فوتو: Homsters.kz
سوڭعى 25 جىلدا اۋىل جۇرتىنىڭ قالاعا جاپپاي كٶشۋٸنٸڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا جەتتٸ. 2000 جىلداردان بەرٸ ەسەپكە العانداعى بۇل كٶرسەتكٸش قاتتى تٶمەندەگەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. 2024 جىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى 111,4 مىڭعا جەتكەن. بۇل تۋرالى Data.Hub حابارلادى. وسى مەلٸمەتكە سەيكەس Ult.kz تٸلشٸسٸنٸڭ سۇراعىنا مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى مەن ۋربانيستەر دە ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرٸپ, جاۋاپ بەردٸ.
اۋىل پارتيياسى فراكتسيياسىنان سايلانعان مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەربولات سارىقوۆ اۋىل كٶشٸن توقتاتۋ ٷشٸن مەملەكەت تاراپىنان ساياسي شەشٸم, ٷلكەن قاراجاتتىڭ كەرەگٸن ايتتى.
«ساياسي شەشٸم, ٷلكەن قاراجات قاجەت»
«مۇنداي اقپاراتتىڭ قانشالىقتى راس ەكەنٸن بٸلمەدٸم. شىققان دەرەك كٶزٸن ەلٸ وقىمادىم. بٸراق قويىلىپ جاتقان سۇراق ٶتە دۇرىس. شىن مەنٸندە, حالىقتىڭ اۋىلداردان قالاعا كٶشۋٸ ەلٸ توقتاماي تۇر. سوڭعى 30 جىلدا بٸر جارىم مىڭعا جۋىق اۋىلدان اجىرادىق, قازاقستاننىڭ كارتاسىنان الىپ تاستالىندى. بٷگٸنگٸ كٷندە 280-گە جۋىق اۋىل, ەسٸرەسە شەكارالىق ايماقتارداعى اۋىلدار جويىلۋ ٷستٸندە تۇر. وسىعان قاراپ-اق, ۋربانيزاتسييا پروتسەسٸ ەلٸ تولاستاماي تۇرعانىن كٶرۋگە بولادى. بۇل – ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە, ول مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە شەشٸلەتٸن نەرسە. وعان ساياسي شەشٸم, ٷلكەن قاراجات قاجەت, – دەيدٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەربولات سارىقوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىلداردى ساقتاپ قالۋدىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ جولى – قازٸر بار 6200-گە جۋىق اۋىلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا ساراپتاما جاساۋ كەرەك. قاي اۋىلدار ٶسۋ ٷستٸندە, قايسىسى ٶشٸپ بارا جاتقانىن انىقتاپ, جويىلۋ الدىندا تۇرعان اۋىلدى ساقتاپ قالۋدىڭ مەنٸسٸ بار ما, جوق پا, قانشاما ميلليونعا مەكتەپ سالىپ, ەلۋەمەتتٸك نىسانداردى كٶبەيتۋدٸڭ قاجەتٸ بار ما دەگەن ساۋالداردى انىقتاپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان كارتا جاسالاۋى تيٸس دەپ سانايدى.
«كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا اۋىلدان بٸلٸم العان ازاماتتاردىڭ قايتادان اۋىلعا كەلٸپ, قىزمەت ەتۋ جٷيەسٸ بولعان. وسى جٷيە بٷگٸندە بٸزدە جۇمىس ٸستەمەيدٸ. «ديپلوممەن اۋىلعا», «جاستار تەجٸريبەسٸ» دەگەن باعدارلاما بار, بٸراق بٸزگە ەكەۋٸ جەتكٸلٸكسٸز. اۋىلداعى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردەگٸ كادرلاردىڭ ساپاسىن دۇرىستاۋ قاجەت. اۋىلدان كەتٸپ جاتقاندار باسىم بٶلٸگٸ – بالاسىنا جاقسى بٸلٸم بەرۋگە, قالاداعى ٷزدٸك مەكتەپتەرگە وقىتۋعا تىرىساتىندار. بۇل – بٸر, ەكٸنشٸسٸ – مەكتەپ تٷلەكتەرٸنٸڭ بارلىعى ٷلكەن مەگاپوليس: الماتى, استانا مەن شىمكەنت قالالارىنا كەتۋگە ۇمتىلادى. ولاردىڭ تەڭ جارتىسى ماماندىقتى تاڭداماستان وقۋعا تٷسٸپ, گرانتتىڭ قۇربانى بولىپ جاتىر. ەندٸ بٸر بٶلٸگٸ – وقۋعا تٷسپەگەندەر, ياعني جۇمىس كٶزٸن ٸزدەپ كەلگەندەر. ٶيتكەنٸ اۋىلدىق جەردە جوعارى جالاقى تٶلەيتٸن جۇمىس كٶزٸنٸڭ جوق ەكەندٸگٸنٸڭ بەلگٸسٸ. مٸنە, وسىنىڭ بەرٸن قالىپقا كەلتٸرسە, اۋىلدان كٶشۋدٸ توقتاتۋعا بولادى. بٸراق بٸر عانا اۋىلدا تۇرعان مەكتەپ, مەدەنيەت ٷيٸ, كٸتاپحانا, ەمحانا جاستاردى الىپ قالا المايدى. جاستاردى اۋىلدا الىپ قالۋدىڭ تاعى بٸر جولى – ورتا جەنە شاعىن بيزنەس كٶزٸ. اۋىلدىڭ بٸزگە تيٸمدٸلٸگٸ – ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ. ٶيتكەنٸ بٷكٸل ازىق-تٷلٸك اۋىلدا ەگٸلەدٸ, قايتا ٶڭدەۋگە قالالىق جەرگە ەمەس, اۋىلعا ەكەلسە ولار قۇرىماس ەدٸ, – دەدٸ ەربولات سارىقوۆ.
دەسە دە دەپۋتات اۋىل كەرەك ەكەن دەپ جاپپاي بەرٸن ساقتاپ قالۋدىڭ قاجەتٸ جوق ەكەكنٸن ايتادى. ايتۋىنشا, جويىلۋ الدىندا تۇرعان اۋىل ەرتەلٸ-كەش بەرٸبٸر جابىلادى. سول سەبەپتٸ كەيبٸر ايماقتاردا جاڭادان جاندانىپ جاتقان اۋىلدارعا قارجىنى سالۋ كەرەك دەپ ويلايدى.
«ۋربانيزاتسيياعا قارسى تۇرارلىق كٷش جوق»
مەجٸلٸس دەپۋتاتى ەرمۇرات باپي بولسا اۋىل كٶشٸن توقتاتۋ مٷمكٸن ەمەس دەپ سانايدى. ونىڭ سٶزٸنشە ول بۇرىننان بار مەسەلە, بۇدان كەيٸن دە جالعاسادى.
«ەلدەگٸ ۋربانيزاتسييانىڭ كەرٸ ەسەرٸنەن تۋعان دٷنيە. بٸز قازٸر اۋىلدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, كٶركەيتۋگە مەمەلەكەت بولىپ ارالاسساق تا, ونى بٸردەن جاقسارىپ كەتەدٸ دەپ ايتا المايمىن. يە, ونى توقتاتۋعا بولاتىن شىعار, وعان جاعداي جاساۋ كەرەك شىعار. بٸراق ونىمەن اۋىلدىڭ قالاعا كٶشۋٸن توقتاتا المايمىز. ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ ٷردٸسٸنە ساي كەلەتٸن جاي. اۋىل جۇرتى قالانىڭ حالقى سەكٸلدٸ تۇرعىسى كەلەدٸ. اۋىل مەن قالانىڭ ەلەۋەتتٸك جاعدايى بٸردەي بولعانىن قالايدى. بٸراق بٸز اۋىلدى ونداي جاعدايعا جەتكٸزە المايمىز. سوندىقتان اۋىلدان كٶشۋ ٷردٸسٸ ەلٸ دە جالعاسادى», – دەيدٸ ەرمۇرات باپي.
دەپۋتات اۋىلدى اڭىراتىپ تاستاماي, وعان جاعداي جاساۋ كەرەگٸن ايتتى. تٸپتٸ تانىستارىنىڭ بٸرٸ قالاداعى ٷيٸن ساتىپ, اۋىلعا كٶشٸپ بارعانىن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
«مٸنە, سونداي ازاماتاتتارعا جاعداي جاساپ, دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرٸپ, كٶمەك كٶرسەتۋ كەرەك. سوندا عانا بٸز ۇلى كٶشتٸ توقتاتا الاتىن شىعارمىز. قازاق حالقىنىڭ تٸرەگٸ, دٸڭگەگٸ بولىپ سانالتىن اۋىل جۇرتىنا جاعداي جاساۋدىڭ ەركەتٸن تاباتىن شىعارمىز. بٸز قانشا كٶڭٸلٸمٸزبەن, جٷرەگٸمٸزبەن قيماساق تا, ۋربانيزاتسييا زامانىندا جاعداي وسىلاي بولىپ وتىر. بۇعان بٸزدە قازٸر قارسى تۇرارلىق كٷش جوق», – دەدٸ دەپۋتات.
«قالاعا كەلگەننٸڭ بەرٸ بٸردەي جاقسى ٶمٸر سٷرٸپ كەتپەيدٸ»
ۋربانيست نۇرقوجا دٷيسەنەليەۆ اۋىل حالقىنىڭ جاپپاي قالاعا كٶشٸپ جاتقانىن راستادى. ونىڭ سٶزٸنشە, بۇل ٶزگەرٸس ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ پروتسەستەرٸنە جەنە تەحنولوگييا اياسىندا قاي باعىتقا جٷرەتٸنٸمٸزگە بايلانىستى.
«ەرينە, اۋىلداعى ٶمٸر, توقتامايدى, ٶز قالپىندا جٷرە بەرەدٸ ەرقاشان بولادى. بەرٸ بولماسا دا بٸردە-ەكٸلٸسٸ اۋىلدا قالادى. وسىنى مويىنداۋىمىز كەرەك. 2050 جىلى بۇۇ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا قالا مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىعى 70-تە 30 پايىزعا جەتەدٸ. كەلەشەكتە بۇل الشاقتىق ودان دا ٶسۋٸ مٷمكٸن. مەسەلە قالالار, ەسٸرەسە وبلىس ورتالىقتارى, سونىڭ ٸشٸندە ميلليونەر قالالار, ايماقتىق ساياساتتىڭ ەلسٸزدٸگٸنەن ٶزگەلەرگە كٶز تارتارلىق دٷنيە بولىپ كٶرٸنەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە اۋىل تۇرعىندارى ٷشٸن ٶزگەرٸستەرٸنٸڭ ساپالى بولماۋىنان, ولار وڭتايلى جاعداي جاسالعان قالالاردان ٸزدەۋدٸ دۇرىس كٶرەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, قالاعا كەلگەننٸڭ بەرٸ بٸردەي جاقسى ٶمٸر سٷرٸپ كەتپەيدٸ. كٷن كٶرٸسٸنەن اسپايتىن تٸرشٸلٸك كٶزٸ قازٸر قالىپتى دٷنيەگە اينالىپ كەتتٸ» , – دەيدٸ نۇرقوجا دٷيسەنەليەۆ.
«ايماقتاعى ساياسات ٶزگەرمەيٸنشە, ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ»
اليحان كٶشەرباەۆ دەگەن تاعى بٸر ۋربانيست قالا تۇرعىندارىنىڭ كٶبەيۋٸ نەگٸزٸنەن كٶشٸ-قونعا بايلانىستى ەكەنٸن جاسىرمادى.
«وسىنىڭ بەرٸ ايماقتاعى ساياساتتىڭ دۇرىس جۇمىس ٸستەمەۋٸنەن تۋىنداپ وتىرعان مەسەلە. سونىڭ سالدارىنان حالىق سانى كٶبەيگەن سايىن قالاداعى تٸرشٸلٸك ودان ەرٸ قايناپ, بٸراز قولايسىزدىق تۋعىزاتىنى انىق. مىسالى الماتىنىڭ ٶزٸن الىپ قاراڭىزدار, تولاسسىز كەپتەلٸستەن كٶز اشپايدى. تٸپتٸ, قولايلى ٶمٸر سٷرۋگە قاجەتتٸ رەسۋستاردىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ قاتتى سەزٸلەدٸ. ايماقتاعى ساياسات ٶزگەرمەيٸنشە, بٸزدە ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. بۇل ٷردٸس جالعاسا بەرەدٸ», – دەدٸ اليحان كٶشەرباەۆ.
