Ótken ǵasyrdyń basynda qyzyl imperiianyń qandy qylyshy men zulmat piǵyly eshkimdi aiaǵan joq. Ashyq aitylyp júrgen tarihi derekterge súiensek, 1920-1950 jyldary Keńester Odaǵy boiynsha 4 millonǵa jýyq adam saiasi qýǵyn-súrginge ushyrady. Tek qazaq dalasyna ǵana 1,5 millonnan astam ózge ult ókilderi jer aýdarylǵan. Olardyń 600 myńnan astamy atyldy nemese jazanyń basqa túri qoldanyldy.
Ásirese, 1937-1938 jyldary «shash al dese, bas alǵan» qyzyl imperiianyń jendetteri qazaq halqynyń oqyǵan kózi ashyq azamattaryn qynadai qyryp jiberdi. Tek osy eki jyldyń ishinde qazaqtan 25 myńnan astam adam jazalanyp, atylyp ketti. Kúni búginge deiin sol qurbandardyń kóbisiniń esimderi de belgisiz. Al qýǵynǵa ushyraǵan oqyǵan kózi ashyq azamattardyń birden kózin joiýǵa asyqty. Osydan 80 jyl buryn bolǵan qyrǵyn qurbandaryn aqtaý jáne jyl saiyn eske alý kúni retinde búgingi 31-mamyr belgilengen bolatyn. Elbasy N.Nazarbaevtyń osy kúndi belgileý týraly Jarlyǵynyń shyqqanyna da biyl 20 jyl tolyp otyr. Árine, zulmat jyldary zulymdyqtyń qurbany bolǵan azamattar jaily kóptegen estelikter jazylyp, olardyń aitqan sózderi men bolashaq urpaqqa aryz-armandary búginde estelik retinde shyǵyp jatyr. Solardyń biri belgili jýrnalist Berik Ýálidiń «Alash aitqan asyl sóz» jinaǵy. Osy kitaptaǵy tarihi derekterge súiene otyryp, saiasi qýǵyn-súrgin qurbandarynyń birenesheýiniń esimin taǵy bir jańǵyrtyp qoiýdy jón kórdik. Ult úshin qurban bolǵan azamattardyń esimderi el esinde júrsin, jadymyzda jańǵyryp tursyn!
Álihan Bókeihan (1866 jyldyń naýryzy – 1937 jyldyń 27 qyrkúiegi)
Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵai aýdanynda dúniege kelgen.
1879-1886 jyldary Qarqaraly qalasyndaǵy qazaq balalaryna arnalǵan mektepte oqydy.
1886-1890 jyldary Ombydaǵy tehnikalyq ýchilishede bilim aldy.
1890-1894 Sankt-Peterbýrgtegi Orman tehnologiialyq institýtynyń ekonomika fakýltetinde oqýyn jalǵastyrdy.
1906 – «Golos stepi», «Omich», «Irtysh» gazetinde,
1908- «Tovarish», «Rech», «Slovo» gazetterinde redaktorlyq qyzmet atqardy.
1909-1917 – Don eginshilik banki bólimshesinde jumys istedi.
1917 – «Alash» partiiasynyń negizin qalap, tóraǵasy boldy.
1917 – 25 orynnan turatyn «Alashorda» Úkimeti quryldy, basshysy – Álihan Bókeihan.
1937 – KSRO Joǵarǵy soty áskeri kollegiiasynyń negizsiz úkimi boiynsha atý jazasyna kesildi.
1989 – KSRO Joǵarǵy sotynyń qaýlysy boiynsha aqtaldy.
Shákárim Qudaiberdiuly (1858 – 1931)
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Abai aýdanynda dúniege keldi.
5 jasynan bastap hat tanyǵan, Abai Qunanbaiulynyń nemere-aǵasy.
1898-1899 – musylmandyq paryzyn óteý úshin, qajylyqqa barady.
1917 – Alash qozǵalysynyń bel ortasynda júrdi.
1919-1937 – «Tań» , «Qazaq tili» basylymdaryna maqala jazady.
1930 – Ǵafýr Semei túrmesinde úlken uly qorlyqpen qaza tabady
1931 – izine túsken jendettermen shaiqasta oqqa ushty
1961 – qudyqqa tastalǵan súiegi alynyp, musylman ǵurpymen Abai ziratynyń qasyna jerlendi
Ahmet Baitursynuly (1872 – 1938)
Qostanai oblysy, Jangeldin aýdany, Sarytúbek aýylynda dúniege keldi.
1882-1884 – óz úiiinde alǵash hat tanyp, aýyl mektepterinen bilim alady.
1886-1891 – Torǵai qalasyndaǵy eki synypty oryssha-qazaqsha ýchilishede bilim alady
1891-1895 – Orynbordaǵy muǵalimdik mektepte bilim alady
1895 jyldyń 1 maýsymy – Aqtóbe, Qostnai, Qarqaraly atyrabynda bala oqytady
1913-1918 jyldary jalpyulttyq «Qazaq» gazetiniń Bas redaktory.
1917 – «Alash» partiiasy men Alashorda úkimetiniń beldi músheleriniń biri
1919- Keńes úkimetiniń sapyna ótip, Qazaq ólkesin basqarý jónindegi áskeri tóńkeristik komitettiń múshesi
1937 – Repressiiaǵa ushyrady
1938 – Atý jazasyna kesildi
Ǵumar Qarashuly (1875 – 1921)
Batys Qazaqstan oblysy Jánibek aýdanynda dúniege kelgen.
1902-1910 – Aýyly Tilenshisaida jáditshe bala oqytady.
1907 – tatar jáne qazaq tilinde merzimdi basylymdarǵa maqala jariialai bastaidy.
1911-1913 – «Qazaqstan» gazetin shyǵarýsyǵa, saiasi-mádeni áleýetin kóterýge atsalysty.
1917-1919 – «Alash» partiiasy men Alashorda úkimetiniń beldi múshesi.
1921 – Qunanshashpaq degen jerde qashqyn áskeriler qolynan qaza tapty
Muhametjan Tynyshbai (1879 – 1937)
Almaty oblysy, Qabanbai aýylynda dúniege keldi.
1900 – Vernyi erler gimnaziiasynda oqyp, úzdik bitirdi.
1900-1906 – Sankt-peterbýrgtegi I Aleksandr atyndaǵy jol qatynasy injenerlerin daiarlaityn institýtta bilim alady.
1905-1907 – Resei imperiiasynyń qoǵamdyq saiasi ómirine belsene aralasady.
1907 – Resei II-shi Memlekettik Dýmasyna Jetisý oblysynan depýtat bolyp sailandy.
1917 – Ýaqytsha úkimettiń Túrkistan komitetiniń múshesiosy úkimettiń Jetisý oblysyndaǵy komissary bolyp taǵaiyndaldy
1919 – Búkilodaqtyq Atqarý komiteti burynǵy alashordalyqtarǵa keshirim jariialanǵannan keiin, ol ártúrli salada eńbek etedi.
1930 – Tutqyndalyp, Voronejge jer aýdaryldy.
1937 – Tashkent túrmesinde «Halyq jaýy» degen jeleýmen atý jazasyna kesildi
Halel Dosmuhameduly (1883 – 1939)
Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdanynda dúniege keldi.
1894 – Oral áskeri-realdyq ýchilishesine tústi
1912 – Oral áskeri-realdyq ýchilishesin támamdady
1903 – Sankt-Peterbor imperatorlyq áskeri – meditsina akademiiasyna tústi
1909 – Áskeri meditsina akademiiasyn úzdik bitirdi
1917 – Alashorda úkimetiniń Ult keńesi quramyna sailandy.
1920 – Túrkistan respýblikasy halyq aǵartý komisariaty janynan Túrkistan halyqatarynyń oqý-aǵartý, mádeni hám ǵylymi muqtajdaryn óteý úshin arnaiy uiymdastyrylǵan Bilim komissiiasynyń músheligine, keiin tóraǵalyǵyna sailandy.
1924 – Resei Ǵylym Akademiiasynyń Ortalyq ólketaný biýrosynyń korrespondent-múshesi boldy
1930 – tutqyndaldy
1932 – OGPÝ úshtiginiń sheshimimen Voronejge 5 jylǵa jer aýdaryldy
1939 – áskeri tribýnaldyń úkimimen atý jazasyna kesildi
Mirjaqyp Dýlatuly (1885 -1935)
Qostanai oblysynyń Jangeldin aýdanynda dúniege keldi.
1897 – Torǵaidaǵy eki synyptyq orys-qyrǵyz shkolyna qabyldandy
1902-1904 – Torǵai ýezinde muǵalimdik qyzmet atqardy
1909 – «Oian qazaq!» kitaby shyqty
1917-1919 – «Alash» partiiasy men Alashorda úkimetiniń beldi múshesi
1921 – Qazaq memlekettik baspasynyń bólimin basqardy
1922-1926 – Orynborda Qazaq halyq aǵartý institýtynda ustaz boldy
1928 – Tutqyndaldy
1930 – Aqteńiz-Baltyq kanalynyń jumysyna jer aýdaryldy
1935 – Sosnovets jerinde dúnie saldy
Jansha Dosmuhameduly (1886-1938)
Batys Qazaqstan oblysy Syrym aýdanynda dúniege keldi
1899-1905 – Oral áskeri realdyq ýchilishesinde oqydy
1906 – Oral oblysynyń stipendiaty retinde Máskeý ýniversitetiniń fakýltetine tústi
1917 – Tomsk sot okrýgi prokýrorynyń orynbasary bolyp qyzmet etti.
1917 – «Shýro-i-Islam» komiteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp sailandy
1930 – Tutqyndaldy
1932 – Voronejge 5 jyl merzimge jer aýdaryldy.
1938 – qaita ustalyp, atý jazasyna kesildi
Júsipbek Aimaýytuly (1890-1930)
Pavlodar oblysy Baianaýyl aýdanynda dúniege kelgen.
1911 – Kerekýdegi eki synyptyq orys-qazaq mektebinde bilim aldy
1914 – Semeidegi muǵalimder seminariiasyna tústi
1919 – Seminariiany bitirdi
1917-1919 – Alash partiiasyna kirip, Alashorda úkimetiniń qurylýyna qatysty
1921 – Semei gýberniialyq oqý bóliminiń meńgerýshisi, «qazaq tili» gazetiniń redaktory jáne jýrnalister biýrosynyń hatshysy qyzmetin atqardy
1924-26 – «Aq jol» gazetinde bólim bastyǵy mindetin atqardy 1926 – Shymkent pedagogikalyq tehnikýmynyń oqytýshysy ári direktory
1930 – Máskeýdegi Býtyrka túrmesinde atý jazasyna kesildi
Mustafa Shoqai (1890-1941)
Qyzylorda oblysy, Shieli aýdanynda dúniege keldi.
1902-1910 – Tashkent gimnaziiasynda oqyp, altyn medalǵa bitirdi.
1914 – Petrogard ýniversitetin úzdik bitirdi
1914 – Álihan Bókeihan IV Memlekettik dýmasynyń musylman fraktsiiasynyń hatshysy retinde usynddy
1918 – Túrkistan Ulttyq keńesiniń turaqty atqarýshy komitetiniń tóraǵasy bolyp sailandy
1941 – Berlin aýrýhanasynda jumbaq jaǵdaida qaitys boldy
Eldes Omaruly (1892-1937)
Qostanai oblysy Taran aýdanynda dúniege keldi.
1907 – Qostanaidaǵy 2 synyptyq orys-qazaq ýchilishesinde oqydy
1911 – Orynbordaǵy orys-qazaq mektebin bitirdi
1920-122 – Orynborda halyq aǵartý komissarimatynda instrýktor, keńestik partiia mektebinde oqytýshy boldy
1926 -1929 – Saiasi qýǵynǵa ushyrap, Tashkentte pedagogikalyq institýtta, Orta Aziia memlekettik ýniversitetiniń shyǵys fakýltetinde oqytýshy boldy
1929 – Tutqyndaldy
1930 – atý jazasyna kelisip, 10 jylǵa arhangelskige jer aýdaryldy.
1937 – Keńes úkimeti atý jazasyna kesti
Maǵjan Jumabai (1893-1938)
Soltústik Qazaqstan oblysy, M.Jumabaev aýdanynda dúniege keldi.
1905-1910 – Qyzyljardaǵy medresede oqydy
1910 – «Medrese-Ǵaliiada», Ombydaǵy Muǵalimder seminariiasynda bilim aldy.
1912 – Qazan qalasynda (Sholpan» atty tuńǵysh jinaǵy basyldy.
1917 – «Alash» partiiasy men alashorda úkimetin qurýǵa belsene qatysty. «Bostandyq týy» gazetinde jumys istedi.
«Sholpan», «Sana» jýrnaly men «Aqjol» gazetinde jumys istedi.
1929 – «Alqa» jasyryn uiymyn qurdy degen aiyptaýlarmen 10 jylǵa sottaldy.
1936 – M.Gorkii men E.Peshkovanyń aralasýymen bostandyq aldy
1937 – Qamaýǵa alyndy
1938 – Atý jazasyna kesildi
Sultanbek Qojanuly (1894-1937)
Ońtústik Qazaqstan oblysy, Sozaq aýdanynda dúniege keldi
1913-1917 jyldary Tashkenttegi Túrkistan muǵalimder seminariiasynda oqydy
1920 – Kommýnistik partiia qataryna qabyldandy
1920-1924 – Túrkistan kompanrtiiasy OK múshesi, Túrkistan ortalyq atqarý komitetiniń orynbasary, Túrkistan respýblikasynyń ishki ister halyq komisary, «Aqjol» gazetiniń redaktory
1924-1925 – qazaq ólkelik partiia komitetiniń hatshysy
1925 -1926 – BK(b) P OK ult respýblikalary men oblystary boiynsha jaýapty nusqaýshy
1937 – Ustaldy
1938 – Atý jazasyna kesildi
Qoshke Kemeńgeruly (1896-1937)
Aqmola oblysy, Teke bolysy, Qarjas aýylynda dúniege keldi.
1913 – Omby aýylsharýashylyǵy ýchilishesine tústi
1914-1918 – Qazaq jastarynyń tuńǵysh qoǵamdyq-saiasi uiymy «Birlikke» múshe boldy.
1916-1918 – «Balapan» qoljazba jýrnalynyń redaktory.
1918- «Jas azamat» gazetiniń redaktory syndy ártúrli qyzmet atqardy.
1930 – OAMÝ-diń aspirantýrasynda oqyp júrgen jerinen, M.Áýezovpen birge tutqyndalyp, Almaty abaqtysynda eki jyl otyrdy.
1935 – Ombynyń Sharbaqkól aýdandyq aýrýhanasynda dáriger bolady.
1937 – Qaita ustalyp, Omby qalasynda atý jazasyna kesildi.
Teljan Shonauly (1894-1938)
Aqtóbe oblysy, Yrǵyz aýdanynda dúniege kelgen.
1908-1912 jyldary Yrǵyzdaǵy orys-qyrǵyz ýchilishesinde,
1912-1916 jyldary Orynbordaǵy Muǵalimder institýtynda oqyǵan.
1917 jyly I jáne II jalpyqazaq sezine qatysqan.
1926-1929 jyldary Qyzylordada Halyq aǵartý komissariatynda jaýapty qyzmetker;
1934 jyldan bastap Qazaq memlekettik ýniversitetinde dotsent bolǵan.
1937 jyly ustalyp, 1938 jyly atý jazasyna kesilgen.
Berik Ýálidiń «Alash aitqan asyl sóz» kitabynan
strategy2050.kz
