ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا ەسٸمٸ كٶپكە بەلگٸلٸ بولماسا دا, تالاي جاۋدى جايراتىپ, جەڭٸستٸ جاقىنداتۋعا ايتارلىقتاي ٷلەس قوسقان بەلگٸسٸز جاندار قانشاما. سولاردىڭ بٸرٸ جامبىلدىق مەرگەن – ەبٸل نٷسٸپباەۆ ەدٸ. ول ەيگٸلٸ مەرگەن, حالىق قاھارمانى تٶلەۋعالي ەبدٸبەكوۆتٸڭ مايدانداس, ايرىلماس دوسى بولعان.
جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىنداعى قاراكەمەر اۋىلىنىڭ تۋماسى ە.نٷسٸپباەۆ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا ەيگٸلٸ گەنەرال ي.پانفيلوۆتىڭ 316-شى اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ ساپىندا سوعىسقان. قوردايلىق جاۋىنگەر مايداندا ٶزٸنٸڭ ەپتٸلٸگٸمەن, ٶجەتتٸگٸمەن, قۇرالايدى كٶزگە اتقان كەنٸگٸ مەرگەندٸگٸمەن كٶزگە تٷسٸپ, اسا ماڭىزدى تاپسىرمالاردى ورىنداعان. رەسمي دە بەيرەسمي دەرەكتەر ونىڭ 300-دەن اسا جاۋدىڭ كٶزٸن جويعانىن كٶرسەتەدٸ. الايدا كومانديرلەرٸ قانشا ۇسىنسا دا بۇل ازاماتقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى سول كٷيٸ بەرٸلمەدٸ.
جامبىلدىق بەلگٸلٸ جۋرناليست, ٶلكەتانۋشى قۇرمانبەك ەلٸمجان سوناۋ كەڭەستٸك كەزەڭنەن ەبٸل نٷسٸپباەۆتٸڭ ٶمٸر جولىن, جاۋىنگەرلٸك ەرلٸك ەرەكەتتەرٸن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا ماقالالار جازدى. تٸپتٸ ونىڭ باتىر تۋرالى زەرتتەۋ ماتەريالدارى جيناق كٸتاپتارعا دا ەندٸ. ونداعى ماقساتى – ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ جوعارعى ماراپاتى «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرگٸزتۋ. جۋرناليست ق.ەلٸمجان ە.نٷسٸپباەۆ تۋرالى ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك الماي تۇرىپ ٸزدەنٸپ, مەسەلە كٶتەرگەن ەكەن.
«1987 جىلعى جەڭٸس مەيرامىن تويلاۋ سالتاناتىندا اۋلىمىزدا سوعىستان قايتپاي قالعان ساربازدارعا ارنالىپ ٶشپەس داڭق الاڭى اشىلىپ, وندا الىپ گرانيت تاقتالارعا قاراكەمەرلٸك بوزداقتاردىڭ ەسٸمٸ قاشالىپ جازىلدى. سول تاقتاداعى 241 جەرلەسٸمٸزدٸڭ بٸرٸ – 316-شى اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ سۇر مەرگەنٸ ەبٸل نٷسٸپباەۆتٸڭ ەسٸمٸ مەنٸ ەرەكشە ٶزٸنە تارتتى.
سودان بەرٸ سوعىستا جالعىز ٶزٸ ٷش جٷزگە تارتا جاۋدىڭ كٶزٸن جويعان باتىر تۋرالى دەرەكتەرگە تەرەڭٸرەك دەن قويىپ كەلەمٸن. وسى ماقساتتا ونىڭ ەرلٸگٸنەن سىر شەرتەتٸن سارعايعان قۇجاتتار مەن گازەت تٸگٸندٸلەرٸن اقتارۋ ٷشٸن ديۆيزييانىڭ الماتى مەن قىرعىزستان استاناسى بٸشكەكتە ورنالاسقان مۋزەيلەرٸندە بولدىم. ٸزدەنٸس بارىسىندا مەرگەننٸڭ كٶزٸ تٸرٸ قارۋلاستارىمەن, تۋىستارىمەن جەنە كٶزكٶرگەن كۋەگەرلەرمەن جٷزدەسۋدٸڭ دە سەتٸ تٷستٸ. جىل ٶتكەن سايىن باتىر جايلى جيناعان ماتەريالدارىم مولايىپ كەلەدٸ, تٸپتٸ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزٸندە تىڭ دەرەكتەر مەن جاڭا مەلٸمەتتەر تابىلىپ جاتىر», – دەيدٸ ق.ەلٸمجان.
ەبٸل نٷسٸپباەۆ ٶمٸربايانى
ەبٸل نٷسٸپباەۆ 1914 جىلى قورداي اۋدانىنىڭ قاراكەمەر اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ەڭبەككە ارالاسىپ, كەيٸن الماتىدا بٸلٸم الادى. 1936 جىلى ەسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, قيىر شىعىستا شەكارا كٷزەتٸندە قىزمەت اتقارعان. 1939 جىلى جاپونييامەن بولمەن ەسكەري قاقتىعىستا كٶرسەتكەن ەرلٸگٸ ٷشٸن «قىزىل جۇلدىز» وردەنٸمەن ماراپاتتالادى. 1940 جىلى دوسااف اتقىشتار كلۋبىندا نۇسقاۋشى بولىپ جۇمىس ٸستەيدٸ. 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا 316-شى اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ قۇرامىندا مەسكەۋدٸ قورعاۋعا قاتىسادى. سول ديۆيزييادا اتى شىققان مەرگەندەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە ەبٸلدٸڭ ەرلٸگٸ ەرەكشە اتالادى. مايداندىق گازەتتەر دە ول تۋرالى از جازباعان. بۇل تۋرالى جۋرناليست قۇرمانبەك ەلٸمجاننىڭ قولىندا قۇجات از ەمەس ەكەن.
«مەسەلەن «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتٸنٸڭ 1942 جىلعى 9 قازانداعى نٶمٸرٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بەتٸنە كەۋدەسٸندە «قىزىل جۇلدىز» وردەنٸ بار ەبٸلدٸڭ مەرگەندٸك ۆينتوۆكا ۇستاعان جاۋىنگەرلٸك فوتوسى باسىلعان. سۋرەتتٸ ايشىقتاپ تۇرعان تاقىرىپ: «ول 52 نەمٸستٸڭ كٶزٸن جويدى!». ال فوتو استىنداعى مەتٸندە «پانفيلوۆ ديۆيزيياسى ٶزٸن ٶشپەس داڭققا بٶلەدٸ. ونىڭ جاۋىنگەر-گۆارديياشىلارى – اتقىشتار مەن ارتيللەريستەر, مەرگەندەر مەن مينومەتچيكتەر فاشيستەرگە اياۋسىز سوققى بەرٸپ كەلەدٸ. وسى ديۆيزييانىڭ وردەندٸ مەرگەنٸ اعا سەرجانت ەبٸل نٷسٸپباەۆ 52 نەمٸستٸڭ كٶزٸن جويدى. ونىڭ 25 شەكٸرتٸ دە ونداعان فاشيستٸ جايپاپ سالدى» دەلٸنگەن.
سونداي-اق بٸشكەكتەگٸ پانفيلوۆشىلار مۋزەيٸندە ديۆيزييالىق «زا رودينۋ» گازەتٸنٸڭ 1942 جىلعى 20 قاراشاداعى نٶمٸرٸنٸڭ فوتوكٶشٸرمەسٸندە دە ەبٸل تۋرالى كەرەمەت دەرەك بار. وندا ە.نٷسٸپباەۆتٸڭ باسىلىمنىڭ بٸرٸنشٸ بەتٸندە 88 فاشيستٸ جەر جاستاندىرعانى جايلى سٷيٸنشٸ حابار جارييالانىپتى», – دەيدٸ جۋرناليست قۇرمانبەك ەلٸمجانۇلى.
سول مۋزەيدە مەرگەننٸڭ 159 فاشيستٸ ٶلتٸرگەنٸن دەلەلدەيتٸن مەرگەندٸك كٸتاپشاسى ساقتالىپتى. ال ۆينتوۆكاسى الماتىداعى ورتالىق مۇراجايدا ەكەن.
1942 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە مەرگەندەر توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ا.سولداتوۆ قازا تابادى. ول كەيٸن مەرگەندەردٸ باسقارعان ەبٸل نٷسٸپباەۆتٸڭ سٷيٸكتٸ ٷستازى بولعان ەدٸ. كٶڭٸلٸن قيماستىق قيناپ, كەۋدەسٸن اشۋ مەن كەك كەرنەگەن ەبٸل جاۋدان ٶش الۋعا بەكٸنٸپ, جاۋىنگەرلٸك سەرت بەرگەن ەكەن. سەرتٸندە تۇرعان مەرگەن ەبٸل نەبارى ەكٸ ايدا 105 فاشيستٸ جەر جاستاندىرىپتى.
كەيٸپكەرٸمٸزدٸڭ تەگٸن ادام ەمەس ەكەنٸن ايعاقتايتىن تاعى بٸر ماتەريالدان ٷزٸندٸ كەلتٸرە كەتسەك.
ديۆيزييانىڭ پولك كومسورگٸ, باتالون كوميسسارى, پولك كومانديرٸنٸڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرٸن اتقارعان جاۋىنگەر جازۋشى بالتابەك جەتپٸسباەۆ تا ٶز ەستەلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸندە ەبٸل نٷسٸپباەۆتٸڭ مەرگەن عانا ەمەس, كەرەمەت جەتەكشٸ, مىقتى ۇستاز ەرٸ ۇيىمداستىرۋشى بولا بٸلگەنٸن دە سيپاتتايدى.
«الماتىداعى اتقىشتار كلۋبىندا وقىپ ٷيرەنگەن مەرگەندەر ەبٸل نٷسٸپباەۆ پەن تٶلەۋعالي ەبدٸبەكوۆ پانفيلوۆشىلار قاتارىندا جٷرٸپ, ۇرىسقا قاتىستى. ەبٸل ديۆيزيياداعى مەرگەندەر توبىن باسقاردى. ونىڭ كومانداسىنداعى بەس مەرگەن 1943 جىلعى مايعا دەيٸن جاۋدىڭ 678 سولداتى مەن وفيتسەرٸنٸڭ كٶزٸن جويدى. وسى ەرلٸگٸ ٷشٸن ە.نٷسٸپباەۆ ەكٸنشٸ رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنٸمەن ناگرادتالدى». (ب.جەتپٸسباەۆ, «جورىق جولدارى», 1968 جىل, 157-بەت).
سوعىس جىلدارىندا مايدان دالاسىنان حابار تاراتقان فوتوتٸلشٸ يۆان نارتسيسسوۆتىڭ تاعى بٸر حاتى مەن سۋرەتٸ 1944 جىلعى 13 ناۋرىزدا «سوتسياليستٸك قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان ەدٸ. وندا نارتسيسسوۆ بۇل فوتوسۋرەتتٸ 1943 جىلدىڭ جازىندا كالينين مايدانىندا, ەبٸل نٷسٸپباەۆتٸڭ نەمٸس وفيتسەرٸن اتىپ تٷسٸرگەن سەتٸندە تٷسٸرگەنٸن ايتادى. ول حاتىندا: «ە.نٷسٸپباەۆ ٶزٸنە سەنٸپ تاپسىرىلعان ۆينتوۆكامەن 252 جاۋ سولداتى مەن وفيتسەرٸن جەنە بٸر ۇشاقتى جويدى», دەپ جازعان.
ايتپاقشى, 1943 جىلدىڭ جازىندا «قاراكەمەر» كولحوزىنىڭ سول كەزدەگٸ تٶراعاسى ومار قۇداشباەۆتىڭ اتىنا پولك كومانديرٸ, گۆاردييا پودپولكوۆنيگٸ ۋرالسكيي مەن باتالون كوميسسارى استاحوۆتىڭ اتىنان كەلگەن حاتتا ەبٸلدٸڭ مارقۇم ۇستازى سولداتوۆتىڭ قازاسى ٷشٸن جاۋدان قالاي كەك العانى باياندالىپتى. حات اۆتورلارى كولحوزشىلارعا جەرلەستەرٸنٸڭ وعى مٷلت كەتپەس مەرگەن ەكەنٸن ايتا كەلە, كوماندوۆانيە ەبٸلگە ٶتە ايلالى جاۋ مەرگەنٸن تورۋدى تاپسىرعانىنا توقتالادى. ەرٸ ەبٸلدٸڭ وندا كەتكەن كەگٸ بار.
تٷنگٸ تورۋىلدا فاشيستٸڭ ٷش وفيتسەرٸن بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن جايراتقان ەبٸل سول سەتتە جاۋ مەرگەنٸنٸڭ نىساناسىنا تٷسٸپ قالعان ەكەن. باعىنا قاراي, وق تەمٸر دۋلىعاسىن جاناپ ٶتٸپ, سامايىن عانا جارالاپتى. قاس-قاعىم سەتتە پوزيتسييا اۋىستىرىپ ٷلگەرگەن ە.نٷسٸپباەۆ ماڭدايىنان اققان قانعا قاراماي, شالقالاپ جاتىپ بيٸككە ورنالاسقان جاۋدىڭ ەكٸنشٸ مەرگەنٸن باۋدان تٷسٸرٸپتٸ.
«وسى ەرلٸگٸ ونى زور داڭققا بٶلەدٸ. بٸز ونى جوعارى ناگراداعا ۇسىندىق. ول تەك بٸر ايدىڭ ٸشٸندە عانا 64 فاشيستٸڭ كٶزٸن جويدى. ال جالپى 260 نەمٸستٸ ٶلتٸردٸ. سٸزدەردٸڭ وسىنداي ۇل ٶسٸرگەندەرٸڭٸزگە وتان اتىنان راحمەت ايتامىز!», دەلٸنگەن ەكەن مايداننان جەتكەن تاريحي حاتتا.
كەلتٸرە بەرسەك, مۇنداي مىسالدار جەتەرلٸك. بەرٸندە باتىردىڭ ەرلٸككە تولى حيكايالارىن باياندايدى. سول جىلدارى جۇرت ٷلكەن ٷمٸت ارتقان 316-شى اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ دا داڭقى اسپانداپ كەلە جاتقان كەز. ال ول ابىروي وسى ەبٸلدەي جاۋجٷرەك جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ جانقييارلىعىمەن كەلگەن ەدٸ.
الماتىداعى اتقىشتار كلۋبىندا تانىسقان تٶلەۋعالي ەبدٸبەكوۆ پەن ەبٸل نٷسٸپباەۆ مايداندا دا اجىراماس دوس بولعان. ەكەۋٸ دە سۇڭعاق بويلى, اققۇبا ٶڭدٸ, بٸر-بٸرٸنە ۇقساس جاۋىنگەرلەر. 397 فاشيستٸڭ كٶزٸن جويعان تٶلەۋعالي بٸرنەشە رەت باتىر اتاعىنا ۇسىنىلسا دا, ەكەسٸنٸڭ «حالىق جاۋى» اتانۋى وعان جوعارى ناگرادا الۋعا كەدەرگٸ بولعان. تەك 2022 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ت.ەبدٸبەكوۆ پەن جامبىلدىق مەرگەن ىبىرايىم سٷلەيمەنوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرٸلٸپ, ماراپاتتارى ۇرپاقتارىنا تابىستالدى.
«ت.ەبدٸبەكوۆتٸڭ ايرىقشا ەرلٸگٸندە ەبٸلدٸڭ دە ٷلەسٸ بولعانى داۋسىز. ولار كٶبٸنە بٸرگە جٷردٸ, نەمٸس مەرگەندەرٸنٸڭ جاسىرىنىپ جاتقان جەرٸن بٸلۋ ٷشٸن بٸرٸ اعاش قۋىرشاققا كاسكا كيگٸزٸپ ەرلٸ-بەرلٸ قوزعالتاتىن, ەكٸنشٸسٸ ۆينتوۆكانىڭ وپتيكالىق قۇرالىمەن قاس قاقپاي اڭدىپ جاتىپ, جىبىر ەتكەندٸ قالت جٸبەرمەگەن», – دەدٸ ق.ەلٸمجان.
ٶكٸنٸشكە قاراي, ەكٸ ارىس بٸرٸنٸڭ ارتىنان بٸرٸ قازا تاپتى.
ەرينە, ەبٸل نٷسٸپباەۆتٸڭ ٷش جٷزگە جۋىق جاۋدى جەر جاستاندىرعانى – جاي عانا سٶز ەمەس, ناقتى دەرەكتەرمەن دەلەلدەنگەن كٶرسەتكٸش. مەسەلەن, 1942 جىلعى 9 قازاندا شىققان «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتٸندە ونىڭ 52 نەمٸستٸ جويعانى جازىلسا, قاراشا ايىندا جارىق كٶرگەن «زا رودينۋ» ديۆيزييالىق باسىلىمى بۇل كٶرسەتكٸشتٸڭ 88-گە جەتكەنٸن حابارلايدى. ال بٸشكەكتەگٸ مەرگەندٸك كٸتاپشاسىندا 159 جاۋ ساربازىنىڭ كٶزٸ جويىلعانى تٸركەلگەن.
ۇلى جەڭٸستٸڭ 30 جىلدىعىنا وراي «سوتسياليستٸك قازاقستان» گازەتٸندە فوتوتٸلشٸ ي.نارتسيسسوۆ جارييالاعان ەستەلٸگٸندە ەبٸلدٸڭ 252 جاۋ مەن بٸر ۇشاقتى اتىپ تٷسٸرگەنٸ جازىلعان. ال 1943 جىلى پولك كومانديرٸ مەن باتالون كوميسسارى اۋىلداعى كولحوز تٶراعاسىنا جولداعان حاتىندا بۇل سان 260-قا جەتكەنٸ ايتىلعان. ونىڭ بۇل كٶرسەتكٸشتٸ ارتتىرا تٷسۋٸ دە مٷمكٸن, ٶيتكەنٸ ول كەيٸن دە مايداندا سوعىسقان ەدٸ. ايتا كەتەرلٸگٸ – مەرگەندٸك كٸتاپشالار ارنايى باقىلاۋشى بٶلٸم تاراپىنان تولتىرىلاتىندىقتان, دەرەكتەردٸڭ دەلدٸگٸنە كٷمەن جوق.
يە, ەبٸل نٷسٸپباەۆ تۋعان جەرٸنە ورالمادى. دەگەنمەن ونىڭ ەسٸمٸ ەل ەسٸندە: 1992 جىلى تۋعان اۋىلىنداعى مەكتەپ پەن بٸر كٶشەگە ەسٸمٸ بەرٸلٸپ, مەكتەپ اۋلاسىنا ەسكەرتكٸشٸ قويىلدى. 2014 جىلى باتىردىڭ 100 جىلدىعى اتالىپ ٶتتٸ. الايدا كەڭەستٸك بيلٸك وعان «باتىر» اتاعىن بەرمەدٸ. بۇل – باۋىرجان مومىشۇلى, قاسىم قايسەنوۆ, راقىمجان قوشقارباەۆ سىندى ەرلەردٸڭ دە ەرلٸگٸن ەلەمەۋگە تىرىسقان كەڭەستٸك شوۆينيزمنٸڭ سالدارى بولسا كەرەك.
بٷگٸندە باتىردىڭ جەرلەستەرٸ ەبٸل نٷسٸپباەۆتى «حالىق قاحارمانى» اتاعىنا ۇسىنىپ, قورداي اۋدانىنىڭ ارداگەرلەر كەڭەسٸ, اۋداننىڭ بٸرقاتار قۇرمەتتٸ ازاماتتارى تيٸستٸ قۇجاتتى قورداي اۋدانىنىڭ ەكٸمدٸگٸنە ٶتكٸزگەن. اۋدان باسشىلىعى ول ۇسىنىستى زاڭ اياسىندا قاراۋ ٷشٸن وبلىس ەكٸمدٸگٸنە جولداعاندارىن حابارلاپتى.
