Foto: Homsters.kz
Sońǵy 25 jylda aýyl jurtynyń qalaǵa jappai kóshýiniń eń biik shyńyna jetti. 2000 jyldardan beri esepke alǵandaǵy bul kórsetkish qatty tómendegenin kórsetip otyr. 2024 jyly aýyl turǵyndarynyń sany 111,4 myńǵa jetken. Bul týraly Data.Hub habarlady. Osy málimetke sáikes Ult.kz tilshisiniń suraǵyna Májilis depýtattary men ýrbanister de óz pikirin bildirip, jaýap berdi.
Aýyl partiiasy fraktsiiasynan sailanǵan Májilis depýtaty Erbolat Saryqov aýyl kóshin toqtatý úshin memleket tarapynan saiasi sheshim, úlken qarajattyń keregin aitty.
«Saiasi sheshim, úlken qarajat qajet»
«Mundai aqparattyń qanshalyqty ras ekenin bilmedim. Shyqqan derek kózin áli oqymadym. Biraq qoiylyp jatqan suraq óte durys. Shyn máninde, halyqtyń aýyldardan qalaǵa kóshýi áli toqtamai tur. Sońǵy 30 jylda bir jarym myńǵa jýyq aýyldan ajyradyq, Qazaqstannyń kartasynan alyp tastalyndy. Búgingi kúnde 280-ge jýyq aýyl, ásirese shekaralyq aimaqtardaǵy aýyldar joiylý ústinde tur. Osyǵan qarap-aq, ýrbanizatsiia protsesi áli tolastamai turǵanyn kórýge bolady. Bul – óte kúrdeli másele, ol memlekettik deńgeide sheshiletin nárse. Oǵan saiasi sheshim, úlken qarajat qajet, – deidi májilis depýtaty Erbolat Saryqov.
Onyń aitýynsha, aýyldardy saqtap qalýdyń eń birinshi joly – qazir bar 6200-ge jýyq aýyldyń ekonomikalyq jaǵdaiyna saraptama jasaý kerek. Qai aýyldar ósý ústinde, qaisysy óship bara jatqanyn anyqtap, joiylý aldynda turǵan aýyldy saqtap qalýdyń mánisi bar ma, joq pa, qanshama millionǵa mektep salyp, álýemettik nysandardy kóbeitýdiń qajeti bar ma degen saýaldardy anyqtap, ekonomikalyq turǵydan karta jasalaýy tiis dep sanaidy.
«Keńes odaǵynyń tusynda aýyldan bilim alǵan azamattardyń qaitadan aýylǵa kelip, qyzmet etý júiesi bolǵan. Osy júie búginde bizde jumys istemeidi. «Diplommen aýylǵa», «Jastar tájiribesi» degen baǵdarlama bar, biraq bizge ekeýi jetkiliksiz. Aýyldaǵy bilim beretin mektepterdegi kadrlardyń sapasyn durystaý qajet. Aýyldan ketip jatqandar basym bóligi – balasyna jaqsy bilim berýge, qaladaǵy úzdik mektepterge oqytýǵa tyrysatyndar. Bul – bir, ekinshisi – mektep túlekteriniń barlyǵy úlken megapolis: Almaty, Astana men Shymkent qalalaryna ketýge umtylady. Olardyń teń jartysy mamandyqty tańdamastan oqýǵa túsip, granttyń qurbany bolyp jatyr. Endi bir bóligi – oqýǵa túspegender, iaǵni jumys kózin izdep kelgender. Óitkeni aýyldyq jerde joǵary jalaqy tóleitin jumys kóziniń joq ekendiginiń belgisi. Mine, osynyń bárin qalypqa keltirse, aýyldan kóshýdi toqtatýǵa bolady. Biraq bir ǵana aýylda turǵan mektep, mádeniet úii, kitaphana, emhana jastardy alyp qala almaidy. Jastardy aýylda alyp qalýdyń taǵy bir joly – orta jáne shaǵyn biznes kózi. Aýyldyń bizge tiimdiligi – azyq-túlik qaýipsizdigi. Óitkeni búkil azyq-túlik aýylda egiledi, qaita óńdeýge qalalyq jerge emes, aýylǵa ákelse olar qurymas edi, – dedi Erbolat Saryqov.
Dese de depýtat aýyl kerek eken dep jappai bárin saqtap qalýdyń qajeti joq ekeknin aitady. Aitýynsha, joiylý aldynda turǵan aýyl erteli-kesh báribir jabylady. Sol sebepti keibir aimaqtarda jańadan jandanyp jatqan aýyldarǵa qarjyny salý kerek dep oilaidy.
«Ýrbanizatsiiaǵa qarsy turarlyq kúsh joq»
Májilis depýtaty Ermurat Bapi bolsa aýyl kóshin toqtatý múmkin emes dep sanaidy. Onyń sózinshe ol burynnan bar másele, budan keiin de jalǵasady.
«Eldegi ýrbanizatsiianyń keri áserinen týǵan dúnie. Biz qazir aýyldyń jaǵdaiyn jaqsartýǵa, kórkeitýge memeleket bolyp aralassaq ta, ony birden jaqsaryp ketedi dep aita almaimyn. Iá, ony toqtatýǵa bolatyn shyǵar, oǵan jaǵdai jasaý kerek shyǵar. Biraq onymen aýyldyń qalaǵa kóshýin toqtata almaimyz. Álemdik órkeniettiń úrdisine sai keletin jai. Aýyl jurty qalanyń halqy sekildi turǵysy keledi. Aýyl men qalanyń áleýettik jaǵdaiy birdei bolǵanyn qalaidy. Biraq biz aýyldy ondai jaǵdaiǵa jetkize almaimyz. Sondyqtan aýyldan kóshý úrdisi áli de jalǵasady», – deidi Ermurat Bapi.
Depýtat aýyldy ańyratyp tastamai, oǵan jaǵdai jasaý keregin aitty. Tipti tanystarynyń biri qaladaǵy úiin satyp, aýylǵa kóship barǵanyn tilge tiek etti.
«Mine, sondai azamatattarǵa jaǵdai jasap, damýyna múmkindik berip, kómek kórsetý kerek. Sonda ǵana biz uly kóshti toqtata alatyn shyǵarmyz. Qazaq halqynyń tiregi, dińgegi bolyp sanaltyn aýyl jurtyna jaǵdai jasaýdyń árketin tabatyn shyǵarmyz. Biz qansha kóńilimizben, júregimizben qimasaq ta, ýrbanizatsiia zamanynda jaǵdai osylai bolyp otyr. Buǵan bizde qazir qarsy turarlyq kúsh joq», – dedi depýtat.
«Qalaǵa kelgenniń bári birdei jaqsy ómir súrip ketpeidi»
Ýrbanist Nurqoja Dúisenáliev aýyl halqynyń jappai qalaǵa kóship jatqanyn rastady. Onyń sózinshe, bul ózgeris elimizdiń damý protsesterine jáne tehnologiia aiasynda qai baǵytqa júretinimizge bailanysty.
«Árine, aýyldaǵy ómir, toqtamaidy, óz qalpynda júre beredi árqashan bolady. Bári bolmasa da birde-ekilisi aýylda qalady. Osyny moiyndaýymyz kerek. 2050 jyly BUU málimetteri boiynsha qala men aýyl turǵyndarynyń arasyndaǵy aiyrmashylyǵy 70-te 30 paiyzǵa jetedi. Keleshekte bul alshaqtyq odan da ósýi múmkin. Másele qalalar, ásirese oblys ortalyqtary, sonyń ishinde millioner qalalar, aimaqtyq saiasattyń álsizdiginen ózgelerge kóz tartarlyq dúnie bolyp kórinedi. Onyń ústine aýyl turǵyndary úshin ózgeristeriniń sapaly bolmaýynan, olar ońtaily jaǵdai jasalǵan qalalardan izdeýdi durys kóredi. Ókinishke qarai, qalaǵa kelgenniń bári birdei jaqsy ómir súrip ketpeidi. Kún kórisinen aspaityn tirshilik kózi qazir qalypty dúniege ainalyp ketti» , – deidi Nurqoja Dúisenáliev.
«Aimaqtaǵy saiasat ózgermeiinshe, eshteńe ózgermeidi»
Alihan Kósherbaev degen taǵy bir ýrbanist qala turǵyndarynyń kóbeiýi negizinen kóshi-qonǵa bailanysty ekenin jasyrmady.
«Osynyń bári aimaqtaǵy saiasattyń durys jumys istemeýinen týyndap otyrǵan másele. Sonyń saldarynan halyq sany kóbeigen saiyn qaladaǵy tirshilik odan ári qainap, biraz qolaisyzdyq týǵyzatyny anyq. Mysaly Almatynyń ózin alyp qarańyzdar, tolassyz keptelisten kóz ashpaidy. Tipti, qolaily ómir súrýge qajetti resýstardyń jetkiliksizdigi qatty seziledi. Aimaqtaǵy saiasat ózgermeiinshe, bizde eshteńe ózgermeidi. Bul úrdis jalǵasa beredi», – dedi Alihan Kósherbaev.
