Ekinshi dúniejúzilik soǵysta esimi kópke belgili bolmasa da, talai jaýdy jairatyp, jeńisti jaqyndatýǵa aitarlyqtai úles qosqan belgisiz jandar qanshama. Solardyń biri jambyldyq mergen – Ábil Núsipbaev edi. Ol Áigili mergen, Halyq qaharmany Tóleýǵali Ábdibekovtiń maidandas, airylmas dosy bolǵan.
Jambyl oblysynyń Qordai aýdanyndaǵy Qarakemer aýylynyń týmasy Á.Núsipbaev Ekinshi dúniejúzilik soǵysta áigili general I.Panfilovtyń 316-shy atqyshtar diviziiasynyń sapynda soǵysqan. Qordailyq jaýynger maidanda óziniń eptiligimen, ójettigimen, quralaidy kózge atqan kánigi mergendigimen kózge túsip, asa mańyzdy tapsyrmalardy oryndaǵan. Resmi de beiresmi derekter onyń 300-den asa jaýdyń kózin joiǵanyn kórsetedi. Alaida komandirleri qansha usynsa da bul azamatqa Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy sol kúii berilmedi.
Jambyldyq belgili jýrnalist, ólketanýshy Qurmanbek Álimjan sonaý keńestik kezeńnen Ábil Núsipbaevtiń ómir jolyn, jaýyngerlik erlik áreketterin zertteýmen ainalysyp, aýdandyq, oblystyq, respýblikalyq basylymdarǵa maqalalar jazdy. Tipti onyń batyr týraly zertteý materialdary jinaq kitaptarǵa da endi. Ondaǵy maqsaty – elimizdiń eń joǵarǵy marapaty «Halyq qaharmany» ataǵyn bergiztý. Jýrnalist Q.Álimjan Á.Núsipbaev týraly elimiz táýelsizdik almai turyp izdenip, másele kótergen eken.
«1987 jylǵy Jeńis meiramyn toilaý saltanatynda aýlymyzda soǵystan qaitpai qalǵan sarbazdarǵa arnalyp Óshpes dańq alańy ashylyp, onda alyp granit taqtalarǵa qarakemerlik bozdaqtardyń esimi qashalyp jazyldy. Sol taqtadaǵy 241 jerlesimizdiń biri – 316-shy atqyshtar diviziiasynyń sur mergeni Ábil Núsipbaevtiń esimi meni erekshe ózine tartty.
Sodan beri soǵysta jalǵyz ózi úsh júzge tarta jaýdyń kózin joiǵan batyr týraly derekterge tereńirek den qoiyp kelemin. Osy maqsatta onyń erliginen syr shertetin sarǵaiǵan qujattar men gazet tigindilerin aqtarý úshin diviziianyń Almaty men Qyrǵyzstan astanasy Bishkekte ornalasqan mýzeilerinde boldym. Izdenis barysynda mergenniń kózi tiri qarýlastarymen, týystarymen jáne kózkórgen kýágerlermen júzdesýdiń de sáti tústi. Jyl ótken saiyn batyr jaily jinaǵan materialdarym molaiyp keledi, tipti búgingi kúnniń ózinde tyń derekter men jańa málimetter tabylyp jatyr», – deidi Q.Álimjan.
Ábil Núsipbaev ómirbaiany
Ábil Núsipbaev 1914 jyly Qordai aýdanynyń Qarakemer aýylynda dúniege kelgen. Jastaiynan eńbekke aralasyp, keiin Almatyda bilim alady. 1936 jyly ásker qataryna shaqyrylyp, Qiyr Shyǵysta shekara kúzetinde qyzmet atqarǵan. 1939 jyly Japoniiamen bolmen áskeri qaqtyǵysta kórsetken erligi úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady. 1940 jyly DOSAAF atqyshtar klýbynda nusqaýshy bolyp jumys isteidi. 1941 jyly soǵys bastalǵanda 316-shy atqyshtar diviziiasynyń quramynda Máskeýdi qorǵaýǵa qatysady. Sol diviziiada aty shyqqan mergenderdiń biri retinde Ábildiń erligi erekshe atalady. Maidandyq gazetter de ol týraly az jazbaǵan. Bul týraly jýrnalist Qurmanbek Álimjannyń qolynda qujat az emes eken.
«Máselen «Komsomolskaia pravda» gazetiniń 1942 jylǵy 9 qazandaǵy nómiriniń birinshi betine keýdesinde «Qyzyl Juldyz» ordeni bar Ábildiń mergendik vintovka ustaǵan jaýyngerlik fotosy basylǵan. Sýretti aishyqtap turǵan taqyryp: «Ol 52 nemistiń kózin joidy!». Al foto astyndaǵy mátinde «Panfilov diviziiasy ózin óshpes dańqqa bóledi. Onyń jaýynger-gvardiiashylary – atqyshtar men artillerister, mergender men minometchikter fashisterge aiaýsyz soqqy berip keledi. Osy diviziianyń ordendi mergeni aǵa serjant Ábil Núsipbaev 52 nemistiń kózin joidy. Onyń 25 shákirti de ondaǵan fashisti jaipap saldy» delingen.
Sondai-aq Bishkektegi panfilovshylar mýzeiinde diviziialyq «Za Rodiný» gazetiniń 1942 jylǵy 20 qarashadaǵy nómiriniń fotokóshirmesinde de Ábil týraly keremet derek bar. Onda Á.Núsipbaevtiń basylymnyń birinshi betinde 88 fashisti jer jastandyrǵany jaily súiinshi habar jariialanypty», – deidi jýrnalist Qurmanbek Álimjanuly.
Sol mýzeide mergenniń 159 fashisti óltirgenin dáleldeitin mergendik kitapshasy saqtalypty. Al vintovkasy Almatydaǵy Ortalyq murajaida eken.
1942 jyldyń kókteminde mergender tobynyń jetekshisi A.Soldatov qaza tabady. Ol keiin mergenderdi basqarǵan Ábil Núsipbaevtiń súiikti ústazy bolǵan edi. Kóńilin qimastyq qinap, keýdesin ashý men kek kernegen Ábil jaýdan ósh alýǵa bekinip, jaýyngerlik sert bergen eken. Sertinde turǵan mergen Ábil nebary eki aida 105 fashisti jer jastandyrypty.
Keiipkerimizdiń tegin adam emes ekenin aiǵaqtaityn taǵy bir materialdan úzindi keltire ketsek.
Diviziianyń polk komsorgi, batalon komissary, polk komandiriniń orynbasary qyzmetterin atqarǵan jaýynger jazýshy Baltabek Jetpisbaev ta óz estelikteriniń birinde Ábil Núsipbaevtiń mergen ǵana emes, keremet jetekshi, myqty ustaz ári uiymdastyrýshy bola bilgenin de sipattaidy.
«Almatydaǵy atqyshtar klýbynda oqyp úirengen mergender Ábil Núsipbaev pen Tóleýǵali Ábdibekov panfilovshylar qatarynda júrip, urysqa qatysty. Ábil diviziiadaǵy mergender tobyn basqardy. Onyń komandasyndaǵy bes mergen 1943 jylǵy maiǵa deiin jaýdyń 678 soldaty men ofitseriniń kózin joidy. Osy erligi úshin Á.Núsipbaev ekinshi ret «Qyzyl Juldyz» ordenimen nagradtaldy». (B.Jetpisbaev, «Joryq joldary», 1968 jyl, 157-bet).
Soǵys jyldarynda maidan dalasynan habar taratqan fototilshi Ivan Nartsissovtyń taǵy bir haty men sýreti 1944 jylǵy 13 naýryzda «Sotsialistik Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan edi. Onda Nartsissov bul fotosýretti 1943 jyldyń jazynda Kalinin maidanynda, Ábil Núsipbaevtiń nemis ofitserin atyp túsirgen sátinde túsirgenin aitady. Ol hatynda: «Á.Núsipbaev ózine senip tapsyrylǵan vintovkamen 252 jaý soldaty men ofitserin jáne bir ushaqty joidy», dep jazǵan.
Aitpaqshy, 1943 jyldyń jazynda «Qarakemer» kolhozynyń sol kezdegi tóraǵasy Omar Qudashbaevtyń atyna polk komandiri, gvardiia podpolkovnigi Ýralskii men batalon komissary Astahovtyń atynan kelgen hatta Ábildiń marqum ustazy Soldatovtyń qazasy úshin jaýdan qalai kek alǵany baiandalypty. Hat avtorlary kolhozshylarǵa jerlesteriniń oǵy múlt ketpes mergen ekenin aita kele, komandovanie Ábilge óte ailaly jaý mergenin torýdy tapsyrǵanyna toqtalady. Ári Ábildiń onda ketken kegi bar.
Túngi torýylda fashistiń úsh ofitserin birinen soń birin jairatqan Ábil sol sátte jaý mergeniniń nysanasyna túsip qalǵan eken. Baǵyna qarai, oq temir dýlyǵasyn janap ótip, samaiyn ǵana jaralapty. Qas-qaǵym sátte pozitsiia aýystyryp úlgergen Á.Núsipbaev mańdaiynan aqqan qanǵa qaramai, shalqalap jatyp biikke ornalasqan jaýdyń ekinshi mergenin baýdan túsiripti.
«Osy erligi ony zor dańqqa bóledi. Biz ony joǵary nagradaǵa usyndyq. Ol tek bir aidyń ishinde ǵana 64 fashistiń kózin joidy. Al jalpy 260 nemisti óltirdi. Sizderdiń osyndai ul ósirgenderińizge Otan atynan rahmet aitamyz!», delingen eken maidannan jetken tarihi hatta.
Keltire bersek, mundai mysaldar jeterlik. Bárinde batyrdyń erlikke toly hikaialaryn baiandaidy. Sol jyldary jurt úlken úmit artqan 316-shy atqyshtar diviziiasynyń da dańqy aspandap kele jatqan kez. Al ol abyroi osy Ábildei jaýjúrek jaýyngerleriniń janqiiarlyǵymen kelgen edi.
Almatydaǵy atqyshtar klýbynda tanysqan Tóleýǵali Ábdibekov pen Ábil Núsipbaev maidanda da ajyramas dos bolǵan. Ekeýi de suńǵaq boily, aqquba óńdi, bir-birine uqsas jaýyngerler. 397 fashistiń kózin joiǵan Tóleýǵali birneshe ret Batyr ataǵyna usynylsa da, ákesiniń «halyq jaýy» atanýy oǵan joǵary nagrada alýǵa kedergi bolǵan. Tek 2022 jyly Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen T.Ábdibekov pen jambyldyq mergen Ybyraiym Súleimenovke «Halyq qaharmany» ataǵy berilip, marapattary urpaqtaryna tabystaldy.
«T.Ábdibekovtiń airyqsha erliginde Ábildiń de úlesi bolǵany daýsyz. Olar kóbine birge júrdi, nemis mergenderiniń jasyrynyp jatqan jerin bilý úshin biri aǵash qýyrshaqqa kaska kigizip árli-berli qozǵaltatyn, ekinshisi vintovkanyń optikalyq quralymen qas qaqpai ańdyp jatyp, jybyr etkendi qalt jibermegen», – dedi Q.Álimjan.
Ókinishke qarai, eki arys biriniń artynan biri qaza tapty.
Árine, Ábil Núsipbaevtiń úsh júzge jýyq jaýdy jer jastandyrǵany – jai ǵana sóz emes, naqty derektermen dáleldengen kórsetkish. Máselen, 1942 jylǵy 9 qazanda shyqqan «Komsomolskaia pravda» gazetinde onyń 52 nemisti joiǵany jazylsa, qarasha aiynda jaryq kórgen «Za Rodiný» diviziialyq basylymy bul kórsetkishtiń 88-ge jetkenin habarlaidy. Al Bishkektegi mergendik kitapshasynda 159 jaý sarbazynyń kózi joiylǵany tirkelgen.
Uly Jeńistiń 30 jyldyǵyna orai «Sotsialistik Qazaqstan» gazetinde fototilshi I.Nartsissov jariialaǵan esteliginde Ábildiń 252 jaý men bir ushaqty atyp túsirgeni jazylǵan. Al 1943 jyly polk komandiri men batalon komissary aýyldaǵy kolhoz tóraǵasyna joldaǵan hatynda bul san 260-qa jetkeni aitylǵan. Onyń bul kórsetkishti arttyra túsýi de múmkin, óitkeni ol keiin de maidanda soǵysqan edi. Aita keterligi – mergendik kitapshalar arnaiy baqylaýshy bólim tarapynan toltyrylatyndyqtan, derekterdiń dáldigine kúmán joq.
Iá, Ábil Núsipbaev týǵan jerine oralmady. Degenmen onyń esimi el esinde: 1992 jyly týǵan aýylyndaǵy mektep pen bir kóshege esimi berilip, mektep aýlasyna eskertkishi qoiyldy. 2014 jyly batyrdyń 100 jyldyǵy atalyp ótti. Alaida keńestik bilik oǵan «Batyr» ataǵyn bermedi. Bul – Baýyrjan Momyshuly, Qasym Qaisenov, Raqymjan Qoshqarbaev syndy erlerdiń de erligin elemeýge tyrysqan keńestik shovinizmniń saldary bolsa kerek.
Búginde batyrdyń jerlesteri Ábil Núsipbaevty «Halyq qaharmany» ataǵyna usynyp, Qordai aýdanynyń ardagerler keńesi, aýdannyń birqatar Qurmetti azamattary tiisti qujatty Qordai aýdanynyń ákimdigine ótkizgen. Aýdan basshylyǵy ol usynysty zań aiasynda qaraý úshin oblys ákimdigine joldaǵandaryn habarlapty.
