ٶركەنيەتتٸڭ ۇلى دەنەكەرٸ جەنە ايقىن دەلەلٸ – كٶركەم سٶزدەگٸ كٶشپەلٸ سيۋجەت, قازاقى مەنەردەگٸ «قىدىرما سيۋجەت» (ا.بايتۇرسىنوۆ) بولىپ تابىلادى. ول – شىعىستاعى جاپون مەن كٷنباتىستاعى رۋمنىڭ اراسىنداعى ۇلان كەڭٸستٸكتٸڭ اراسىن عانا جالعاستىرىپ, بٸر-بٸرٸن كٶرمەك تٷگٸلٸ اتىن ەستٸمەگەن ۇلت پەن ۇلىستىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنان بٸر بٸرٸنە ماعلۇمدار ەتتٸ. رۋحانيياتتار ٷندەستٸگٸنٸڭ سەنٸمدٸ ەرٸ تۇراقتى جەلٸسٸ – ۇلى جٸبەك جولى, بٷگٸنگٸ كٷنگٸ ينتەرنەتتٸڭ مٸندەتٸن اتقاردى. ەكٸ مىڭ جىل بويى ادامزاتتىڭ رۋح ارقاۋى بولعان بۇل تٸرشٸلٸك تىنىسى, جاندى ٸزدٸڭ ۇزىنا سورابىندا ماڭ-ماڭ باسقان ويسىلقارانىڭ قوس ٶركەشٸندە جٸبەك ماتالار عانا ەمەس, اڭىزدار مەن ەفسانالار دا كٶشٸپ جٷردٸ.
سونىڭ ۇلى دەلەلٸنە بٸر تەمسٸل كەلتٸرەيٸن. جول تٷسٸپ, تٷركييانى كٶلٸكپەن ارالاۋعا تۋرا كەلدٸ. جٸبەك جولى بويىنداعى تٷرٸك تەكتەستەردٸڭ «انا جۇرتى» اتانعان انكارا اڭعارى مەن كايسارى جوتاسىن جالعاستىرعان «كٸرقالانىڭ» (كاپپادوكيدٸڭ) تۇمسىعىنان وراتىلا بەرگەندە اسپانمەن تٸلدەسكەن, باسىن بۇلت وراعان, قارلى شوقى جارق ەتە قالادى. كٷرە جول ٷش ساعات اينالىپ ٶتەتٸن بۇل شوقى – اسان تاۋ دەپ اتالادى ەكەن. نەدييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تاريحشى پروفەسسورىنان اسان تاۋدىڭ جٶنٸن سۇراستىرعانىمىزدا ولار: «ەجەلگٸ زاماندا تٷرٸكتەرگە جاقسى جەر ٸزدەگەن اسان ابىزدىڭ اق ماياسى بۇلتپەن ارالاسىپ كەلٸپ وسى تاۋدىڭ باسىنا شٶگٸپتٸ. تٷرٸكتەرگە جەردٸڭ جۇماعىن تاپقانىنا كٶزٸ جەتٸپ, ارمانى ورىندالعان اسان ابىز دا سول شوقىدا دٷنيەدەن قايتىپتى-مىس. بٸزدٸڭ تٷرٸكتەر دە سول اسان ەۋليەگە ٸلەسٸپ اتباسىن كٸشٸ ازيياعا تٸرەگەن ەكەن» – دەپ تٷسٸندٸردٸ. دەمەك, جيدەلٸبايسىندى ۇلى قورعاننىڭ تٷبٸ – باعىلىق تاۋلارىنان باستاپ ٸزدەپ شىققان اسان بابامىز كٶك بٶرٸلەردٸڭ كيەلٸ مەكەنٸ – قايسارى جوتاسىنا كەپ جەلماياسىن شٶگەرٸپتٸ» (جۇرتباي ت. جولى بولعان جولاۋشى. ا. ورحون, 2014, 448 ب.)
ارادا ون عاسىر ٶتسە دە جٸبەك جولىنىڭ بويىمەن كٶشٸپ بارعان سول اڭىز قازٸر دە ۇمىتىلماعانىنا تاڭعالدىم.
سونىڭ الدىندا, تۋرا وسى اڭىزدى 2006 جىلى قىتايداعى حوحوت قالاسىنا بارعانىمدا: بەلگٸلٸ قىتاي تٷركٸتانۋشىسى گاي شان ليدٸڭ «ينشان وڭعۇتتارى» (阴山汪古盖山林 (ينشان وڭعىتتارى. گايشانلين). ٸشكٸ مونعول حالىق باسپاسى. حوححوت, 1991. 78 ب.) اتتى زەرتتەۋٸندەگٸ: «كەشە اسان اتا ابىز اق جەلماياسىنا مٸنٸپ, ورداعا سەلەم بەرە كەلدٸ. بەس جٷز ٸسەك سىيعا تارتتى», – دەگەن (گاي شانلين. ينشان وڭعۇتتارى. مونوگرافييا. قىتاي تٸلٸنەن اۋدارعان ق.ىنتىحانۇلى. استانا. فوليانت. 2010. -136 ب.) تاستاعى جازۋدى وقىپ بٸر تاڭعالىپ ەدٸم. قالاي تاڭعالمايسىڭ. سوناۋ قيىر شىعىستا تاسقا جازىلىپ قالعان سول اڭىز ارالىعىنا تەڭٸر تاۋىنان, پامير تاۋىنان, ۇلى قازاق دالاسىنان, گيندۋكۋشتان, قاپ تاۋىنان اسىپ ٶتٸپ قايسارى جوتاسىنا بارىپ قوناق تاۋىپ وتىرسا. ال تەرريتوريياسى جاعىنان ەلەمدەگٸ توعىزىنشى مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن قازاقستاندا اسان قايعى – اسان ابىز بولماعان, ونىڭ ەسٸمٸمەن بايلانىسپاعان, ول اتىن قويماعان جەر اتى جوق. مٸنە, مەنٸڭ ويىمشا, وسىنشاما ۇلان-عايىر كەڭٸستٸكتٸ جالعاستىرعان اسان ابىز تۋرالى بۇل اڭىز ەتنوگراف ٷشٸن دە, تاريحشىلار ٷشٸن دە, فولكلورتانۋشىلار ٷشٸن دە, ەڭ اياعىندا بٷگٸن ەرەكشە نازارعا يە بولىپ وتىرعان جٸبەك جولىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشٸلەر ٷشٸن دە ماڭىزى بار ەفسانا دەپ ەسەپتەيمٸن.
اسان قايعى – اسان ابىز تۋرالى ەفسانا تٷركٸ تەكتٸ قاۋىمنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸن باۋراپ السا, ال ايجارىق – قۇتۇلۋن قىز تۋرالى تاريحي ەفسانا مۇقىم ەۋرازييا قۇرلىعىن قامتىپ, دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ تانىمال كٶشپەلٸ تۋىندىلارعا ارقاۋ بولدى. ۆەنەتسييالىق تاقۋا ماركو پولو: «حايدۋ پاتشانىڭ (بۇدان كەيٸن حان دەپ قولدانامىز – ت.ج.) بٸر قىزى بار ەدٸ: ونىڭ تٷركٸشە (تٷپنۇسقادا – تاتارشا ) اتى اي-جارىق (تٷپنۇسقادا – انگيام), فرانتسۋز تٸلٸنە اۋدارعاندا, ول – جارىق اي دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ول ٶتە قايراتتى قىز ەدٸ, بٷكٸل پاتشالىقتا وعان تەڭ كەلەتٸن جەنە ونى جەڭە الاتىن جاس جٸگٸت تە, باتىر دا تابىلمادى, ول ٶزٸن قالىڭدىق ەتۋدەن دەمەتكەننٸڭ بەرٸن دە جەڭٸپ شىققان بولاتىن. ەكەسٸ ونى ۇزاتقىسى كەلدٸ, بٸراق تا ول كٷيەۋگە شىعۋدان بويىن اۋلاق سالىپ, ەكەسٸنە: قاشان ٶزٸن جەڭەتٸن باتىر ادام تابىلعانشا كٷيەۋگە شىقپايمىن دەپ مەلٸمدەدٸ. ەكەسٸ وعان ٶزٸنٸڭ تاڭداعان جٸگٸتٸنە كٷيەۋگە شىعۋعا رۇقست بەردٸ, بۇعان قاتتى ريزا بولعان پاتشايىم (بۇدان كەيٸن حانشايىم دەپ قولدانامىز – ت.ج.) ايداي ەلەمگە: كٸمدە كٸم مەنٸمەن كٷرەسۋگە كەلٸسٸمٸن بەرٸپ, جەڭٸسكە جەتسە, سوعان كٷيەۋگە شىعامىن دەپ جار سالدى. بۇل حاباردى كٶپتەگەن ەل مەن اياق جەتەتٸن جەردٸڭ بەرٸ دە ەستيدٸ, سٶيتٸپ ەر تاراپتاعى تەكتٸ ەلدەردٸڭ بوزبالالارى ٶزٸنٸڭ باقىتىن سىناۋعا وسىندا اتباسىن تٸرەيدٸ. سىناق بىلايشا ٶتەدٸ: حان ٶزٸنٸڭ باس سارايىنىڭ الدىنا بارشا نٶكەرلەرٸن, ەركەكتەر مەن ەيەلدەردٸ جينايدى, سودان كەيٸن بار كٷشٸن بويىنا جيعان, اسا قىمبات تورقا شاپان جامىلعان حانشايىم مەن بارقىت شاپان كيگەن بوزبالا ورتاعا شىعادى; شارت بويىنشا بوزبالا حانشايىمنىڭ جاۋىرىنىن جەرگە تيگٸزسە, قىزدى قالىڭدىق ەتٸپ الادى, ەگەردە باتىر جٸگٸتتٸ قىز جەڭٸپ كەتسە, وندا جٸگٸت قىزعا جٷز جىلقى بەرەدٸ.
مٸنە, وسىنداي بەسەكەنٸڭ بارىسىندا حانشايىم ون مىڭ جىلقىنى ولجالاپتى, ٶيتكەنٸ, ونى جەڭگەن باتىر دا, باعىلان دا بولماپتى. ايتسا ايتقانداي, حانشايىمنىڭ دەنە بٸتٸمٸ سونداي كەلٸستٸ, بويى سۇڭعاق تا سىمباتتى ەرٸ اجارى اشىق ەكەن.
بٸر جولى, يسا پايعامباردىڭ دٷنيەگە كەلۋٸمەن ەسەپتەگەندە, 1280 جىلى اسا مەرتەبەلٸ ەرٸ باي پاتشانىڭ ۇلى ونى ٸزدەپ كەلٸپتٸ, ٶزٸ جاس ەرٸ كٶرٸكتٸ ەكەن. ول ٶزٸمەن قوسا اسا ايبىنى اسقان نٶكەرلەرٸن دە ەرتە كەلٸپتٸ, سونىمەن قاتار, ٶزٸنٸڭ ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن مىڭ جىلقىنى دا قوساقتاپ ايداپ ەكەلٸپتٸ. پاتشانىڭ ۇلى سارايعا جەتٸسٸمەن حانشايىممەن كٷش سىناسامىن دەپ جار سالىپتى. حايدۋ حان بۇعان قاتتى قۋانىپتى, قىزىنىڭ وسى بوزبالاعا كٷيەۋگە شىققانىن ىقىلاسى اۋا قالاپتى, ٶيتكەنٸ, بۇل بوزبالا اسا كٷشتٸ ەرٸ باي پاتشانىڭ بالاسى ەكەن…
ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيٸن, حايدۋ حان قىزىنا قۇپييا تٷردە وسى بوزبالادان جەڭٸلۋدٸ ٶتٸنٸپتٸ, ال قىز بولسا: ەشقاشاندا ونداي جاساندى ەرەكەتكە بارمايمىن دەپ, ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتىپتى. بۇعان نە دەۋگە بولادى? اۋماقتى ساراي مايدانىنا حان دا, حانىم دا, ەركەك پەن قاتىن اتاۋلىنىڭ بارلىعى دا, حاننىڭ ٶزگە قىزدارى مەن ۇلدارى دا جينالىپ, مىنا ەكەۋٸنٸڭ سونداي بٸر جاراسىمدى سىمباتىنا تاڭعالىسىپتى. بوزبالا كٷشتٸ, ەرٸ كەلٸستٸ, شىمىر ەكەن, ٶز ەلٸندە كٷش جاعىنان وعان تەڭ كەلەتٸن ادام بولماپتى.
ەكەۋٸ ورتاعا شىعادى, ونى كٶرٸپ تۇرعان ادام سانىندا ەسەپ بولمايدى, ولار مىناداي دەپ سٶز بايلاسىپتى: ەگەردە جٸگٸت جەڭە الماسا, وندا ايداپ ەكەلگەن مىڭ جىلقىسىن بەرٸپ كەتەتٸن بولىپتى. سودان كەيٸن بارىپ قىز بەن جٸگٸت بەلدەسە كەتەدٸ, ولاردىڭ كٷرەسٸن قىزىقتاپ وتىرعانداردىڭ بارلىعى دا بوزبالانىڭ جەڭٸسكە جەتٸپ, حان قىزىنىڭ كٷيەۋٸ اتانعانىن قالاپتى, حان دا, حانىم دا سونى تٸلەپتٸ. قىسقاشا ايتقاندا ەكەۋٸ دە شەكٸسپەي بەرٸسپەپتٸ, بٸرەسە – بٸرٸ, بٸرەسە – ەكٸنشٸسٸ ەڭسەرەدٸ, اقىرىندا حان قىزى جەڭٸسكە جەتٸپ, بوزبالانىڭ جاۋىرىنىن جەر قاپتىرادى.
سٶيتٸپ, حانزادا جەڭٸلٸس تاۋىپتى, بۇعان ٶكٸنبەگەن ادام قالماپتى.
تاعى دا ايتا كەتەيٸن, پاتشانىڭ ۇلىن جەڭگەن حايدۋ حاننىڭ قىزى كٶپتەگەن شايقاستارعا قاتىسىپتى, سول شايقاستارداعى جەكپە-جەكتەردە وعان تەڭ كەلەتٸن نە جەڭگەن باتىر بولماپتى. تٸپتٸ بٸرنەشە رەت جاۋعا قارسى جالعىز ٶزٸ اتتانىپ, ولاردىڭ باتىرلارىن كٷشپەن بايلاپ-ماتاپ ٶز ەلٸنە الىپ كەلٸپتٸ. مۇنداي جايلار ٶتە جيٸ كەزدەسٸپتٸ. حايدۋدىڭ قىزى تۋرالى بايانىمدى وسىمەن اياقتاي كەلە, ەندٸ باسقاعا كٶشەمٸن» (كنيگا ماركو پولو و رازنووبرازيي ميرا, زاپيساننايا پيزانتسەم رۋستيكانو ۆ 1298 گ. وت ر.ح.پەرەۆود ستاروفرانتسۋزسكوگو تەكستا ي.ميناەۆا. ۆستۋپيتەلنايا ستاتيا ي.ماگيدوۆيچا. كوممەنتاريي -ي.ميناەۆا, ۆ.بارتولدا, ي.ماگيدوۆيچا. الماتى. مەكتەپ. 2007. -614 س.).
ۆەنەتسييالىق تاقۋا ماركو پولو تامسانا سۋرەتتەپ وتىرعان ايجارىق (موڭعولشا ەسٸمٸ – قۇتۇلىن) حانشايىم – مٶڭكە قاعاننىڭ تۇسىندا شاعاتاي ۇلىسىن ساعالاپ, «شىقپا جانىم, شىقپالاپ» كٷنٸن كەشكەن, ٷگەدەيدٸڭ تاقتان دەمەگٶي نەمەرەسٸ حايدۋدىڭ قىزى بولاتىن. ەكەسٸ قاشىن مەن اتاسى ٷگەدەيدٸڭ تٷبٸنە ماسكٷنەمدٸك جەتكەندٸكتەن دە حايدۋ ٸشٸمدٸك اتاۋلىعا جەركەنٸپ ٶستٸ. تەڭٸرتاۋدى پانالاپ جٷرگەندە مٶڭكەنٸڭ «مەيٸرٸمٸنە بٶلەنٸپ», 1251-1260 جىلداردىڭ ارالىعىندا ٸشكٸ قىتايداعى حەنان ٶلكەسٸنە بيلٸك تە جٷرگٸزدٸ. الايدا اعايىندى قۇبىلاي مەن ارىق-بۇعا قاعاندىققا تالاسىپ, قاعانات قاق جارىلعان تۇستا, حايدۋ ارىق-بۇعانى قولدادى. ٶيتكەنٸ, قۇبىلايدىڭ تاس قورعاننىڭ ٸشٸندە قامالىپ, قىتايلانىپ بارا جاتقانى وعان ۇنامادى. كٶڭٸلٸ ەن دالاداعى ەركٸن ٶمٸردٸ, كٶشپەلٸ تٸرشٸلٸكتٸ قالادى.
1260-1269 جىلداردىڭ ارالىعىندا حايدۋ قازٸرگٸ تەڭٸرتاۋ (ٸلە, كٷنگەي الاتاۋى مەن قىرعىز الاتاۋى) مەن موڭعول التايى ايماعى اراسىنداعى اۋقىمدى كەڭٸستٸكتٸ دەرگەيٸنە قاراتتى. ورداسىنىڭ تۋى تالاس, شۋ بويىنا تٸگٸلدٸ. ايجارىق (قۇتۇلىن) حانشايىم وسى تالاس-شۋ ٶڭٸرٸندە 1260 جىلداردىڭ مٶلشەرٸندە دٷنيەگە كەلەدٸ. سودان باستاپ 45 جىل بويى (1301 جىلعا دەيٸن) قۇبىلايمەن جەنە ونىڭ مۇراگەرلەرٸمەن الما-كەزەك مايدانداسىپ ٶتەدٸ. تۋمىسىنان كەسەك بٸتٸمدٸ ايجارىق, ماركو پولونىڭ بەينەلەگەنٸندەي, «دەنە بٸتٸمٸ كەلٸستٸ, بويى سۇڭعاق تا سىمباتتى ەرٸ اجارى اشىق» جاۋگەر بوپ بويجەتەدٸ. بويجەتكەن كەزٸنەن باستاپ ەكەسٸنٸڭ ەسكەرٸنٸڭ قۇرامىندا تٷرلٸ شايقاستارعا قاتىسادى, ٶزٸ دە جەكە جورىققا شىعىپ, تۇتقىن دا تٷسٸرەدٸ (راشيد اد-دين. سبورنيك لەتوپيسەي. ت.ٸٸ. /پەر. س پەرس. يۋ.پ.ۆەرحوۆسكوگو, پريمەچ. يۋ.پ.ۆەرحوۆسكوگو ي ب.ي.پانكراتوۆا, رەد. ي.پ.پەترۋشەۆسكيي. م.;ل., 1960. .15-16 س.).
قىزدارىن ەرەكشە ىقىلاسپەن باۋلىپ ٶسٸرگەن حايدۋ حاننىڭ قيىلا ٶتٸنگەنٸنە قاراماستان, تۇرمىسقا شىعۋدان ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتادى. ەكەسٸنٸڭ جورىعىنان قالمايتىن جەنە ونى ەرەكشە كٷتٸمگە الىپ جٷرگەن ايجارىقتىڭ بۇل مٸنەزٸ تٷرلٸ جورامالعا دا جول بەرەدٸ (پوچەكاەۆ ر.يۋ., ي.ن.پوچەكاەۆا. ۆلاستيتەلنيتسى ەۆرازيي: يستورييا ي ميفى و پراۆيتەلنيتساح تيۋركو-مونگولسكيح گوسۋدارستۆ حٸٸٸ-حٸح ۆۆ. سپب., ەۆرازييا, 2012, -384 س.). عالىم ت.سۇلتانوۆ ەكە مەن قىزىنىڭ اراسىنداعى بۇل سىيلاسىمدىقتى: جاقسى كٶرگەن ادامى ٷشٸن جانىن بەرەتٸن پلاتوندىق سٷيٸسپەنشٸلٸك دەپ تە باعالايدى (سۋلتانوۆ ت.ي. ليۋبوۆ ي ترون (پەچالنىە پوۆەستوۆاۆانييا ستاريننىح اننالوۆ و ليۋبۆي دۆۋح چينگيزيدوۆ ي ودنوگو تيمۋريدا) Altaica VI. M. 2002 C.152-159.). راشيد اد-دين: ايجارىق پەن پارسىنىڭ عازان يلحانىنىڭ اراسىندا نەكەلٸك ۋاعدالاستىق تا بولدى. ايجارىق عازانعا: «مەن سەنٸڭ عانا قاتىنىڭ بولامىن, باسقاعا كٷيەۋگە شىقپايمىن», – دەگەن دە حات جازدى-مىس دەپ كٶرسەتەدٸ. الايدا بۇل جاي عانا الدارقاتۋ بولىپ شىعادى. ەكە مەن قىزىنىڭ اراسىنداعى مۇنداي تاتۋلىق كٶپە-كٶرٸنەۋ عايباتقا ۇلاسىپ, ولاردىڭ قاندارى ارالاسىپ كەتٸپتٸ-مىس دەگەنگە دەيٸن بارادى. سوندىقتان دا حايدۋ ايجارىقتى قالايدا تەزٸرەك ۇزاتۋعا ۇمتىلادى.
مٸنە, وسى ارادا حايدۋ حاننىڭ سارايىندا توسىن دا وقىس وقيعا ٶتەدٸ. بۇل تۋرالى جەدٸگەرتانۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸ ەكٸۇداي. جاۋگەر قىزدىڭ تاعدىرىنا ەڭ لايىقتى نۇسقا مىناۋ: اسا قۇپييا تاپسىرما العان قورلاس تايپاسىنان شىققان, «ٶزٸ پىسىق, ۇزىن بويلى, كەلٸستٸ باۋىرشى» (حان مەزٸرٸنٸڭ ەمٸرشٸسٸ) ابتاقۇل (اتاقۇل -?) حايدۋدى ٶلتٸرۋگە جاسىرىن سارايعا جٸبەرٸلەدٸ (كەي دەرەكتەردە ابتاقۇل قيىر شىعىستان جٸبەرٸلگەن جانسىز دەپ تە كٶرسەتٸلەدٸ). بٸراق تا قاستاندىق پيعىلى اشىلىپ قالادى. قىلمىسى ەشكەرەلەنگەن ابتاقۇل ٶزٸنٸڭ حايدۋدى ٶلتٸرۋگە ەدەيٸ جٸبەرٸلگەنٸن اشىق مويىندايدى. حايدۋ حان ونى دارعا اسۋعا بۇيىرادى. سول كەزدە ابتاقۇلدىڭ شەشەسٸ كەلٸپ, ۇلىنىڭ ورنىنا ٶزٸن جازالاۋدى ٶتٸنەدٸ. مۇنداي قۇرباندىقتان ابتاقۇل ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ باس تارتادى. ونىڭ نامىستى ەر مٸنەزٸنە سٷيٸنگەن حايدۋ وعان ٶزٸنٸڭ كٸنەسٸن ٶتەۋگە مٷنەفىق ەتٸپ, ابتاقۇلدى سوعىسقا جٸبەرەدٸ. مايداندا ەرەكشە ەرلٸك جاساپ, باتىلدىعىمەن, تاپقىرلىعىمەن دارالانادى. ەرلٸككە قۇمار ەر مٸنەزدٸ ٶجەت ايجارىق تا ابتاقۇلدى ۇناتىپ قالادى. حايدۋ حان دا قىزىنىڭ قالاۋىن قابىل كٶرەدٸ. سٶيتٸپ, توسىن وقيعا تاعدىرىن قوسقان ەرلٸ-زايىپتىلار ٸلە مەن شۋ ٶزەنٸنٸڭ اراسىنداعى يەلٸكتەرٸندە بٸراز جىل بەيمارال تۇرمىس كەشٸپ, بالپاناقتاي ەكٸ بٸردەي ۇل سٷيەدٸ.
كٶڭٸل قالاۋى ورىندالعان ايجارىق حانشايىم سول بٸر تىنىش تٸرشٸلٸكتٸڭ قىزىعىنا مالىنىپ, قاعاناعى – قارىق, ساعاناعى – سارىق ٶمٸر سٷرسە كەرەك ەدٸ. بٸراق وعان كەۋدەسٸن كەرنەگەن بۇلا كٷش, ەكەگە دەگەن ۇلى جاناشىرلىق, جاۋگەرشٸلٸك اتوي دەس بەرمەپتٸ. حايدۋ مەن قۇبىلايدىڭ اراسىنداعى قيدالاسۋ باستالىسىمەن وتباسى, وشاق قاسىن تەرك ەتٸپ, مەملەكەتتٸك ٸسكە ارالاسىپ كەتەدٸ, شەكارا جاساعىنا جاساۋىلدىق ەتەدٸ, ٶز ۇلىسىنا ەمٸنگەن جاۋعا تويتارىس بەرەدٸ. 1301 جىلى حايدۋ قۇبىلايدىڭ نەمەرەسٸ تەمٸرگە قارسى جورىققا اتتانادى, ايجارىق تا قارا شاڭىراق قاراقورىم ٷشٸن قان مايدانعا ارالاسادى. الماعايىپ ايقاستا حايدۋ جارالانىپ, 1301 جىلى اقپان ايىندا 70-كە قاراعان شاعىندا قازا تابادى. باتىر قىزى ايجارىققا جەنە ارتىندا قالعان 24 ۇلىنا: شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حانى, جاعاتتاسى دوبىنىڭ ايتقانىن تىڭداۋدى ٶسيەت ەتەدٸ. الايدا ەر قاتىننان تۋعان 24 باقتالاستىڭ ٶزارا تاق تالاسى باستالادى. جەدٸگەرتانۋشىلاردىڭ بٸر پاراسىنىڭ جورامالى بويىنشا: تاق مۇراگەرلٸگٸنە حايدۋ حان ايجارىقتىڭ ٶزٸن ۇسىنىپتى-مىس. سوندىقتان دا ول ەرەكەتكە بەلسەنە ارالاستى دەسە (Weatherford J. The Wrestler Prncess//: «lapham’s Quateriy»: http:// www. Iaphamsquarteriy.org/ roundtabie/ the/-werstier-princess.php. 2010 a p. 148; 153-155; كاراەۆ و.ك. چاگاتايسكيي ۋلۋس. گوسۋدارستۆو حايدۋ. موگۋليستان. وبرازوۆانييە كىرگىزسكوگو نارودا. بيشكەك. 1995. 34 س.), ەكٸنشٸ پاراسى: ايجارىق ٶزٸمەن بٸر شەشەدەن تۋعان ورىستى تاققا وتىرعىزۋعا تىرىستى دەيدٸ. 1303 جىلى حايدۋدىڭ ٷلكەن ۇلى شاپار مۇراگەرلٸككە قول جەتكٸزەدٸ. ايجارىق وعان مويىنسىنباي اشىق قارسى شىعادى. سوندا باتىر قىز شاپاردىڭ: «سەنٸڭ سىباعاڭ قايشى مەن جٸپ ەمەس پە, مەملەكەت پەن ۇلىستىڭ ٸسٸنەن نە بٸلەمٸن دەيسٸڭ, بيلٸك سەنٸڭ قاي تەڭٸڭ?» – دەگەن قاتقىل سٶزٸنەن توسىلىپ قالىپ, ەرٸكسٸز مويىنسال بولادى (بارتولد ۆ. وچەرك يستوريي سەميرەچە. م.1943. س.56; 57; 58-59.). شاپار ورىس حانزادانى قىتايمەن شايقاسۋعا اتتاندىرادى. ال ايجارىق ٶزٸنٸڭ يەلٸك مەكەنٸنە – ٸلە مەن شۋدىڭ بويىنا اتتانىپ, ەكەسٸنٸڭ مٷردەسٸن سوندا جەرلەتٸپ, سوعان شىراقشىلىق ەتەدٸ. ەكەسٸ اماناتتاپ كەتكەن شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حانى دوبى اقىرى حايدۋدىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتىپ, جەكە بيلٸك ەتۋدٸ نيەت قىلادى. شاپاردى شاعىن يەلٸكپەن شەكتەيدٸ, ال ايجارىقتى ەكە ارۋاعىن قۇرمەتتەپ, مازارىن كٷزەتكەنٸ ٷشٸن تاقسىرەتتٸ ٷكٸم كٷتٸپ تۇردى. دوبى حايدۋدىڭ مولاسىن جەرمەن جەكسەن ەتٸپ, ايجارىقتى ٶلتٸرٸپ تىندى. بٸر دەرەكتە ايجارىق ەكە زيراتىن قورلاتپاس ٷشٸن اشىق سوعىسقا شىعىپ, مايداندا قازا تاپتى, دەپ كٶرسەتەدٸ. اسا زور بەدەل مەن كٷشكە يە ايجارىق دوبى ٷشٸن ونىڭ قالعان 24 اعا-باۋىرىنان قاۋٸپتٸ كٶرٸنسە كەرەك.
شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىنا ٶشپەيتٸن اڭىز بەن ەفسانا قالدىرعان, قيلى حيكايالار مەن ەڭگٸمە-داستاندارعا, پەسا مەن وپەراعا, ونداعان ارنايى زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولعان ايجارىق-قۇتۇلۇن حانشايىمنىڭ جٸبەك جولى بويىنداعى كٶركەم بەينەسٸ دە, اتى دا زامان اۋىسقان سايىن بٸرگە تٷلەپ, قۇبىلىپ وتىردى. جوعارىداعى تاقۋا ماركو پولونىڭ جازباسىن اتاقتى اراب تاريحشىسى يبن باتۋتا تولىقتىردى. ول ٶزٸنٸڭ 1320-1340 جىلدارى ارالىعىندا شىڭعىس قاعاناتىنا جاساعان ساياحاتىندا ەكەسٸ ٷشٸن مايدانعا اتتانعان, كٷيەۋگە تييۋدەن باس تارتقان حانشايىم تۋرالى اڭىزدى ەرەكشە اتاپ ٶتەدٸ. ەرلٸ-زايىپتى زەرتتەۋشٸلەر ر.يۋ.پوچەكاەۆ پەن. ي.ن.پوچەكاەۆانىڭ «ۆلاستيتەلنيتسى ەۆرازيي: يستورييا ي ميفى و پراۆيتەلنيتساح تيۋركو-مونگولسكيح گوسۋدارستۆ حٸٸٸ-حٸح ۆۆ» اتتى تٷبەگەيلٸ زەرتتەۋٸندە: «حV عاسىردا مين يمپەراتورىنىڭ سارايىندا تۋرا وسىنداي وقيعاعا (سيۋجەتكە) قۇرىلعان حيكايا (نوۆەللا) پايدا بولدى» – دەپ جازدى.
بۇل – قىتايدىڭ كٶركەم ەدەبيەت تاريحىنداعى تٶرت باتىر ەيەلدٸڭ بٸرٸ مۇ گٷييڭنٸڭ تاڭعاجايىپ ەرلٸكتەرٸن باياندايتىن ەفسانا (.http://www.baike.com/wiki/ «乐府诗集·木兰诗».). داڭ كان جياننٸڭ «مۇ گٷي يڭ» اتتى «باتىس سولتٷستٸك زەرتتەۋٸنە» جٷگٸنسەك, باتىردىڭ قىزدىڭ تەگٸن تاڭعۇتتارعا اپارىپ تەليدٸ. ەلگٸ تٶرت باتىر قىزدىڭ ەڭ داڭقتىسى – قىزىن مايدانعا اتتاندىرىپ سالىپ, ونى قارسى العان ەكە تۋرالى قىتاي تٸلٸندە جازىلعان «مۋلان قىز» تۋرالى جىر دا ايجارىق پەن ەكەسٸ حايدۋدىڭ اراسىنداعى ٶمٸرلٸك وقيعانى ەسكە سالاتىنى سٶزسٸز.
«مۋلان جىرىنىڭ» شىعۋ تەگٸ, دٷنيەگە كەلگەن ۋاقىتى, وقيعا جەلٸسٸ, قاي تەككە تيەسٸلٸ, قانداي ەپوستىق سيپاتقا يە ەكەندٸگٸ تۋرالى جارييالانعان قىتاي عالىمدارىنىڭ (سونىڭ ٸشٸندە قازاق, مونعول, مەنجۋ عالىمدارى دا بار) پٸكٸرٸمەن مەلٸم مٶلشەردە تانىسپىز. ەڭگٸمە, «جٸبەك جولى» بويىندا تۋعان كٶشپەلٸ سيۋجەت تۋرالى بولىپ وتىرعاندىقتان دا, ونى جان-جاقتى قازبالاپ جاتۋعا بۇل رەتتە ۇمتىلمايمىز. ول ٶتە زەردەلٸ ەرٸ تيياناقتى دەلەلدٸ قاجەت ەتەتٸن عىلىمي مەسەلە. الايدا, ەدەبي كٶركەم قييال مەن بولجامعا شەك قويىلمايدى. سوندىقتان دا «مۋلان جىرىنىڭ» شىعۋ تەگٸ مەن جازىلعان ۋاقىتى جٶنٸندەگٸ ايتىلىپ جٷرگەن بولجامداردى قايتا دەيەكتەي ەكشەۋگە دەگەن تالپىنىس پەن ٸزدەنٸسكە توسقاۋىل قويۋعا دا نەگٸز جوق. «مۋلان جىرىنداعى» ەپوستىق سارىن مەن قۇرىلىم, مەتٸندە كەزدەسەتٸن ەكە مەن قىزدىڭ اراسىنداعى سىيلاستىق, كٶشپەلٸ حالىققا تەن جاۋىنگەرلٸك مٸنەز سوعان نەگٸز قالايدى. وسى جىرداعى – قاعان (可汗), ەر-تۇرمان, ات ەبزەلدەرٸ – (鞍鞯,辔头,长鞭,鞍马) دەگەن تەرميندٸك اتاۋلار سونداي پايىمداۋعا جەتەلەيدٸ. مۇنداي اتاۋلار جالپى كٶشپەلٸ حالىققا, سونىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنا ەرەكشە تەن. بۇل رەتتە بەلگٸلٸ تٷركٸتانۋشى گ.ن.پوتانيننٸڭ تٷركٸتەكتەس حالىقتاردان شىققان باتىر قىز-كەلٸنشەكتەر تۋرالى جىرلاردى توپتاستىرا قاراستىرعان زەرتتەۋٸ ەرەكشە نازار اۋدارادى (پوتانين گ.ن. ۆوستوچنىە موتيۆى ۆ سرەدنەۆەكوۆوم ەۆروپەيسكوم ەپوسە. م.1899/ سسسىل. يز كن. پوچەكاەۆ ر.يۋ., ي.ن.پوچەكاەۆا. ۆلاستيتەلنيتسى ەۆرازيي: يستورييا ي ميفى و پراۆيتەلنيتساح تيۋركو-مونگولسكيح گوسۋدارستۆ حٸٸٸ-حٸح ۆۆ. سپب., ەۆرازييا, 2012, -384 س.).
مۋلان قىز – ايجارىقتىڭ (قۇتۇلۇننىڭ) تٸكەلەي تاريحي پروتوتيپٸ بولماي-اق قويسىن. بٸراق تا وسىدان 15-20 جىل بۇرىن «شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالىندا پٸكٸر الىسۋ رەتٸندە جارىق كٶرگەن جارييالانىمدارداعى تەكستولوگييالىق, تەرميندٸك, پەيزاجدىق, دەستٷرلٸك نىشاندار تۋرالى پٸكٸرلەر ورىندى, عىلىمي نەگٸزدٸلٸگٸ باسىم سيياقتى كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى بٸزگە. سوندىقتان دا بۇل الداعى ۋاقىتتا دا تەرەڭ پايىممەن زەردەلەۋدٸ كٷتٸپ تۇرعان مٷددەلٸ تاقىرىپتىڭ بٸرٸ بولماق دەپ ەسەپتەيمٸن.
وعان ەۋروپا عالىمدارىنىڭ باتىل زەرتتەۋلەرٸ مەن بولجامدارى تولىق نەگٸز قالايدى. سولاردىڭ ٸشٸندە, وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن د.ۋەزەرفوردتىڭ ايجارىق – قۇتۇلۇن حانشايىم تۋرالى دەرەكتەر مەن ەفسانالاردىڭ باسىن قوسىپ, سالىستىرا تالداعان زەرتتەۋٸ جارىق كٶردٸ. ونىڭ بۇل زەرتتەۋلەرٸندەگٸ دەرەكتەر ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ورتاعاسىرلىق تاريح پەن تاريحاتقا قاتىستى بايسالدى ەڭبەكتەردٸڭ اۆتورى ەرلٸ-زايىپتى زەرتتەۋشٸلەر ر.يۋ.پوچەكاەۆ پەن. ي.ن.پوچەكاەۆانىڭ «ۆلاستيتەلنيتسى ەۆرازيي: يستورييا ي ميفى و پراۆيتەلنيتساح تيۋركو-مونگولسكيح گوسۋدارستۆ حٸٸٸ-حٸح ۆۆ» اتتى مونوگرافيياسىندا ٶزگە دە باتىس ەۋروپا, ورىس, اراب, پارسى, تٷرٸك, ٶزبەك, قازاق, تاتار عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرٸمەن بارىنشا سالىستىرىلا تالداندى. سونىڭ بارىسىندا ايجارىق-قۇتۇلۇن حانشايىمنىڭ ٶمٸرٸ بٷكٸل ەۋروپاعا, جاپونييا مەن قىتايعا تانىمال بولدى. رەسەي مەن قازاقستاننىڭ ساحناسىندا ۇزاق جىلدار بويى تابىسپەن جٷرگەن ك.گوتسيدٸڭ 1762 جىلى جازعان «تۋراندوت حانشايىم» پەساسىنا ايجارىق-قۇتۇلۇن حانشايىمنىڭ حيكاياسىنىڭ ارقاۋ بولعانى بەلگٸلٸ. وعان فرانتسۋز شىعىستانۋشىسى م.پەتي دە لا كرۋانىڭ شىڭعىس حان مەن ونىڭ ەۋلەتتەرٸ تۋرالى زەرتتەۋٸنە قوسىمشا رەتٸندە بەرلٸگەن شىعىس اڭىزدارى مەن ەڭگٸمەلەرٸندەگٸ: جۇمباعىن شەشكەن جٸگٸتكە تيەتٸندٸگٸ تۋرالى اڭىز نەگٸز قالاعاندىعىن (وندا قالاۋف اتتى جٸگٸت جۇمباقتى شەشٸپ قانا قويمايدى, حانشايىمنىڭ سەزٸمٸن دە وياتادى) ەدەبيەتتانۋشىلار, نەگٸزدەي دەلەلدەيدٸ. ال بەلگٸلٸ قىتايتانۋشى باقىت ەجەنحان مەنجۋ يمپەريياسى ٶزٸنٸڭ باتىسىنداعى ەلدەردٸڭ ەتنيكالىق-گەوگرافييالىق جاعدايلارىنا قاتىستى مەلٸمەتتەردٸ جيناپ وتىرعاندىعىن, سونىڭ ٸشٸندە 1713 جىلى 2 ناۋرىز كٷنٸ كانسي پاتشا ٶزٸنٸڭ ورداسىنداعى ۋەزٸرلەرٸمەن كەڭەستە: «قازاق دەگەنٸمٸز ‒ ەجەلگٸ يانگۋان جەرٸ… ولاردىڭ ەيەل زاتى ٶزگە بٸرەۋدٸڭ بارىمتالاۋىنا تٷسسە, وندا سول ەيەل سٶزسٸز ەلگٸ توناۋشى ادامدى ٶز قولىمەن ٶلتٸرٸپ, سونان سوڭ ٶز ەلٸنە ورالادى», – دەپ ايتقانى تۋرالى دەرەكتەر كەلتٸرەدٸ («شەنزۋ جەنحۋاندي شيلۋ», 253-تسزيۋان, 10b–12a-بب., كانسي جىلناماسىنىڭ 52-جىلى ايىنىڭ «تسزيا ين» كٷنگٸ (ياعني 1713 جىلى 2 ناۋىرىز كٷنگٸ) ەستەلٸك («圣祖仁皇帝实录», 卷253，页10下 – 页12上，康熙五十二年四月甲寅).
بۇل – كٶشپەلٸلەر ەلٸنٸڭ باتىر قىزدارىنىڭ ەسٸمٸ قىتاي يمپەريياسىنا تانىس بولعاندىعىن دا تانىتادى.
نەمٸستٸڭ ۇلى دراماتۋرگٸ ف.شيللەر دە «قىتايدىڭ تۋراندوت حانشايىمى» اتتى پەسا جازدى, ول ٶز زامانىنىڭ دانىشپانى ۆ.گەتەنٸڭ دەمەۋٸمەن ساحنادا قويىلدى. 1917 جىلى يتاليان كومپوزيتورى د.پۋچچيني «تۋراندوت» وپەراسىن ٶمٸرگە ەكەلدٸ. ر.يۋ.پوچەكاەۆ پەن ي.ن.پوچەكاەۆا: «ليبرەتتوسى ك.گوتسيدٸڭ پەساسىنىڭ نەگٸزٸندە جازىلعان وسى شىعارما ارقىلى قۇتۇلۇننىڭ (ايجارىقتىڭ) باسىنان كەشكەن وقيعالارى (ٶتە بۇرمالانىپ بەرٸلگەنٸنە قاراماستان) تەاتردى سٷيەتٸن كٶرەرمەن قاۋىمعا كەڭٸنەن تانىمال بولدى. سونىمەن, قۇتۇلۇن (ايجارىق) ٶزٸنٸڭ حان تۇقىمىنان شىققانىنا قاراماستان, جەكە باسىنىڭ قاسيەتٸمەن اسقان بەدەل مەن قۇرمەتكە يە بولدى. الايدا مۇنداي مٷمكٸندٸككە ەيەلدەر تەك قانا دالالىق دەستٷر-زاڭعا جەنە شىڭعىسحاننىڭ ياساسىنا سٷيەنگەن مەملەكەتتەردە عانا يە بولدى» – دەپ جازدى.
مٸنە, بەيجٸڭنەن باستاپ پاريجگە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى ۇلان-عايىر كەڭٸستٸكتٸ قامتىعان, جٸبەك جولىنىڭ بويىنداعى ەلدەردە تاراعان ايجارىق حانشايىم تۋرالى كٶركەمٶنەردەگٸ ٶرنەك وسىنداي. بۇل ارادا بٸز, وسى ايجارىق-قۇتۇلۇننىڭ وقيعاسى تٸكەلەي ارقاۋ بولدى دەپ تولىق سەنٸممەن ايتۋعا بولاتىن «قوبىلاندى» جىرىنداعى قارلىعا بەينەسٸ تۋرالى پٸكٸردٸ سۋىرتپاقتاماي وتىرمىز. «قوبىلاندى» ەپوسىنىڭ ٶزەكتٸ بٸر تاراۋىن قامتيتىن بۇل وقيعا ٶزٸنٸڭ ٶتۋٸ مەرزٸمٸمەن دە, قىزدىڭ باتىرلىق بولمىسىمەن دە, جاۋ رەتٸندە ەسەپتەلگەن باتىردى سٷيٸپ قالاتىن ينتريگاسىمەن دە ايجارىقتىڭ – قۇتۇلۇننىڭ بەينەسٸن ەسكە تٷسٸرەتٸنٸن ەسكەرتە كەتۋمەن شەكتەلەمٸز.
تۇرسىن جۇرتباي,
جازۋشى
استانا
