اتىلىپ كەتكەن الاش ازاماتتارى

ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا قىزىل يمپەرييانىڭ قاندى قىلىشى مەن زۇلمات پيعىلى ەشكٸمدٸ  اياعان جوق. اشىق ايتىلىپ جٷرگەن تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, 1920-1950 جىلدارى كەڭەستەر وداعى بويىنشا 4 ميللونعا جۋىق ادام ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرادى. تەك قازاق دالاسىنا عانا 1,5 ميللوننان استام ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ جەر اۋدارىلعان. ولاردىڭ 600 مىڭنان استامى اتىلدى نەمەسە جازانىڭ باسقا تٷرٸ قولدانىلدى.

ەسٸرەسە, 1937-1938 جىلدارى «شاش ال دەسە, باس العان» قىزىل يمپەرييانىڭ جەندەتتەرٸ قازاق حالقىنىڭ وقىعان كٶزٸ اشىق ازاماتتارىن قىناداي قىرىپ جٸبەردٸ. تەك وسى ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقتان 25 مىڭنان استام ادام جازالانىپ, اتىلىپ كەتتٸ. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن سول قۇربانداردىڭ كٶبٸسٸنٸڭ ەسٸمدەرٸ دە بەلگٸسٸز. ال قۋعىنعا ۇشىراعان وقىعان كٶزٸ اشىق ازاماتتاردىڭ بٸردەن كٶزٸن جويۋعا اسىقتى. وسىدان 80 جىل بۇرىن بولعان قىرعىن قۇرباندارىن اقتاۋ جەنە جىل سايىن ەسكە الۋ كٷنٸ رەتٸندە بٷگٸنگٸ 31-مامىر بەلگٸلەنگەن بولاتىن. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ وسى كٷندٸ بەلگٸلەۋ تۋرالى جارلىعىنىڭ شىققانىنا دا بيىل 20 جىل تولىپ وتىر. ەرينە, زۇلمات جىلدارى زۇلىمدىقتىڭ قۇربانى بولعان ازاماتتار جايلى كٶپتەگەن ەستەلٸكتەر جازىلىپ, ولاردىڭ ايتقان سٶزدەرٸ مەن بولاشاق ۇرپاققا ارىز-ارماندارى بٷگٸندە ەستەلٸك رەتٸندە شىعىپ جاتىر. سولاردىڭ بٸرٸ بەلگٸلٸ جۋرناليست بەرٸك ۋەليدٸڭ «الاش ايتقان اسىل سٶز» جيناعى. وسى كٸتاپتاعى تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ بٸرەنەشەۋٸنٸڭ ەسٸمٸن تاعى بٸر جاڭعىرتىپ قويۋدى جٶن كٶردٸك. ۇلت ٷشٸن قۇربان بولعان ازاماتتاردىڭ ەسٸمدەرٸ ەل ەسٸندە جٷرسٸن, جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇرسىن!

ەليحان بٶكەيحان  (1866 جىلدىڭ ناۋرىزى – 1937 جىلدىڭ  27 قىركٷيەگٸ)

قاراعاندى  وبلىسى, اقتوعاي اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن. 

1879-1886 جىلدارى  قارقارالى قالاسىنداعى قازاق بالالارىنا ارنالعان مەكتەپتە  وقىدى.

1886-1890 جىلدارى ومبىداعى تەحنيكالىق ۋچيليششەدە  بٸلٸم الدى.

1890-1894 سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ  ورمان تەحنولوگييالىق  ينستيتۋتىنىڭ  ەكونوميكا فاكۋلتەتٸندە  وقۋىن جالعاستىردى.

1906 – «گولوس ستەپي», «وميچ», «يرتىش» گازەتٸندە,

1908- «توۆاريشش», «رەچ», «سلوۆو» گازەتتەرٸندە رەداكتورلىق قىزمەت اتقاردى.

1909-1917 – دون ەگٸنشٸلٸك بانكٸ بٶلٸمشەسٸندە  جۇمىس ٸستەدٸ.

1917 – «الاش» پارتيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاپ, تٶراعاسى بولدى.

1917 – 25 ورىننان تۇراتىن «الاشوردا» ٷكٸمەتٸ قۇرىلدى, باسشىسى – ەليحان بٶكەيحان.

1937 – كسرو جوعارعى سوتى ەسكەري كوللەگيياسىنىڭ نەگٸزسٸز ٷكٸمٸ بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ.

1989 – كسرو جوعارعى سوتىنىڭ قاۋلىسى  بويىنشا اقتالدى.

شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى (1858 – 1931)

شىعىس قازاقستان وبلىسى, اباي اۋدانىندا دٷنيەگە كەلدٸ.

5 جاسىنان باستاپ حات تانىعان, اباي قۇنانبايۇلىنىڭ نەمەرە-اعاسى.

1898-1899 – مۇسىلماندىق پارىزىن ٶتەۋ ٷشٸن, قاجىلىققا بارادى.

1917 – الاش قوزعالىسىنىڭ بەل ورتاسىندا جٷردٸ.

1919-1937 – «تاڭ» , «قازاق تٸلٸ» باسىلىمدارىنا ماقالا جازادى.

1930 – عافۋر سەمەي تٷرمەسٸندە  ٷلكەن ۇلى قورلىقپەن قازا تابادى

1931 – ٸزٸنە تٷسكەن جەندەتتەرمەن شايقاستا وققا ۇشتى

1961 – قۇدىققا تاستالعان سٷيەگٸ الىنىپ, مۇسىلمان عۇرپىمەن اباي زيراتىنىڭ قاسىنا  جەرلەندٸ

احمەت بايتۇرسىنۇلى (1872 – 1938)

قوستاناي وبلىسى, جانگەلدين اۋدانى, سارىتٷبەك  اۋىلىندا دٷنيەگە كەلدٸ.

1882-1884 –  ٶز ٷيٸٸندە  العاش حات تانىپ, اۋىل مەكتەپتەرٸنەن بٸلٸم الادى.

1886-1891 – تورعاي قالاسىنداعى ەكٸ سىنىپتى ورىسشا-قازاقشا  ۋچيليششەدە  بٸلٸم الادى

1891-1895 – ورىنبورداعى مۇعالٸمدٸك مەكتەپتە بٸلٸم الادى

1895 جىلدىڭ  1 ماۋسىمى – اقتٶبە, قوستناي, قارقارالى اتىرابىندا بالا وقىتادى

1913-1918 جىلدارى جالپىۇلتتىق «قازاق» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى.

1917 – «الاش»  پارتيياسى مەن الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ  بەلدٸ مٷشەلەرٸنٸڭ بٸرٸ

1919-  كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ ساپىنا ٶتٸپ, قازاق ٶلكەسٸن باسقارۋ  جٶنٸندەگٸ ەسكەري تٶڭكەرٸستٸك كوميتەتتٸڭ مٷشەسٸ

1937 – رەپرەسسيياعا ۇشىرادى

1938 – اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ

عۇمار  قاراشۇلى (1875 – 1921)

باتىس قازاقستان وبلىسى جەنٸبەك اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن.

1902-1910 –  اۋىلى تٸلەنشٸسايدا جەديتشە بالا وقىتادى.

1907 – تاتار جەنە قازاق تٸلٸندە مەرزٸمدٸ باسىلىمدارعا  ماقالا جارييالاي باستايدى.

1911-1913 – «قازاقستان» گازەتٸن شىعارۋسىعا, ساياسي-مەدەني ەلەۋەتٸن كٶتەرۋگە اتسالىستى.

1917-1919 – «الاش» پارتيياسى مەن الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ بەلدٸ مٷشەسٸ.

1921 – قۇنانشاشپاق دەگەن جەردە قاشقىن ەسكەريلەر قولىنان قازا تاپتى

مۇحامەتجان تىنىشباي   (1879 – 1937)

الماتى وبلىسى, قابانباي اۋىلىندا دٷنيەگە كەلدٸ.

1900 – ۆەرنىي ەرلەر گيمنازيياسىندا  وقىپ, ٷزدٸك بٸتٸردٸ.

1900-1906 – سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ  I الەكساندر اتىنداعى جول قاتىناسى ينجەنەرلەرٸن دايارلايتىن ينستيتۋتتا بٸلٸم الادى.

1905-1907 – رەسەي يمپەريياسىنىڭ  قوعامدىق ساياسي ٶمٸرٸنە بەلسەنە ارالاسادى.

1907 – رەسەي II-شٸ مەملەكەتتٸك دۋماسىنا جەتٸسۋ وبلىسىنان دەپۋتات   بولىپ سايلاندى.

1917 – ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ تٷركٸستان كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸوسى ٷكٸمەتتٸڭ جەتٸسۋ وبلىسىنداعى كوميسسارى بولىپ تاعايىندالدى

1919 – بٷكٸلوداقتىق اتقارۋ كوميتەتٸ بۇرىنعى الاشوردالىقتارعا  كەشٸرٸم جارييالانعاننان كەيٸن, ول ەرتٷرلٸ  سالادا ەڭبەك ەتەدٸ.

1930 –  تۇتقىندالىپ, ۆورونەجگە جەر اۋدارىلدى.

1937 – تاشكەنت تٷرمەسٸندە «حالىق جاۋى» دەگەن جەلەۋمەن اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ

حالەل دوسمۇحامەدۇلى (1883 – 1939)

اتىراۋ وبلىسى, قىزىلقوعا اۋدانىندا دٷنيەگە كەلدٸ.

1894 – ورال ەسكەري-رەالدىق ۋچيليششەسٸنە تٷستٸ

1912 – ورال ەسكەري-رەالدىق ۋچيليششەسٸن تەمامدادى

1903 – سانكت-پەتەربور يمپەراتورلىق ەسكەري – مەديتسينا اكادەميياسىنا تٷستٸ

1909 – ەسكەري مەديتسينا اكادەميياسىن ٷزدٸك بٸتٸردٸ

1917 – الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ ۇلت كەڭەسٸ  قۇرامىنا سايلاندى.

1920 – تٷركٸستان رەسپۋبليكاسى حالىق اعارتۋ كوميسارياتى جانىنان  تٷركٸستان حالىقاتارىنىڭ  وقۋ-اعارتۋ, مەدەني ھەم عىلىمي مۇقتاجدارىن ٶتەۋ ٷشٸن ارنايى ۇيىمداستىرىلعان بٸلٸم كوميسسيياسىنىڭ مٷشەلٸگٸنە, كەيٸن تٶراعالىعىنا سايلاندى.

1924 – رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ ورتالىق ٶلكەتانۋ بيۋروسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ بولدى

1930 – تۇتقىندالدى

1932 – وگپۋ ٷشتٸگٸنٸڭ شەشٸمٸمەن ۆورونەجگە  5 جىلعا جەر اۋدارىلدى

1939 – ەسكەري تريبۋنالدىڭ ٷكٸمٸمەن اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ

مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى (1885 -1935)

قوستاناي وبلىسىنىڭ جانگەلدين اۋدانىندا دٷنيەگە كەلدٸ.

1897 – تورعايداعى ەكٸ سىنىپتىق ورىس-قىرعىز شكولىنا قابىلداندى

1902-1904 – تورعاي ۋەزٸندە مۇعالٸمدٸك قىزمەت اتقاردى

1909 – «ويان قازاق!» كٸتابى شىقتى

1917-1919 – «الاش» پارتيياسى مەن الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ بەلدٸ مٷشەسٸ

1921 – قازاق مەملەكەتتٸك باسپاسىنىڭ بٶلٸمٸن باسقاردى

1922-1926 – ورىنبوردا قازاق حالىق اعارتۋ  ينستيتۋتىندا ۇستاز بولدى

1928 – تۇتقىندالدى

1930 – اقتەڭٸز-بالتىق كانالىنىڭ  جۇمىسىنا جەر اۋدارىلدى

1935 – سوسنوۆەتس جەرٸندە دٷنيە سالدى

جانشا دوسمۇحامەدۇلى (1886-1938)

باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم اۋدانىندا دٷنيەگە كەلدٸ

1899-1905 – ورال ەسكەري رەالدىق ۋچيليششەسٸندە  وقىدى

1906 – ورال وبلىسىنىڭ  ستيپەندياتى رەتٸندە  مەسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ  فاكۋلتەتٸنە تٷستٸ

1917 – تومسك سوت وكرۋگٸ پروكۋرورىنىڭ   ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتتٸ.

1917 – «شۋرو-ي-يسلام» كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى

1930 – تۇتقىندالدى

1932 – ۆورونەجگە  5 جىل مەرزٸمگە جەر اۋدارىلدى.

1938 – قايتا ۇستالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ

جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى (1890-1930)

پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن.

1911 – كەرەكۋدەگٸ ەكٸ سىنىپتىق ورىس-قازاق مەكتەبٸندە بٸلٸم الدى

1914 – سەمەيدەگٸ مۇعالٸمدەر سەميناريياسىنا تٷستٸ

1919 –  سەمينارييانى بٸتٸردٸ

1917-1919 – الاش پارتيياسىنا كٸرٸپ, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى

1921 – سەمەي گۋبەرنييالىق وقۋ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, «قازاق تٸلٸ» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى جەنە جۋرناليستەر بيۋروسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتٸن اتقاردى

1924-26 – «اق جول» گازەتٸندە  بٶلٸم باستىعى  مٸندەتٸن اتقاردى  1926 – شىمكەنت پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ وقىتۋشىسى ەرٸ  ديرەكتورى

1930 – مەسكەۋدەگٸ بۋتىركا تٷرمەسٸندە اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ

مۇستافا شوقاي (1890-1941)

قىزىلوردا وبلىسى, شيەلٸ اۋدانىندا دٷنيەگە كەلدٸ.

1902-1910 – تاشكەنت گيمنازيياسىندا  وقىپ, التىن مەدالعا بٸتٸردٸ.

1914 – پەتروگارد ۋنيۆەرسيتەتٸن ٷزدٸك بٸتٸردٸ

1914 – ەليحان بٶكەيحان IV مەملەكەتتٸك دۋماسىنىڭ مۇسىلمان فراكتسيياسىنىڭ حاتشىسى رەتٸندە ۇسىنددى

1918 – تٷركٸستان ۇلتتىق كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى اتقارۋشى كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ سايلاندى

1941 – بەرلين اۋرۋحاناسىندا  جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولدى

ەلدەس ومارۇلى (1892-1937)

قوستاناي وبلىسى تاران اۋدانىندا دٷنيەگە كەلدٸ.

1907 – قوستانايداعى  2 سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسٸندە وقىدى

1911 – ورىنبورداعى  ورىس-قازاق مەكتەبٸن بٸتٸردٸ

1920-122 – ورىنبوردا حالىق اعارتۋ كوميسساريماتىندا  ينسترۋكتور, كەڭەستٸك پارتييا مەكتەبٸندە وقىتۋشى بولدى

1926 -1929 –  ساياسي قۋعىنعا ۇشىراپ,  تاشكەنتتە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا, ورتا ازييا مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ شىعىس فاكۋلتەتٸندە  وقىتۋشى بولدى

1929 – تۇتقىندالدى

1930 – اتۋ جازاسىنا كەلٸسٸپ, 10 جىلعا ارحانگەلسكٸگە جەر اۋدارىلدى.

1937 – كەڭەس ٷكٸمەتٸ اتۋ جازاسىنا كەستٸ

ماعجان جۇماباي (1893-1938)

سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, م.جۇماباەۆ اۋدانىندا دٷنيەگە كەلدٸ.

1905-1910 – قىزىلجارداعى مەدرەسەدە وقىدى

1910 – «مەدرەسە-عالييادا», ومبىداعى مۇعالٸمدەر سەميناريياسىندا بٸلٸم الدى.

1912 – قازان قالاسىندا (شولپان» اتتى تۇڭعىش جيناعى باسىلدى.

1917 – «الاش» پارتيياسى مەن الاشوردا ٷكٸمەتٸن قۇرۋعا بەلسەنە قاتىستى. «بوستاندىق تۋى» گازەتٸندە جۇمىس ٸستەدٸ.

«شولپان», «سانا» جۋرنالى مەن «اقجول» گازەتٸندە جۇمىس ٸستەدٸ.

1929 – «القا» جاسىرىن ۇيىمىن قۇردى دەگەن ايىپتاۋلارمەن  10 جىلعا سوتتالدى.

1936 – م.گوركيي مەن ە.پەشكوۆانىڭ ارالاسۋىمەن بوستاندىق الدى

1937 – قاماۋعا الىندى

1938 – اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ

سۇلتانبەك قوجانۇلى (1894-1937)

وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانىندا دٷنيەگە كەلدٸ

1913-1917 جىلدارى تاشكەنتتەگٸ تٷركٸستان مۇعالٸمدەر  سەميناريياسىندا وقىدى

1920 – كوممۋنيستٸك پارتييا قاتارىنا قابىلداندى

1920-1924 – تٷركٸستان كومپانرتيياسى  وك مٷشەسٸ, تٷركٸستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ ورىنباسارى, تٷركٸستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسارى, «اقجول» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى

1924-1925 – قازاق ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى

1925 -1926 – بك(ب) پ وك ۇلت رەسپۋبليكالارى مەن وبلىستارى  بويىنشا جاۋاپتى نۇسقاۋشى

1937 – ۇستالدى

1938 – اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ

قوشكە كەمەڭگەرۇلى (1896-1937)

اقمولا وبلىسى, تەكە بولىسى, قارجاس اۋىلىندا دٷنيەگە كەلدٸ.

1913 – ومبى اۋىلشارۋاشىلىعى ۋچيليششەسٸنە تٷستٸ

1914-1918 – قازاق جاستارىنىڭ  تۇڭعىش قوعامدىق-ساياسي ۇيىمى «بٸرلٸككە» مٷشە بولدى.

1916-1918 – «بالاپان» قولجازبا  جۋرنالىنىڭ رەداكتورى.

1918- «جاس ازامات»  گازەتٸنٸڭ رەداكتورى  سىندى ەرتٷرلٸ قىزمەت اتقاردى.

1930 – وامۋ-دٸڭ اسپيرانتۋراسىندا  وقىپ جٷرگەن جەرٸنەن, م.ەۋەزوۆپەن بٸرگە تۇتقىندالىپ,  الماتى اباقتىسىندا ەكٸ جىل وتىردى.

1935 – ومبىنىڭ شارباقكٶل اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا دەرٸگەر بولادى.

1937 – قايتا ۇستالىپ,  ومبى قالاسىندا اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ.

تەلجان شوناۇلى (1894-1938)

اقتٶبە وبلىسى, ىرعىز اۋدانىندا دٷنيەگە كەلگەن.

1908-1912 جىلدارى ىرعىزداعى ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسٸندە,

1912-1916 جىلدارى ورىنبورداعى مۇعالٸمدەر ينستيتۋتىندا وقىعان.

1917 جىلى ٸ جەنە ٸٸ جالپىقازاق سەزٸنە قاتىسقان.

1926-1929 جىلدارى قىزىلوردادا حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا جاۋاپتى قىزمەتكەر;

1934 جىلدان باستاپ قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە دوتسەنت بولعان.

1937 جىلى ۇستالىپ, 1938 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەن.

بەرٸك ۋەليدٸڭ «الاش ايتقان اسىل سٶز» كٸتابىنان

strategy2050.kz