Aijaryq

Órkeniettiń uly dánekeri jáne aiqyn dáleli – kórkem sózdegi kóshpeli siýjet, qazaqy mánerdegi «qydyrma siýjet» (A.Baitursynov) bolyp tabylady. Ol – Shyǵystaǵy japon men kúnbatystaǵy Rýmnyń arasyndaǵy ulan keńistiktiń arasyn ǵana jalǵastyryp, bir-birin kórmek túgili atyn estimegen ult pen ulystyń rýhani qundylyqtarynan bir birine maǵlumdar etti. Rýhaniiattar úndestiginiń senimdi ári turaqty jelisi – Uly Jibek joly, búgingi kúngi internettiń mindetin atqardy. Eki myń jyl boiy adamzattyń rýh arqaýy bolǵan bul tirshilik tynysy, jandy izdiń uzyna sorabynda mań-mań basqan oisylqaranyń qos órkeshinde jibek matalar ǵana emes, ańyzdar men áfsanalar da kóship júrdi.

Sonyń uly dáleline bir támsil keltireiin. Jol túsip, Túrkiiany kólik­pen aralaýǵa týra keldi. Jibek joly boiyndaǵy túrik tektesterdiń «ana jurty» atanǵan Ankara ańǵary men Kaisary jotasyn jalǵastyrǵan «Kirqalanyń» (Kappadokidiń) tum­syǵynan oratyla bergende aspanmen tildesken, basyn bult oraǵan, qarly shoqy jarq ete qalady. Kúre jol úsh saǵat ainalyp ótetin bul shoqy – Asan taý dep atalady eken. Nediia ýniversitetiniń tarihshy professorynan Asan taýdyń jónin surastyrǵanymyzda olar: «Ejelgi zamanda túrikterge jaqsy jer izdegen Asan abyzdyń aq maiasy bultpen aralasyp kelip osy taýdyń basyna shógipti. Túrikterge jerdiń jumaǵyn tapqanyna kózi jetip, armany oryndalǵan Asan abyz da sol shoqyda dúnieden qaitypty-mys. Bizdiń túrikter de sol Asan áýliege ilesip atbasyn Kishi Aziiaǵa tiregen eken» – dep túsindirdi. Demek, Jidelibaisyndy uly qorǵannyń túbi – Baǵylyq taýlarynan bastap izdep shyqqan Asan babamyz kók bórilerdiń kieli mekeni – Qaisary jotasyna kep jelmaiasyn shógeripti» (Jurtbai T. Joly bolǵan jolaýshy. A. Orhon, 2014, 448 b.)

Arada on ǵasyr ótse de Jibek joly­nyń boiymen kóship barǵan sol ańyz qazir de umytylmaǵanyna tańǵaldym.

Sonyń aldynda, týra osy ańyzdy 2006 jyly Qytaidaǵy Hohot qala­syna barǵanymda: belgili qytai túrki­tanýshysy Gai shan lidiń «Inshan ońǵuttary» (阴山汪古盖山林 (Inshan ońǵyttary. Gaishanlin). Ishki Monǵol halyq baspasy. Hohhot, 1991. 78 B.) atty zertteýindegi: «Keshe Asan ata abyz aq jelmaiasyna minip, Ordaǵa sálem bere keldi. Bes júz isek syiǵa tartty», – degen (Gai shanlin. Inshan ońǵuttary. Monografiia. Qytai tilinen aýdarǵan Q.Yntyhanuly. Astana. Foliant. 2010. -136 b.) tastaǵy jazýdy oqyp bir tańǵalyp edim. Qalai tańǵalmaisyń. Sonaý qiyr shyǵys­ta tasqa jazylyp qalǵan sol ańyz aralyǵyna Táńir taýynan, Pamir taýynan, uly qazaq dalasynan, Gin­dýkýsh­tan, Qap taýynan asyp ótip Qaisary jotasyna baryp qonaq taýyp otyrsa. Al territoriiasy jaǵynan álemdegi toǵyzynshy memleket bolyp tabylatyn Qazaqstanda Asan qaiǵy – Asan abyz bolmaǵan, onyń esimimen bailanyspaǵan, ol atyn qoimaǵan jer aty joq. Mine, meniń oiymsha, osynshama ulan-ǵaiyr keńistikti jalǵastyrǵan Asan abyz týraly bul ańyz etnograf úshin de, tarihshylar úshin de, folklortanýshylar úshin de, eń aiaǵynda búgin erekshe nazarǵa ie bolyp otyrǵan Jibek jolynyń tarihyn zertteýshiler úshin de mańyzy bar áfsana dep esepteimin.

Asan qaiǵy – Asan abyz týraly áfsana túrki tekti qaýymnyń rýhani ómirin baýrap alsa, al Aijaryq – Qutulýn qyz týraly tarihi áfsana muqym Eýraziia qurlyǵyn qamtyp, dúniejúzindegi eń tanymal kóshpeli týyndylarǵa arqaý boldy. Venetsiialyq taqýa Marko Polo: «Haidý patshanyń (budan keiin han dep qoldanamyz – T.J.) bir qyzy bar edi: onyń túrkishe (túpnusqada – tatarsha ) aty Ai-jaryq (túpnusqada – Angiam), frantsýz tiline aýdarǵanda, ol – jaryq ai degen maǵynany bildiredi. Ol óte qai­ratty qyz edi, búkil patshalyqta oǵan teń keletin jáne ony jeńe alatyn jas jigit te, batyr da tabylmady, ol ózin qalyńdyq etýden dámetkenniń bárin de jeńip shyqqan bolatyn. Ákesi ony uzatqysy keldi, biraq ta ol kúieýge shyǵýdan boiyn aýlaq salyp, ákesine: qashan ózin jeńetin batyr adam tabylǵansha kúieýge shyqpaimyn dep málimdedi. Ákesi oǵan óziniń tańdaǵan jigitine kúieýge shyǵýǵa ruqst berdi, buǵan qatty riza bolǵan patshaiym (budan keiin hanshaiym dep qoldanamyz – T.J.) aidai álemge: kimde kim menimen kúresýge kelisimin berip, jeńiske jetse, soǵan kúieýge shyǵamyn dep jar saldy. Bul habardy kóptegen el men aiaq jetetin jerdiń bári de estidi, sóitip ár taraptaǵy tekti el­der­diń bozbalalary óziniń baqytyn synaý­ǵa osynda atbasyn tireidi. Synaq bylai­sha ótedi: han óziniń bas saraiynyń aldy­na barsha nókerlerin, erkekter men áielderdi jinaidy, sodan keiin bar kúshin boiyna jiǵan, asa qymbat torqa shapan jamylǵan hanshaiym men barqyt shapan kigen bozbala ortaǵa shyǵa­dy; shart boiynsha bozbala hanshaiym­nyń jaýyrynyn jerge tigizse, qyzdy qalyńdyq etip alady, egerde batyr jigit­ti qyz jeńip ketse, onda jigit qyzǵa júz jylqy beredi.

Mine, osyndai básekeniń bary­synda hanshaiym on myń jyl­qyny oljalapty, óitkeni, ony jeńgen batyr da, baǵylan da bolmapty. Aitsa aitqandai, hansha­iym­nyń dene bitimi sondai kelisti, boiy suńǵaq ta symbatty ári ajary ashyq eken.

Bir joly, Isa paiǵambardyń dúniege kelýimen eseptegende, 1280 jyly asa mártebeli ári bai patshanyń uly ony izdep kelipti, ózi jas ári kórikti eken. Ol ózimen qosa asa aibyny asqan nókerlerin de erte kelipti, sonymen qatar, óziniń maqsatyna jetý úshin myń jylqyny da qosaqtap aidap ákelipti. Patshanyń uly saraiǵa jetisimen hanshaiymmen kúsh synasamyn dep jar salypty. Haidý han buǵan qatty qýanypty, qyzynyń osy bozbalaǵa kúieýge shyqqanyn yqylasy aýa qalapty, óitkeni, bul bozbala asa kúshti ári bai patshanyń balasy eken…

Oraiy kelgende aita keteiin, Haidý han qyzyna qupiia túrde osy bozbaladan jeńilýdi ótinipti, al qyz bolsa: eshqashanda ondai jasandy áreketke barmaimyn dep, úzildi-kesildi bas tartypty. Buǵan ne deýge bolady? Aýmaqty sarai maidanyna han da, hanym da, erkek pen qatyn ataýlynyń barlyǵy da, hannyń ózge qyzdary men uldary da jinalyp, myna ekeýiniń sondai bir jarasymdy symbatyna tań­ǵalysypty. Bozbala kúshti, ári kelisti, shymyr eken, óz elinde kúsh jaǵynan oǵan teń keletin adam bolmapty.

Ekeýi ortaǵa shyǵady, ony kórip turǵan adam sanynda esep bolmaidy, olar mynadai dep sóz bailasypty: egerde jigit jeńe almasa, onda aidap ákelgen myń jylqysyn berip ketetin bolypty. Sodan keiin baryp qyz ben jigit beldese ketedi, olardyń kúre­sin qyzyqtap otyrǵandardyń bar­lyǵy da bozbalanyń jeńiske jetip, han qyzynyń kúieýi atanǵanyn qalap­ty, han da, hanym da sony tilepti. Qys­qasha aitqanda ekeýi de shekispei beris­pepti, birese – biri, birese – ekinshisi eńse­redi, aqyrynda han qyzy jeńiske jetip, bozbalanyń jaýyrynyn jer qaptyrady.

Sóitip, hanzada jeńilis taýypty, buǵan ókinbegen adam qalmapty.

Taǵy da aita keteiin, patshanyń ulyn jeńgen Haidý hannyń qyzy kóptegen shaiqastarǵa qatysypty, sol shaiqastardaǵy jekpe-jekterde oǵan teń keletin ne jeńgen batyr bolmapty. Tipti birneshe ret jaýǵa qarsy jalǵyz ózi attanyp, olardyń batyrlaryn kúshpen bailap-matap óz eline alyp kelipti. Mundai jailar óte jii kezdesipti. Haidýdyń qyzy týraly baianymdy osymen aiaqtai kele, endi basqaǵa kóshemin» (Kniga Marko Polo o raznoobrazii mira, zapi­san­naia Pizantsem Rýstikano v 1298 g. ot R.H.Perevod starofrantsýzskogo teksta I.Minaeva. Vstýpitelnaia statia I.Magidovicha. Kommentarii -I.Minaeva, V.Bartolda, I.Magi­dovicha. Almaty. Mektep. 2007. -614 s.).

Venetsiialyq taqýa Marko Polo tamsana sýrettep otyrǵan Aijaryq (mońǵolsha esimi – Qutulyn) han­shaiym – Móńke qaǵannyń tusyn­da Shaǵatai ulysyn saǵalap, «shyq­pa janym, shyqpalap» kúnin keshken, Úgedeidiń taqtan dámegói neme­resi Haidýdyń qyzy bolatyn. Ákesi Qashyn men atasy Úgedeidiń túbi­ne maskúnemdik jetkendikten de Haidý ishimdik ataýlyǵa jerkenip ósti. Táńirtaýdy panalap júrgende Móń­keniń «meiirimine bólenip», 1251-1260 jyldardyń aralyǵynda ishki Qytai­daǵy Henan ólkesine bilik te júr­gizdi. Alaida aǵaiyndy Qubylai men Aryq-Buǵa qaǵandyqqa talasyp, qaǵanat qaq jarylǵan tusta, Haidý Aryq-Buǵany qoldady. Óitkeni, Qubylaidyń tas qorǵannyń ishinde qamalyp, qytailanyp bara jatqany oǵan unamady. Kóńili en daladaǵy erkin ómirdi, kóshpeli tirshilikti qalady.

1260-1269 jyldardyń aralyǵynda Haidý qazirgi Táńirtaý (Ile, Kúngei Alataýy men qyrǵyz Alataýy) men Mońǵol Altaiy aimaǵy arasyndaǵy aýqymdy keńistikti dárgeiine qaratty. Ordasynyń týy Talas, Shý boiyna tigildi. Aijaryq (Qutulyn) hanshaiym osy Talas-Shý óńirinde 1260 jyldardyń mólsherinde dúniege keledi. Sodan bastap 45 jyl boiy (1301 jylǵa deiin) Qubylaimen jáne onyń muragerlerimen alma-kezek maidandasyp ótedi. Týmysy­nan kesek bitimdi Aijaryq, Marko Polonyń beinelegenindei, «dene bitimi kelisti, boiy suńǵaq ta symbatty ári ajary ashyq» jaýger bop boijetedi. Boijetken kezinen bastap ákesiniń áskeriniń quramynda túrli shaiqastarǵa qatysady, ózi de jeke joryqqa shy­ǵyp, tutqyn da túsiredi (Rashid ad-Din. Sbornik letopisei. T.II. /Per. S pers. Iu.P.Verhovskogo, primech. Iu.P.Ver­­hovskogo i B.I.Pankratova, red. I.P.Petrý­shevskii. M.;L., 1960. .15-16 S.).

Qyzdaryn erekshe yqylaspen baýlyp ósirgen Haidý hannyń qiyla ótingenine qaramastan, turmysqa shyǵýdan úzil­di-kesildi bas tartady. Ákesiniń jory­ǵynan qalmaityn jáne ony erekshe kútimge alyp júrgen Aijaryqtyń bul minezi túrli joramalǵa da jol beredi (Pochekaev R.Iu., I.N.Pochekaeva. Vlastitelnitsy Evrazii: istoriia i mify o pravitelnitsah tiýrko-mongolskih gosýdarstv HIII-HIH vv. SPb., Evraziia, 2012, -384 s.). Ǵalym T.Sultanov áke men qyzynyń ara­syndaǵy bul syilasymdyqty: jaqsy kórgen adamy úshin janyn beretin platondyq súiispenshilik dep te baǵa­laidy (Sýltanov T.I. Liýbov i tron (pechalnye povestovavaniia starinnyh annalov o liýbvi dvýh chingizidov i odnogo timýrida) Altaica VI. M. 2002 C.152-159.). Rashid ad-Din: Aijaryq pen parsynyń Ǵazan ilhanynyń arasynda nekelik ýaǵdalastyq ta boldy. Aijaryq Ǵazanǵa: «Men seniń ǵana qatynyń bolamyn, basqaǵa kúieýge shyqpaimyn», – degen de hat jazdy-mys dep kórsetedi. Alaida bul jai ǵana aldarqatý bolyp shyǵady. Áke men qyzynyń arasyndaǵy mundai tatýlyq kópe-kórineý ǵaibatqa ulasyp, olardyń qandary aralasyp ketipti-mys degenge deiin barady. Sondyqtan da Haidý Aijaryqty qalaida tezirek uzatýǵa umtylady.

Mine, osy arada Haidý hannyń saraiynda tosyn da oqys oqiǵa ótedi. Bul týraly jádigertanýshylardyń pikiri ekiudai. Jaýger qyzdyń taǵdyryna eń laiyqty nusqa mynaý: asa qupiia tapsyrma alǵan qorlas taipasynan shyqqan, «ózi pysyq, uzyn boily, kelisti baýyrshy» (han máziriniń ámirshisi) Abtaqul (Ataqul -?) Haidýdy óltirýge jasyryn saraiǵa jiberiledi (kei derekterde Abtaqul qiyr shyǵystan jiberilgen jansyz dep te kórsetiledi). Biraq ta qastandyq piǵyly ashylyp qalady. Qylmysy áshkerelengen Abtaqul óziniń Haidýdy óltirýge ádeii jiberilgenin ashyq moiyndaidy. Haidý han ony darǵa asýǵa buiyrady. Sol kezde Abtaquldyń sheshesi kelip, ulynyń ornyna ózin jazalaýdy ótinedi. Mundai qurbandyqtan Abtaqul úzildi-kesildi bas tartady. Onyń namysty er minezine súiingen Haidý oǵan óziniń kinásin óteýge múnáfyq etip, Abtaquldy soǵysqa jiberedi. Maidanda erekshe erlik jasap, batyldyǵymen, tapqyrlyǵymen daralanady. Erlikke qumar er minezdi ójet Aijaryq ta Abtaquldy unatyp qalady. Haidý han da qyzynyń qalaýyn qabyl kóredi. Sóitip, tosyn oqiǵa taǵdyryn qosqan erli-zaiyptylar Ile men Shý ózeniniń arasyndaǵy ielikterinde biraz jyl beimaral turmys keship, balpanaqtai eki birdei ul súiedi.

Kóńil qalaýy oryndalǵan Aijaryq hanshaiym sol bir tynysh tirshiliktiń qyzyǵyna malynyp, qaǵanaǵy – qaryq, saǵanaǵy – saryq ómir súrse kerek edi. Biraq oǵan keýdesin kernegen bula kúsh, ákege degen uly janashyrlyq, jaýgershilik atoi des bermepti. Haidý men Qubylaidyń arasyndaǵy qidalasý bastalysymen otbasy, oshaq qasyn tárk etip, memlekettik iske aralasyp ketedi, shekara jasaǵyna jasaýyldyq etedi, óz ulysyna emingen jaýǵa toi­tarys beredi. 1301 jyly Haidý Quby­lai­dyń nemeresi Temirge qarsy joryqqa attanady, Aijaryq ta qara shańy­raq Qaraqorym úshin qan maidanǵa ara­lasady. Almaǵaiyp aiqasta Haidý jara­lanyp, 1301 jyly aqpan aiynda 70-ke qaraǵan shaǵynda qaza tabady. Batyr qyzy Aijaryqqa jáne artynda qalǵan 24 ulyna: Shaǵatai ulysynyń hany, jaǵattasy Dobynyń aitqanyn tyńdaýdy ósiet etedi. Alaida ár qatynnan týǵan 24 baqtalastyń ózara taq talasy bastalady. Jádiger­tanýshylardyń bir parasynyń joramaly boiynsha: taq muragerligine Haidý han Aijaryqtyń ózin usynypty-mys. Sondyqtan da ol áreketke belsene aralasty dese (Weatherford J. The Wrestler Prncess//: «lapham’s Quateriy»: http:// www. Iaphamsquarteriy.org/ roundtabie/ the/-werstier-princess.php. 2010 a p. 148; 153-155; Karaev O.K. Chagataiskii ýlýs. Gosýdarstvo Haidý. Mogýlistan. Obrazovaniie kyrgyzskogo naroda. Bishkek. 1995. 34 S.), ekinshi parasy: Aijaryq ózimen bir shesheden týǵan Orysty taqqa otyrǵyzýǵa tyrysty deidi. 1303 jyly Haidýdyń úlken uly Shapar muragerlikke qol jetkizedi. Aijaryq oǵan moiynsynbai ashyq qarsy shyǵady. Sonda batyr qyz Shapardyń: «Seniń sybaǵań qaishy men jip emes pe, memleket pen ulystyń isinen ne bilemin deisiń, bilik seniń qai teńiń?» – degen qatqyl sózinen tosylyp qalyp, eriksiz moiynsal bolady (Bartold V. Ocherk istorii Semireche. M.1943. S.56; 57; 58-59.). Shapar Orys hanzadany qytaimen shaiqasýǵa attandyrady. Al Aijaryq óziniń ielik mekenine – Ile men Shýdyń boiyna attanyp, ákesiniń múrdesin sonda jerletip, soǵan shyraqshylyq etedi. Ákesi amanattap ketken Shaǵatai ulysy­nyń hany Doby aqyry Haidýdyń tuqy­myn tuzdai qurtyp, jeke bilik etýdi niet qylady. Shapardy shaǵyn ielik­pen shekteidi, al Aijaryqty áke arýa­ǵyn qurmettep, mazaryn kúzetkeni úshin taqsyretti úkim kútip turdy. Doby Hai­dýdyń molasyn jermen jeksen etip, Ai­jaryq­ty óltirip tyndy. Bir derekte Aijaryq áke ziratyn qorlatpas úshin ashyq soǵysqa shyǵyp, maidanda qaza tap­ty, dep kórsetedi. Asa zor bedel men kúsh­ke ie Aijaryq Doby úshin onyń qal­ǵan 24 aǵa-baýyrynan qaýipti kórinse kerek.

Shyǵys pen batystyń arasyna óshpeitin ańyz ben áfsana qaldyrǵan, qily hikaialar men áńgime-dastandarǵa, pesa men operaǵa, ondaǵan arnaiy zertteýlerge arqaý bolǵan Aijaryq-Qutulun hanshaiymnyń Jibek joly boiyndaǵy kórkem beinesi de, aty da zaman aýysqan saiyn birge túlep, quby­lyp otyrdy. Joǵarydaǵy taqýa Marko Polonyń jazbasyn ataq­ty arab tarihshysy Ibn Batýta tolyq­tyrdy. Ol óziniń 1320-1340 jyldary ar­alyǵynda Shyńǵys qaǵanatyna jasa­ǵan saiahatynda ákesi úshin maidanǵa attanǵan, kúieýge tiiýden bas tartqan han­shaiym týraly ańyzdy erekshe atap ótedi. Erli-zaiypty zertteýshiler R.Iu.Pochekaev pen. I.N.Pochekaevanyń «Vlastitelnitsy Evrazii: istoriia i mify o pravitelnitsah tiýrko-mongolskih gosýdarstv HIII-HIH vv» atty túbegeili zertteýinde: «HV ǵasyrda Min imperatorynyń saraiynda týra osyndai oqiǵaǵa (siýjetke) qurylǵan hikaia (novella) paida boldy» – dep jazdy.

Bul – qytaidyń kórkem ádebiet tarihyndaǵy tórt batyr áieldiń biri Mu gúiińniń tańǵajaiyp erlikterin baiandaityn áfsana (.http://www.baike.com/wiki/ «乐府诗集·木兰诗».). Dań kan jianniń «Mu gúi iń» atty «Batys soltústik zertteýine» júginsek, batyrdyń qyzdyń tegin tańǵuttarǵa aparyp telidi. Álgi tórt batyr qyzdyń eń dańqtysy – qyzyn maidanǵa attandyryp salyp, ony qarsy alǵan áke týraly qytai tilinde jazylǵan «Mýlan qyz» týraly jyr da Aijaryq pen ákesi Haidýdyń arasyndaǵy ómirlik oqiǵany eske salatyny sózsiz.

«Mýlan jyrynyń» shyǵý tegi, dúniege kelgen ýaqyty, oqiǵa jelisi, qai tekke tiesili, qandai epostyq sipatqa ie ekendigi týraly jariialanǵan qytai ǵalymdarynyń (sonyń ishinde qazaq, monǵol, mánjý ǵalymdary da bar) pikirimen málim mólsherde tanyspyz. Áńgime, «Jibek joly» boiynda týǵan kóshpeli siýjet týraly bolyp otyrǵandyqtan da, ony jan-jaqty qazbalap jatýǵa bul rette umtylmaimyz. Ol óte zerdeli ári tiia­naq­ty dáleldi qajet etetin ǵylymi másele. Alaida, ádebi kórkem qiial men boljamǵa shek qoiylmaidy. Sondyqtan da «Mýlan jyrynyń» shyǵý tegi men jazylǵan ýaqyty jónindegi aitylyp júrgen boljamdardy qaita dáiektei eksheýge degen talpynys pen izdeniske tosqaýyl qoiýǵa da negiz joq. «Mýlan jyryndaǵy» epostyq saryn men qurylym, mátinde kezdesetin áke men qyzdyń arasyndaǵy syilastyq, kóshpeli halyqqa tán jaýyngerlik minez soǵan negiz qalaidy. Osy jyrdaǵy – qaǵan (可汗), er-turman, at ábzelderi – (鞍鞯,辔头,长鞭,鞍马) degen termindik ataýlar sondai paiymdaýǵa jeteleidi. Mundai ataýlar jalpy kóshpeli halyqqa, sonyń ishinde qazaq halqyna erekshe tán. Bul rette belgili túrkitanýshy G.N.Pota­ninniń túrkitektes halyq­tardan shyqqan batyr qyz-kelinshekter týraly jyrlardy toptastyra qarastyrǵan zertteýi erekshe nazar aýdarady (Potanin G.N. Vostochnye motivy v srednevekovom evropeiskom epose. M.1899/ Sssyl. iz kn. Pochekaev R.Iu., I.N.Pochekaeva. Vlastitelnitsy Evra­zii: istoriia i mify o pravitel­nitsah tiýrko-mongolskih gosýdarstv HIII-HIH vv. SPb., Evraziia, 2012, -384 s.).

Mýlan qyz – Aijaryqtyń (Qutulun­nyń) tikelei tarihi proto­tipi bolmai-aq qoisyn. Biraq ta osydan 15-20 jyl buryn «Shyńjań qoǵamdyq ǵylymy» jýrnalynda pikir alysý retinde jaryq kórgen jariialanymdardaǵy tekstologiialyq, termindik, peizajdyq, dástúrlik nyshandar týraly pikirler oryndy, ǵylymi negizdiligi basym siiaqty kórinedi de turady bizge. Son­dyq­tan da bul aldaǵy ýaqytta da tereń paiymmen zerdeleýdi kútip turǵan múddeli taqyryptyń biri bolmaq dep esepteimin.

Oǵan Eýropa ǵalymdarynyń batyl zertteýleri men boljamdary tolyq negiz qalaidy. Solardyń ishinde, osydan biraz ýaqyt buryn D.Ýezerfordtyń Aijaryq – Qutulun hanshaiym týraly derekter men áfsanalardyń basyn qosyp, salystyra taldaǵan zertteýi jaryq kórdi. Onyń bul zertteýlerindegi derekter Eýraziia keńistigindegi ortaǵasyrlyq tarih pen tarihatqa qatysty baisaldy eńbekterdiń avtory erli-zaiypty zertteýshiler R.Iu.Pochekaev pen. I.N.Pochekaevanyń «Vlastitelnitsy Evrazii: istoriia i mify o pravitelnitsah tiýrko-mongolskih gosýdarstv HIII-HIH vv» atty monografiiasynda ózge de Batys Eýropa, orys, arab, parsy, túrik, ózbek, qazaq, tatar ǵalymdarynyń eńbekterimen barynsha salystyryla taldandy. Sonyń barysynda Ai­jaryq-Qutulun hanshaiymnyń ómiri búkil Eýropaǵa, Japoniia men Qytaiǵa tanymal boldy. Resei men Qazaq­stannyń sahnasynda uzaq jyldar boiy tabyspen júrgen K.Gotsidiń 1762 jyly jazǵan «Týrandot hanshaiym» pesasyna Aijaryq-Qutulun han­shaiymnyń hikaiasynyń arqaý bolǵany belgili. Oǵan frantsýz shyǵys­tanýshysy M.Peti de la Krýanyń Shyńǵys han men onyń áýletteri týraly zertteýine qosymsha retinde berligen shyǵys ańyz­dary men áńgimelerindegi: jumbaǵyn sheshken jigitke tietindigi týraly ańyz negiz qalaǵandyǵyn (onda Qalaýf atty jigit jumbaqty sheship qana qoimaidy, hanshaiymnyń sezimin de oiatady) ádebiettanýshylar, negizdei dáleldeidi. Al belgili qytaitanýshy Baqyt Ejenhan mánjý imperiiasy óziniń batysyndaǵy elderdiń etnikalyq-geografiialyq jaǵdailaryna qatysty málimetterdi jinap otyrǵandyǵyn, sonyń ishinde 1713 jyly 2 naýryz kúni Kansi patsha óziniń ordasyndaǵy ýázirlerimen keńeste: «Qazaq degenimiz ‒ ejelgi Iangýan jeri… Olardyń áiel zaty ózge bireýdiń barymtalaýyna tússe, onda sol áiel sózsiz álgi tonaýshy adamdy óz qolymen óltirip, sonan soń óz eline oralady», – dep aitqany týraly derekter keltiredi («Shenzý jenhýandi shilý», 253-tsziýan, 10b–12a-bb., Kansi jylnamasynyń 52-jyly aiynyń «Tszia in» kúngi (iaǵni 1713 jyly 2 naýyryz kúngi) estelik («圣祖仁皇帝实录», 卷253，页10下 – 页12上，康熙五十二年四月甲寅).

Bul – kóshpeliler eliniń batyr qyzdarynyń esimi Qytai imperiiasyna tanys bolǵandyǵyn da tanytady.

Nemistiń uly dramatýrgi F.Shiller de «Qytaidyń Týrandot hanshaiymy» atty pesa jazdy, ol óz zamanynyń danysh­pany V.Geteniń demeýimen sah­nada qoiyldy. 1917 jyly italian kom­pozitory D.Pýchchini «Týrandot» operasyn ómirge ákeldi. R.Iu.Pochekaev pen I.N.Pochekaeva: «Librettosy K.Gotsi­diń pesasynyń negizinde jazyl­ǵan osy shyǵarma arqyly Qutulun­nyń (Aijaryqtyń) basynan keshken oqiǵa­lary (óte burmalanyp berilgenine qara­mas­tan) teatrdy súietin kórermen qaýymǵa keńinen tanymal boldy. Sony­men, Qutulun (Aijaryq) óziniń han tuqy­mynan shyqqanyna qaramastan, jeke basynyń qasietimen asqan bedel men qurmetke ie boldy. Alaida mundai múmkindikke áielder tek qana dalalyq dástúr-zańǵa jáne Shyńǵyshannyń Iasasyna súiengen memleketterde ǵana ie boldy» – dep jazdy.

Mine, Beijińnen bastap Parij­ge deiingi aralyqtaǵy ulan-ǵaiyr keńis­tikti qamtyǵan, Jibek jolynyń boiyndaǵy elderde taraǵan Aijaryq hanshaiym týraly kórkemónerdegi órnek osyndai. Bul arada biz, osy Aijaryq-Qutulunnyń oqiǵasy tikelei arqaý boldy dep tolyq senimmen aitýǵa bolatyn «Qobylandy» jyryndaǵy Qarlyǵa beinesi týraly pikirdi sýyrt­paqtamai otyrmyz. «Qobylandy» eposynyń ózekti bir taraýyn qamtityn bul oqiǵa óziniń ótýi merzimimen de, qyzdyń batyrlyq bolmysymen de, jaý retinde eseptelgen batyrdy súiip qalatyn intrigasymen de Aijaryqtyń – Qutulunnyń beinesin eske túsiretinin eskerte ketýmen shektelemiz.

Tursyn JURTBAI,
jazýshy

ASTANA

"Egemen Qazaqstan" gazeti