىرۋ بۇعان دەيٸن دە بولعان, 1928-1940 جىلدارى. كەڭەس وداعىنداعى يندۋسترييالاندىرۋ تىم قايشىلىقتى بولدى جەنە ونىڭ اۋىر زارداپتارى تاريحتان بەلگٸلٸ. كەڭەستٸك يندۋسترييالاندىرۋ العا قويىلعان ماقساتقا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن قاتاڭ ەدٸس-تەسٸلدەر قولداندى جەنە بۇل ادام قۇرباندىعى مەن ماتەريالدىق شىعىندارعا الىپ كەلدٸ. بۇل ٷدەرٸس 2-دٷنيە جٷزٸلٸك سوعىستىڭ باستالۋىنا بايلانىستى توقتادى. بٸراق سوعىس كەزٸندە نەمٸس باسقىنشىلارى جاۋلاپ العان ايماقتارداعى بٸرقاتار زاۋىت-فابريكالار قازاقستانعا كٶشٸرٸلۋٸنە وراي ول جالعاسىن تاپتى. سوعىس اياقتالعان سوڭ بۇل كەسٸپورىندار ٶز سيپاتىن ٶزگەرتٸپ, بەيبٸت ماقساتتا پايدالانۋ ٷشٸن قايتا جاراقتاندىرىلدى. الايدا, قازاقستانداعى يندۋسترييالاندىرۋ نەگٸزٸنەن شيكٸزاتتىق باعىتتا دامىدى. بۇعان تابيعي قازبانىڭ باي قورى نەگٸز بولدى.
دەپ قازٸر ەسكٸشە يندۋسترييالاندىرۋ ەمەس, جاڭا تەحنولوگييالارمەن جاڭاشا يندۋسترييالاندىرۋ جٷرٸپ جاتىر. ال باتىستا دەيندۋسترييالاندىرۋ باستالدى. مىسالى, ەۋرووداقتا بۇعان دەيٸن جٸٶ-نٸڭ 80%-ى ٶندٸرٸستەن كەلەتٸن, ال قازٸر قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىنان كەلەدٸ. ال يندۋسترييانىڭ ٷلەسٸ 19% عانا. ۇلىبريتانييا, فرانتسييا جەنە ت.س.س. دامىعان ەلدەر كەسٸپورىنداردى جيناپ, بانگلادەشكە, ٷندٸستانعا, پەكستانعا اپارىپ قايتادان قۇرادى. ٶيتكەنٸ, ەرۋوپادا ەڭبەك قۇنى ٶتە جوعارى. ايتالىق, بانگلادەشتە بٸر زاۋىتتا 500-گە تارتا ادام جۇمىس ٸستەيدٸ, ايلىقتارى – 100 دوللار. بٸزدە ونداي اقشاعا ەشكٸم دە كەلٸسپەيدٸ. سوندىقتان ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ, ساپاسى تٶمەنٸرەك بولسا دا, ەڭبەك قۇنى ارزان. سول سەبەپتٸ ٶندٸرٸستٸ قىتاي, ٷندٸستان سيياقتى ەلدەرگە اۋىستىرىپ جاتىر. اقش بٷكٸل تابيعي قازبالارىن كونسەرۆاتسييالاپ قويدى. ولار جاڭا يندۋسترييالاندىرۋ دەپ جاڭا تەحنولوگييالارعا نەگٸزدەلگەن, ياعني كٷن سەۋلەسٸن, جەل ەنەرگيياسىن پايدالانۋدى اتايدى. بۇل – «اقىلدى يندۋسترييالاندىرۋ».
سوندىقتان, قازاقستان دا بۇرىنعىداي ميلليونداعان توننا مەتالل ٶندٸرۋدەن باس تارتۋى تيٸس. قازٸر قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى سىڭارجاقتى. بٸز 80 ملن تونناداي مۇناي ٶندٸرەمٸز, ال ونىڭ باعاسى بارعان سايىن تٶمەندەپ بارادى. ەسكٸ مۇناي كٶزدەرٸ كٶپتەگەن قوسىمشا قاراجاتتى تالاپ ەتەدٸ. جۇمىسشىلاردىڭ دا ايلىعىن كٶتەرۋ قاجەت. تاسىمالداۋى تاعى بار. شيكٸزات ٶڭدەۋ سالاسىندا ەڭ كٶپ ٶندٸرٸلەتٸنٸ – مۇناي, ۋران, تٷرلٸ-تٷستٸ مەتالل, كٶمٸر. بٸراق, بەرٸنٸڭ دە باعاسى تٷسٸپ بارادى. سول سەبەپتٸ بٸزدە دە جاڭا تەحنولوگييالارعا نەگٸزدەلگەن ٶندٸرٸس جاساۋ كەرەك. ول – جاڭا يندۋسترييالاندىرۋ. ال, بٸزدە ٶزٸمٸزدٸڭ جاڭا تەحنولوگييالار مٷلدە جوق, بەرٸ شەتەلدٸك ليتسەنزييانى ساتىپ الۋ ارقىلى جاسالۋدا. يندۋسترييالىق يننوۆاتسييادا ٶندٸرٸستٸ عىلىمي جەتەكتەۋ جٷيەسٸ بولۋى تيٸس. بٸزدٸڭ ەرەكشەلٸگٸمٸز – ەلٸ جاڭا تەحنولوگيياعا ٶتكەن جوقپىز. ەندٸ عانا مىنا ەكسپو-عا بايلانىستى تەجٸريبەلەر باستالدى.
قازٸر يندۋسترييالاندىرۋدىڭ 2-شٸ بەسجىلدىعى جٷرٸپ جاتىر. بٸراق, يندۋسترييالاندىرۋ تۋرالى سٶز ايتۋعا ەلٸ ەرتە. ال باعدارلاما بويىنشا اتقارىلعان ٸس-شارالار – جەكە جوبالار.
- بيسمارك ەلەۋمەتتٸك رەفورمانى رەۆوليۋتسيياعا تەڭەگەن ەكەن. قازٸرگٸ زامانعى دامۋ بارىسىنداعى ەڭ ٷلكەن جەتٸستٸك ەلەۋمەتتٸڭ باقۋاتتى تۇرمىسىمەن ٶلشەنەدٸ. مۇندا ەرينە ەكونوميكانىڭ رٶلٸ زور. ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردىڭ شەشٸمٸن تابۋ ەكونوميكالىق ٶسٸمگە تٸكەلەي بايلانىستى. مىنا يندۋسترييالاندىرۋ باعدارلاماسى دا ەكونوميكانى كٶتەرۋ ماقساتىنان تۋعان. ولاي بولسا, ٷييدب-نىڭ حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋعا ىقپالى بار ما?
- يندۋسترييالاندىرۋدىڭ حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا ىقپالى تۋرالى ايتاتىن بولساق, بۇل ونىڭ قانشالىقتى سەتتٸ اتقارىلۋىنا بايلانىستى. بٸز يندۋسترييالاندىرۋدى ەلٸ باستاعان دا جوقپىز. اگرارلىق-شيكٸزاتتىق سالا ەلٸ دە باسىم. جاڭا تەحنولوگييالاردى بٸز دايىن كٷيٸندە شەتەلدەن ساتىپ الۋدامىز. مىسالى, اۆتوموبيلدٸڭ كومپلەكتٸلەرٸن ساتىپ الىپ, وسى جەردە قۇراستىرادى. يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق باعدارلامانىڭ ەلەۋمەتتٸك ەسەرٸ ەزٸرگە بولماي تۇر. مىسالى, بۇرىنعى يندۋسترييالاندىرۋ كەزٸندە بٸر زاۋىتتا مىڭداعان ادام جۇمىس ٸستەيتٸن. ال قازٸرگٸ ٶندٸرٸستٸ اۆتوماتتاندىرۋ كٶپ جۇمىس قولىن قاجەت ەتپەيدٸ.
قازاقستانداعى يندۋسترييالاندىرۋدىڭ سيپاتتى بەلگٸسٸ – ول قۇراستىرۋشى ٶندٸرٸس قانا. بٸزدە مەتالل بار, بٸراق ول شيكٸزات كٷيٸندە شەتكە كەتٸپ جاتىر. تٷستٸ مەتالدى شالا ٶڭدەپ, جارتىلاي شيكٸزات ەتٸپ ساتامىز. مۇنىڭ بەرٸ ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا جەتپەيدٸ. ال ەرتاراپتاندىرۋ دەگەنٸمٸز ٶندٸرٸلەتٸن ٶنٸم تٷرٸن كٶبەيتۋ, جاڭا ٶندٸرٸستٸ يگەرۋ, سٶيتٸپ ەكونوميكالىق پايدا تابۋ. ال بٸزدەگٸ دايىن ٶنٸم تٷرٸ شەكتەۋلٸ.
- قوعام دامۋىنىڭ ەربٸر ساتىسى قانداي دا بٸر كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەردٸ تۋعىزاتىنى ايان. جاڭا دەۋٸر قانداي قيىندىقتارمەن قاتار جٷرمەك?
- ەرينە, جەدەل ەكونوميكالىق دامۋ بٸراز قۇندىلىقتارىمىزدى جوعالتادى. مىسالى, كورەيا ەكونوميكالىق دامۋ بارىسىندا دٸننەن – ٶز دٸنٸ بۋدديزمنەن باس تارتتى. 40%-ى شوقىنىپ, پروتەستانتيزمگە ٶتتٸ. بٸراق, ولار انا تٸلٸنەن, گرافيكاسىنان – يەروگليفتەن ايرىلعان جوق. وسىلايشا, جىلدام مودەرنيزاتسييا بەلگٸلٸ بٸر رۋحاني مودەرنيزاتسيياعا الىپ كەلەتٸنٸ سٶزسٸز. وسىنداي جاعدايدا ٶزٸنٸڭ قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالعان ەلدٸڭ بٸرٸ – مالايزييا. ەكونوميكالىق ٶسٸم مەن مۇسىلماندىعىن, دٸنٸن بٸرگە الىپ كەلە جاتىر. جالپى كەز-كەلگەن جەدەل دامۋ – بۇل مٸندەتتٸ تٷردە بٸر مودەرنيزاتسيياعا الىپ كەلەدٸ. بٸزدە دە سولاي بولادى.
باتىستاعى يندۋسترييالاندىرۋ كەزٸندە ميلليونداعان ادام جۇمىسسىز, جەرسٸز قالعان. ول كەزدە ۇلىبريتانييا دٷنيە جٷزٸنٸڭ شەبەرحاناسى بولاتىن. بٷكٸل ٶنەركەسٸپ, ٶندٸرٸس سوندا. نارىقتىق قوعامنىڭ زاڭى قاتال ەرٸ ەدٸل, ول كٸمنٸڭ قانشا تۇراتىنىن ناقتى ايتىپ بەرەدٸ. قانشا ٶندٸرسەڭ – سونشا تۇراسىڭ. بۇل ٶتە ەدٸلەتتٸ. كەز-كەلگەن نەرسەنٸڭ, تٸپتٸ ادامنىڭ دا باعاسى بار. ەر ادام ٶز مٷددەسٸن كٶزدەپ, ادال ەڭبەك ەتسە, ول قوعامعا دا پايدا ەكەلەدٸ.
- ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ (قسزي) زەرتتەۋلەرٸ بويىنشا ەل تۇرعىندارىنىڭ 50%-دان استامى يندۋسترييالاندىرۋدىڭ جاي-جاپسارىنان حاباردار. بۇل يندۋسترييالاندىرۋ تۋرالى اقپاراتتىڭ بٸرجاقتىلىعىنىڭ, ياعني تەك جاعىمدى جاقتارى ناسيحاتتالۋىنىڭ دەلەلٸ ەمەس پە?
- 50% دەگەن تىم ٷلكەن كٶرسەتكٸش, بۇدان از بولۋى كەرەك. جالپى مەسەلە يندۋسترييالىق ساياساتتىڭ ايتىلۋ-جازىلۋ جاعىندا ەمەس. ەڭ باستى مەسەلە – ونىڭ كەدەگە اسۋىندا. مەنٸڭ جەكە ٶزٸم ٷشٸن بۇل پايدالى بولدى ما, بولمادى ما? مٸنە, وسى ماڭىزدى. كەيدە قانداي دا بٸر اقپارات از بولسا دا, ول تۋرالى بەرٸ ەستيدٸ. دەمەك, ەگەر ول كەدەلٸ, ٸسكە اساتىن نەرسە بولسا, بەرٸنە پايدالى دەگەن سٶز. جالپى يندۋسترييالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ (ٷييدب) ەلەۋمەتتٸك نەگٸزٸ ەلسٸز. راس, مۇندا جاڭادان اشىلعان زاۋىت-كەسٸپورىنداردا جاڭا ەلەۋمەتتٸك توپ – جۇمىسشى اريستوكراتتار قالىپتاسۋى تيٸس, ولار كٶپ جالاقى الادى. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ جوعارى. الايدا ولاردىڭ سانى تىم از.
يندۋسترييالاندىرۋدىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى قۇرامداسى – ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋ. قوعام ورنىقتى, تيياناقتى بولۋى ٷشٸن ورتا تاپتىڭ ٷلەسٸ كەم دەگەندە 60% بولۋ قاجەت. سوندا ەكونوميكالىق ٶسٸم دە, ەلەۋمەتتٸك تىنىشتىق تا قامتاماسىز ەتٸلەدٸ. ٶيتكەنٸ مەنشٸك يەلەرٸ ٷشٸن ٶز بيزنەسٸنٸڭ دامۋى بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرادى. ورتا تاپتىڭ دامۋىنىڭ تاعى بٸر بەلگٸسٸ – ولار بيلٸككە تەۋەلدٸ بولماۋى تيٸس.
- 21 عاسىر ٶزگەرٸستەرٸ قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا ٶمٸر سالتىن قالىپتاستىرۋعا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن بە? ۇلتتىق ٷردٸستەر شەت قالىپ قويماي ما?
- جالپى قوعامنىڭ دامۋى, ۋربانيزاتسييا, يندۋسترييالاندىرۋ – مۇنىڭ بەرٸ جاڭا ٶمٸر سالتىنا, جاڭا كٶزقاراستارعا الىپ كەلۋٸ مٸندەتتٸ. ال ارى قاراي ۇلتتىق ٷردٸستەردٸ دامىتۋ, - ول بٶلەك مەسەلە. يندۋسترييالىق قوعامدا كونسوليداتسييا, ينتەگراتسييالىق ٷردٸستەر باسىمدىق الادى. بۇل نارىقتىق قوعامنىڭ بٸر زاڭى. ال وسى قوعامدا قازاقتىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرٸن دامىتۋ يندۋسترييالاندىرۋدىڭ يدەولوگييالىق قۇرامداسى بولۋى مٸندەتتٸ.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
دينا تازابەكقىزى, ەلەۋمەتتانۋشى
ۇلت پورتالى
