Atyraýda kóp uzamai Maks Boqaev pen Talǵat Aiannyń isi boiynsha sot protsesi bastalady. Qoǵam belsendilerine ulttyq jáne áleýmettik alaýyzdyqty qozdyrdy, jalǵan aqparat taratty jáne zańsyz sherýlerdi ótkizdi degen aiyptar taǵylyp otyr. Demek atyraýlyq belsendilerdiń qylmystyq isine núkte qoiylatyn kún de alys emes. Aitpaqshy, «qylmystyq is» dep ekpin túsirýimizge dáleldeme bolarlyq birneshe sebepter bar.
Arandatýshylardyń kóksegeni ne?
Birinshi sebep – aiyptalýshylar óz áreketi arqyly qara basynyń paidakúnemdik múddesin oilaǵany. Máselen, Atyraý óńirinde buǵan deiin «quqyq qorǵaýshy» degen atymen málim bolǵan Maks Boqaev qoǵamdy ózine degen qyzyǵýshylyqpen eliktirýge jáne jeke basynyń tanymaldylyǵyn arttyrýǵa kúsh salǵan. Talǵat Aian tek ashkózdik piǵylmen áreket etken. Bul sózimizdi kúni keshe ǵana áleýmettik jelilerde jariia bolǵan Toqtar Tóleshovtiń ókinish haty dáleldep berdi.
Álbette osy jazbalardy oqyp otyrǵan kez-kelgen oqyrman «M. Boqaev pen T. Aianǵa eldegi ahýaldy shielenistirý nesine qajet boldy?» dep oilaýy múmkin. Olarǵa qaitaratyn bir ǵana jaýap bar: atyraýlyq belsendiler «syra koroli» Toqtar Tóleshovtiń aqshasyn kádege jaratqan jái oryndaýshylar. Buǵan deiin málim bolǵanyndai, qarsylyq aktsiialary men jappai tártipsizdikterge arandatý kúsheigen kezde «syra koroli» búgingi bilikke úzildi-kesildi talap qoiyp, ózi úshin vitse-prezident laýazymyn engizýdi, sonyń nátijesinde eldegi bilikti qolyna alýdy josparlady.
Eldegi bilikti kúshpen basyp alýǵa erte qamdanǵan T. Tóleshov 2015 jyldyń sońynda óziniń senimdi adamdarynyń birine Talǵat Aianǵa 100 000 AQSh dollaryn jáne «jer máselesi» boiynsha qujattar jinaǵyn berip jiberýdi tapsyrady. Aqshany alǵan T. Aian men M. Boqaev 24-shi sáýirde Atyraýda, mamyrda Almatyda ruqsat berilmegen qarsylyq sherýlerin ótkizgeni málim. Endi mine, sotqa deiingi tergeýdiń nátijesinde T. Aiannyń T. Tóleshovten zańsyz sherýler ótkizýge 100 000 dollar aqsha alǵany anyqtalyp otyr.
Ekinshi sebep – atyraýlyq belsendiler T. Aian men M. Boqaevtyń «syra koroliniń» qolyndaǵy quralǵa ainalǵany. «Men BAQ-tarda uzaq ýaqyt talqyǵa túsken jer reformasynyń bolatynyn bildim. Qazaqtardyń týǵan jerin qorǵaý úshin eshteńeden taiynbaitynyn eskerip, osy múmkindikti paidalanǵym keldi. Sol úshin qyzba minezdi turǵyndary kóp Atyraýdy tańdadym. Jáne ol jerdegi búlikke qatysymnyń baryn eshkim sezbeidi dep túidim. Sóitip óz qyzmetkerlerime Talǵat Aianǵa 100 000 dollar jiberip, «jer máselesimen» ainalysýǵa jáne qazaq jerin sheteldikterge satý týraly ósek taratýǵa nusqaý berdim. Mundai áreket jurtty dúrliktirip, halyq týǵan jerdi qorǵaý úshin kóteriletinin bildim»,- delingen T. Tóleshovtiń opyq jep jazǵan hatynda.
Budan shyǵatyny, kópe-kórineý jalǵan aqparatty tarata otyryp M. Boqaev pen T. Aian ózderiniń jariialanymdarynda jer zańnamasyna engiziletin ózgeristerdi ótirik túsindiredi. Atap aitarlyǵy, búlikti bastaýshylar «Qazaqstan Úkimeti Qytaiǵa 1 mln. gektar aýyl sharýashylyǵy jerlerin jalǵa beredi» degen jalǵan aqparatqa ekpin túsiredi. Buǵan qosa, shyndyqqa múldem sáikes kelmeitin aqparatty jurt belsendi paidalanatyn «Facebook» siiaqty áleýmettik jelilerde, «WhatsApp» messendjerinde, jeke adamdarmen áńgimelesý kezinde jáne telefondaǵy tildesýler arqyly taratady. Mundai aqparatty oqyǵan jurtta bir mezgilde el biligine degen jaǵymsyz kózqaras qalyptasqany anyq.
Osy jerde bir nárseni aita ketelik. Resmi málimet boiynsha, qazirgi kezde Qazaqstanda jerdi paidalanatyn 12 shetel kompaniiasy bar-joǵy 31,3 myń gektar jerdi ielenip otyr. Respýblika boiynsha jalpy alǵanda shamamen 200 mln. gektarǵa jýyq (týrasynda 100 mln. 835 myń gektar) aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paidalanatyn jerler bar. Demek sheteldik jer paidalanýshylardyń úlesi bar-joǵy 0,03 paiyzdy quraidy. Álbette, T. Aian men M. Boqaevtyń arandatýyna arbalyp qalǵan atyraýlyqtar bul sandardy bilmegeni anyq. «Jer reformasy» taqyryby qyzý talqyǵa túsip, jurttyń dúrligýi men alańdaýshylyǵyn týǵyzǵan kezeńde kópshiliktiń mundai aqparatqa nazar salmaǵany ras. Shyndap kelgende, 24-shi sáýirde Isatai jáne Mahambet atyndaǵy alańdaǵy sherýge shyqqandar jer zańnamasyna engizilgen túzetýlerdi oqymady. Olardyń barlyǵy T. Aian men M. Boqaevtyń uran sózderine ilanyp qaldy. Al arandatýshylar bolsa, jurttyń saýatsyzdyǵyn óz jeke basynyń múddesine paidalandy. Arandap qalǵandar M. Boqaev pen T. Aiandy quzyrly organdardyń der kezinde toqtatqanyna jáne istiń sońy ókinishi ketpes qaiǵyly jaǵdailarǵa uryndyrmaǵanyna shúkirshilik etedi.
Kim patriot, kim arandatýshy?
Úshinshi sebep – elge, týǵan jerge degen patriottyq sezimdi qaraqan basynyń múddesine paidalanǵany. Atyraýlyq arandatýshylar M. Boqaev pen T. Aian kádimgi jalǵan aqparattar taratýmen shektelip qalmady. Ashkózdik piǵyl men aram nietin júzege asyrý úshin zańsyz sherýge jinalǵandarǵa jalǵan patriottyq úndeýler joldady. «Jer kodeksine engiziletin túzetýlerdi alyp tastaýdy talap eteiik! Áitpese, erteńgi kúni kesh qalamyz! Jerimizden airylyp, qulǵa ainalamyz! Biz jáne bizdiń balalarymyz qytaisha sóileýge májbúr bolady» degen urandarmen jurtty dúrliktirdi.
Qysqasy, qoǵamdyq tártip pen qaýipsizdikti shaiqaltý maqsatymen áreket etip, halyqtyń bilik organdaryna degen jaǵymsyz, qytai ultynyń ókilderine degen jaýlyq kózqarasty qalyptastyrýǵa tyrysty. Sherýdi uiymdastyrýshylardyń aram piǵyly iske asyryldy. Biraq keiin ondai piǵyl áshkere boldy. M. Boqaev pen T. Aian bilik organdarynyń sherýdi belgilengen jerde ótkizý jáne jer komissiiasynyń jumysyna qatysý týraly usynystarynan bas tartty. Aitarlyǵy, jer taqyrybyn keńinen talqylaý úshin qyzyǵýshylyq bildirgen taraptardyń barlyǵy bir ústeldiń basyna – jer reformasy jónindegi komissiiaǵa jiyldy. Ol jerde kez-kelgen taraptyń, kez-kelgen jeke tulǵanyń alýan túrli oi-pikirine qulaq salyndy. Alaida Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikelei basshylyǵymen qurylǵan jer reformasy jónindegi komissiiaǵa M. Boqaev ta, T. Aian da qyzyǵýshylyq tanytpady. M. Boqaev Jer kodeksine engizilgen túzetýlerge qarsy taraptyń ókili bolǵandyqtan sherýshiler oǵan úmit artty. Biraq onyń áýelden kózdegeni basqa maqsat edi.
