اتىراۋدا كٶپ ۇزاماي ماكس بوقاەۆ پەن تالعات اياننىڭ ٸسٸ بويىنشا سوت پروتسەسٸ باستالادى. قوعام بەلسەندٸلەرٸنە ۇلتتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك الاۋىزدىقتى قوزدىردى, جالعان اقپارات تاراتتى جەنە زاڭسىز شەرۋلەردٸ ٶتكٸزدٸ دەگەن ايىپتار تاعىلىپ وتىر. دەمەك اتىراۋلىق بەلسەندٸلەردٸڭ قىلمىستىق ٸسٸنە نٷكتە قويىلاتىن كٷن دە الىس ەمەس. ايتپاقشى, «قىلمىستىق ٸس» دەپ ەكپٸن تٷسٸرۋٸمٸزگە دەلەلدەمە بولارلىق بٸرنەشە سەبەپتەر بار.
ارانداتۋشىلاردىڭ كٶكسەگەنٸ نە?
بٸرٸنشٸ سەبەپ – ايىپتالۋشىلار ٶز ەرەكەتٸ ارقىلى قارا باسىنىڭ پايداكٷنەمدٸك مٷددەسٸن ويلاعانى. مەسەلەن, اتىراۋ ٶڭٸرٸندە بۇعان دەيٸن «قۇقىق قورعاۋشى» دەگەن اتىمەن مەلٸم بولعان ماكس بوقاەۆ قوعامدى ٶزٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن ەلٸكتٸرۋگە جەنە جەكە باسىنىڭ تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋعا كٷش سالعان. تالعات ايان تەك اشكٶزدٸك پيعىلمەن ەرەكەت ەتكەن. بۇل سٶزٸمٸزدٸ كٷنٸ كەشە عانا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جارييا بولعان توقتار تٶلەشوۆتٸڭ ٶكٸنٸش حاتى دەلەلدەپ بەردٸ.
ەلبەتتە وسى جازبالاردى وقىپ وتىرعان كەز-كەلگەن وقىرمان «م. بوقاەۆ پەن ت. ايانعا ەلدەگٸ احۋالدى شيەلەنٸستٸرۋ نەسٸنە قاجەت بولدى?» دەپ ويلاۋى مٷمكٸن. ولارعا قايتاراتىن بٸر عانا جاۋاپ بار: اتىراۋلىق بەلسەندٸلەر «سىرا كورولٸ» توقتار تٶلەشوۆتٸڭ اقشاسىن كەدەگە جاراتقان جەي ورىنداۋشىلار. بۇعان دەيٸن مەلٸم بولعانىنداي, قارسىلىق اكتسييالارى مەن جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتەرگە ارانداتۋ كٷشەيگەن كەزدە «سىرا كورولٸ» بٷگٸنگٸ بيلٸككە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ تالاپ قويىپ, ٶزٸ ٷشٸن ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگٸزۋدٸ, سونىڭ نەتيجەسٸندە ەلدەگٸ بيلٸكتٸ قولىنا الۋدى جوسپارلادى.
ەلدەگٸ بيلٸكتٸ كٷشپەن باسىپ الۋعا ەرتە قامدانعان ت. تٶلەشوۆ 2015 جىلدىڭ سوڭىندا ٶزٸنٸڭ سەنٸمدٸ ادامدارىنىڭ بٸرٸنە تالعات ايانعا 100 000 اقش دوللارىن جەنە «جەر مەسەلەسٸ» بويىنشا قۇجاتتار جيناعىن بەرٸپ جٸبەرۋدٸ تاپسىرادى. اقشانى العان ت. ايان مەن م. بوقاەۆ 24-شٸ سەۋٸردە اتىراۋدا, مامىردا الماتىدا رۇقسات بەرٸلمەگەن قارسىلىق شەرۋلەرٸن ٶتكٸزگەنٸ مەلٸم. ەندٸ مٸنە, سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەۋدٸڭ نەتيجەسٸندە ت. اياننىڭ ت. تٶلەشوۆتەن زاڭسىز شەرۋلەر ٶتكٸزۋگە 100 000 دوللار اقشا العانى انىقتالىپ وتىر.
ەكٸنشٸ سەبەپ – اتىراۋلىق بەلسەندٸلەر ت. ايان مەن م. بوقاەۆتىڭ «سىرا كورولٸنٸڭ» قولىنداعى قۇرالعا اينالعانى. «مەن باق-تاردا ۇزاق ۋاقىت تالقىعا تٷسكەن جەر رەفورماسىنىڭ بولاتىنىن بٸلدٸم. قازاقتاردىڭ تۋعان جەرٸن قورعاۋ ٷشٸن ەشتەڭەدەن تايىنبايتىنىن ەسكەرٸپ, وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانعىم كەلدٸ. سول ٷشٸن قىزبا مٸنەزدٸ تۇرعىندارى كٶپ اتىراۋدى تاڭدادىم. جەنە ول جەردەگٸ بٷلٸككە قاتىسىمنىڭ بارىن ەشكٸم سەزبەيدٸ دەپ تٷيدٸم. سٶيتٸپ ٶز قىزمەتكەرلەرٸمە تالعات ايانعا 100 000 دوللار جٸبەرٸپ, «جەر مەسەلەسٸمەن» اينالىسۋعا جەنە قازاق جەرٸن شەتەلدٸكتەرگە ساتۋ تۋرالى ٶسەك تاراتۋعا نۇسقاۋ بەردٸم. مۇنداي ەرەكەت جۇرتتى دٷرلٸكتٸرٸپ, حالىق تۋعان جەردٸ قورعاۋ ٷشٸن كٶتەرٸلەتٸنٸن بٸلدٸم»,- دەلٸنگەن ت. تٶلەشوۆتٸڭ وپىق جەپ جازعان حاتىندا.
بۇدان شىعاتىنى, كٶپە-كٶرٸنەۋ جالعان اقپاراتتى تاراتا وتىرىپ م. بوقاەۆ پەن ت. ايان ٶزدەرٸنٸڭ جارييالانىمدارىندا جەر زاڭناماسىنا ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸستەردٸ ٶتٸرٸك تٷسٸندٸرەدٸ. اتاپ ايتارلىعى, بٷلٸكتٸ باستاۋشىلار «قازاقستان ٷكٸمەتٸ قىتايعا 1 ملن. گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن جالعا بەرەدٸ» دەگەن جالعان اقپاراتقا ەكپٸن تٷسٸرەدٸ. بۇعان قوسا, شىندىققا مٷلدەم سەيكەس كەلمەيتٸن اقپاراتتى جۇرت بەلسەندٸ پايدالاناتىن «Facebook» سيياقتى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە, «WhatsApp» مەسسەندجەرٸندە, جەكە ادامدارمەن ەڭگٸمەلەسۋ كەزٸندە جەنە تەلەفونداعى تٸلدەسۋلەر ارقىلى تاراتادى. مۇنداي اقپاراتتى وقىعان جۇرتتا بٸر مەزگٸلدە ەل بيلٸگٸنە دەگەن جاعىمسىز كٶزقاراس قالىپتاسقانى انىق.
وسى جەردە بٸر نەرسەنٸ ايتا كەتەلٸك. رەسمي مەلٸمەت بويىنشا, قازٸرگٸ كەزدە قازاقستاندا جەردٸ پايدالاناتىن 12 شەتەل كومپانيياسى بار-جوعى 31,3 مىڭ گەكتار جەردٸ يەلەنٸپ وتىر. رەسپۋبليكا بويىنشا جالپى العاندا شامامەن 200 ملن. گەكتارعا جۋىق (تۋراسىندا 100 ملن. 835 مىڭ گەكتار) اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالاناتىن جەرلەر بار. دەمەك شەتەلدٸك جەر پايدالانۋشىلاردىڭ ٷلەسٸ بار-جوعى 0,03 پايىزدى قۇرايدى. ەلبەتتە, ت. ايان مەن م. بوقاەۆتىڭ ارانداتۋىنا اربالىپ قالعان اتىراۋلىقتار بۇل سانداردى بٸلمەگەنٸ انىق. «جەر رەفورماسى» تاقىرىبى قىزۋ تالقىعا تٷسٸپ, جۇرتتىڭ دٷرلٸگۋٸ مەن الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزعان كەزەڭدە كٶپشٸلٸكتٸڭ مۇنداي اقپاراتقا نازار سالماعانى راس. شىنداپ كەلگەندە, 24-شٸ سەۋٸردە يساتاي جەنە ماحامبەت اتىنداعى الاڭداعى شەرۋگە شىققاندار جەر زاڭناماسىنا ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەردٸ وقىمادى. ولاردىڭ بارلىعى ت. ايان مەن م. بوقاەۆتىڭ ۇران سٶزدەرٸنە يلانىپ قالدى. ال ارانداتۋشىلار بولسا, جۇرتتىڭ ساۋاتسىزدىعىن ٶز جەكە باسىنىڭ مٷددەسٸنە پايدالاندى. ارانداپ قالعاندار م. بوقاەۆ پەن ت. اياندى قۇزىرلى ورگانداردىڭ دەر كەزٸندە توقتاتقانىنا جەنە ٸستٸڭ سوڭى ٶكٸنٸشٸ كەتپەس قايعىلى جاعدايلارعا ۇرىندىرماعانىنا شٷكٸرشٸلٸك ەتەدٸ.
كٸم پاتريوت, كٸم ارانداتۋشى?
ٷشٸنشٸ سەبەپ – ەلگە, تۋعان جەرگە دەگەن پاتريوتتىق سەزٸمدٸ قاراقان باسىنىڭ مٷددەسٸنە پايدالانعانى. اتىراۋلىق ارانداتۋشىلار م. بوقاەۆ پەن ت. ايان كەدٸمگٸ جالعان اقپاراتتار تاراتۋمەن شەكتەلٸپ قالمادى. اشكٶزدٸك پيعىل مەن ارام نيەتٸن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن زاڭسىز شەرۋگە جينالعاندارعا جالعان پاتريوتتىق ٷندەۋلەر جولدادى. «جەر كودەكسٸنە ەنگٸزٸلەتٸن تٷزەتۋلەردٸ الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتەيٸك! ەيتپەسە, ەرتەڭگٸ كٷنٸ كەش قالامىز! جەرٸمٸزدەن ايرىلىپ, قۇلعا اينالامىز! بٸز جەنە بٸزدٸڭ بالالارىمىز قىتايشا سٶيلەۋگە مەجبٷر بولادى» دەگەن ۇراندارمەن جۇرتتى دٷرلٸكتٸردٸ.
قىسقاسى, قوعامدىق تەرتٸپ پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ شايقالتۋ ماقساتىمەن ەرەكەت ەتٸپ, حالىقتىڭ بيلٸك ورگاندارىنا دەگەن جاعىمسىز, قىتاي ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸنە دەگەن جاۋلىق كٶزقاراستى قالىپتاستىرۋعا تىرىستى. شەرۋدٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ارام پيعىلى ٸسكە اسىرىلدى. بٸراق كەيٸن ونداي پيعىل ەشكەرە بولدى. م. بوقاەۆ پەن ت. ايان بيلٸك ورگاندارىنىڭ شەرۋدٸ بەلگٸلەنگەن جەردە ٶتكٸزۋ جەنە جەر كوميسسيياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ تۋرالى ۇسىنىستارىنان باس تارتتى. ايتارلىعى, جەر تاقىرىبىن كەڭٸنەن تالقىلاۋ ٷشٸن قىزىعۋشىلىق بٸلدٸرگەن تاراپتاردىڭ بارلىعى بٸر ٷستەلدٸڭ باسىنا – جەر رەفورماسى جٶنٸندەگٸ كوميسسيياعا جيىلدى. ول جەردە كەز-كەلگەن تاراپتىڭ, كەز-كەلگەن جەكە تۇلعانىڭ الۋان تٷرلٸ وي-پٸكٸرٸنە قۇلاق سالىندى. الايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تٸكەلەي باسشىلىعىمەن قۇرىلعان جەر رەفورماسى جٶنٸندەگٸ كوميسسيياعا م. بوقاەۆ تا, ت. ايان دا قىزىعۋشىلىق تانىتپادى. م. بوقاەۆ جەر كودەكسٸنە ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەرگە قارسى تاراپتىڭ ٶكٸلٸ بولعاندىقتان شەرۋشٸلەر وعان ٷمٸت ارتتى. بٸراق ونىڭ ەۋەلدەن كٶزدەگەنٸ باسقا ماقسات ەدٸ.
