“Atomdyq ajdaha” mekenine ainalǵan Semei poligonynyń qasireti Birikken Ulttar Uiymyna qalai jetti?

1994 jyly qazan aiynyń basynda “Nevada – Semei” qozǵalysynyń “Attan” joryq shtabynyń jetekshisi Amantai qajy Han­temiruly bir kúni meni úiine jeke shaqyrdy. “Oraz inim, saǵan Amerika saparyna qatysty aitýǵa tiis qupiiany esińe salýym kerek. Onda baratynymyz ras. Biraq ol jaqtan oralmai qalýymyz da múmkin. Óitkeni AQSh-ta atomǵa qarsy sherý-aktsiia ótkizý ońai bolmaidy. Al, Birikken Ulttar ǵimaraty aldynda urandap, AQSh-taǵy atomdyq synaqtar toqtatylsyn” dep onda jar salý táýekeldi talap etedi. Bir sózben aitqanda, muhittyń arǵy jaǵyna “basymyzdy báigege tigip baramyz”, – dedi. Sóitip, alda-jalda oqys oqiǵaǵa tap bolyp, ol jaqtan oralmai qal­ǵan jaǵdaida óz erkimmen ket­kenimdi aiǵaqtaityn “ant-qa­ǵazǵa” qol qoiýdy ótindi. “Buryn muny nege aitpady eken” dep oilanyp qaldym. “Sheshingen sýdan taiynbas” degen “bári óz erik-qalaýym boiynsha” dep qaýipti sapardyń “ant paraǵyna” qol qoidym. Iaǵni, ómirime qaýipti “joryq aktsiiasyna” jýrnalist ári sarbaz retinde qatysyp, qandai qiyndyq, kedergi bolsa da qyńq etpeýge kelistim. Erteńinde elge kelip, (Raiymbek aýdany) eki-úsh kún arýaqtardyń basyna Quran oqyp, úlkenderden bata alyp, Almatyǵa kelip, Amantai qajyǵa telefon soqtym. “Qudai qalasa, úshinshi qazan kúni “Otyrar” qonaqúii janyndaǵy kassadan “Almaty – Stambul – Niý-Iork” baǵyty boiynsha ushaqqa bilet alamyz” dedi.

1994 jyldyń jetinshi qazan kúni áýejaida “Nevada – Semei” qozǵalysynyń belsendileri syrt kózge “Beibitshilik marshy” dep plakat kóterip, sherýletken bizdi “Elge aman-esen oralyńdar”, “Jer betindegi barlyq poligon joiylsyn”, “Atomdyq aqyrza­man­ǵa jol joq” dep urandatyp shyǵaryp saldy.

Alǵashqy kedergi, tosyn jaǵdai áýejaida boldy. Bas-aiaǵymyzǵa deiin tekserdi. Qu­jattary durys bolmaǵandyqtan, aýdarmashy qyz ben taǵy bir-eki top múshesi qalyp qoidy. Stambulǵa bizden buryn júk­terimiz ben qapshyqtarymyz ketti. Sońynda ózimiz ushtyq. Toqsanynshy jyldardyń barlyq jerdegi bylyq, alasapyrany áýejaida da bolǵan.

Stambulda “Sýnai” meimanhanasyna jaiǵasyp, eki-úsh kún osy qalada atomǵa qarsy aktsiia – sherýdi bastadyq. Qala politsiiasy basynda eskertý jasady. Sońynda Qazaqstandaǵy iadrolyq jarylystardyń qasiretin bilip, atom qurbandary jóninde habardar bolǵan soń obaly neshik, túrik baýyrlar bizdi túsindi. Tipti keibireýleri sherý-aktsiiaǵa qosylyp, “urandap” ketti. Aramyzdaǵy túrik jýrna­lisi Enes Jansúier olarǵa Qazaqstandaǵy “Atomdyq ajdaha” jóninde aityp, Semei poligony týraly túsindirdi. “Sýnai” meimanhanasy tóńiregindegi sherý qoǵamdyq kólikterdegi “aktsiia-qarsylyq” eki kúnge sozyldy.

Qazannyń 10-y kúni Stambuldan Niý-Iorkke ushtyq. Ushaq ishinde men Jambyl oblysy, Sarykemer aýylynda ekologiia máselelerimen ainalysatyn qazaqshaǵa sýdai amerikalyq ǵalymmen tanysyp, Semei poligony jóninde áńgimeledim. Qudai ózi kezdestirgen amerikalyq azamat Niý-Iorkke qonarda áýejai tártibin túsindirip, aǵylshynsha deklaratsiia qaǵazyn toltyryp berdi.

Niý-Iork áýejaiynda tolyq tekserildik. Uran, plakattardaǵy jazýlar oqyldy. Aǵylshynsha “Beibitshilik marshy” degen jazýlar onsha kúmán keltire qoiǵan joq.

Áýejaida qarsy alǵan qa­zirgi Syrtqy ister ministri Erlan Ydyrysov ol kezde (1994) AQSh-ta BUU-daǵy Qazaqstan ókilettiliginde jaýapty qyzmet atqaratyn. Aǵylshynsha sýdai ózi qarapaiym Erlan Niý-Iorktegi tártipti,Birikken Ulttar Uiymyndaǵy halyqaralyq máselelerdi túsindirdi. Niý-Iorkke biz mańyzdy ári kúrdeli úsh máselemen kelgen edik. Birinshi BUU ǵimaraty aldynda qyryq jyl qyrǵyn salǵan Semei poligonyndaǵy jarylystardyń qasiretin álemge áigileý úshin sherý-aktsiia ót­kizý. Ekinshi – BUU-ǵa osy másele boiynsha arnaiy Petitsiia tapsyrý. Úshinshi – jer betindegi joi­qyn atomdyq synaqtar jasalatyn AQSh-taǵy “Nevada”, Qytaidaǵy “Lobnor” jáne Angliia, Fran­tsiiadaǵy poligondardaǵy jarylystardy toqtatýdyń qa­jettiligin BUU-Qaýipsizdik komi­tetiniń nazaryna salý bolatyn.

Bas keńesshimiz Erlan Ydyrysov aǵylshynsha, oryssha, arabsha jazylǵan plakattardaǵy jazýlardy, Petitsiia qujatyndaǵy málimdemerdi oqyp, keibir jerlerin túzep, ábden “súzgiden” ótkizdi. Sondai-aq Semei poligonyndaǵy jarylystardyń zalalynan kemtar bolyp týǵan, keskin-kelbetteri buzylǵan balalardyń sýretteri men búlingen jer-sýdyń kórinisteri beinelengen býkletter men jazýlardy qalai kórsetýdiń joldary qarastyryldy.

Aktsiia-sherýdiń, iaǵni táýekel etip, BUU ǵimaraty aldyna barýdyń amal-jospary jasalatyn “shtab-páter” amerikalyq qa­zaq, túbi altailyq Ábdýahittiń úii boldy. Osy úide basqosý úsh-tórt ret ótti. BUU ǵimaraty aldynda kúzettiń óte qatań, tártiptiń erekshe ekenin Erlan ábden túsindirdi.

Jańylmasam qazan aiynyń 13-i kúni sáske túske jaqyn asai-múseilerimizdi býyp-túiip, plakat oralǵan qapshyqtarymyzdy kóterip, BUU ǵimaraty mańyna jaqyndadyq. Muzdai qarýlan­ǵan, bes qarýy sai kúzetshiler bir-birimen telefon arqyly ózara sóilesip júr eken.

Jolai bizge orysshaǵa sýdai, uzyn boily bir amerikalyq kezdeisoq kezdesken. Kim ekenimizdi biz oǵan tolyq aittyq. KSRO-nyń kúiregenine qýanǵan ol aýdarmashy bolýǵa kelisti. Aktsiia aman-esen ótse, qala syrtyndaǵy úiine aparyp, qonaq etetinin aitty. Ol bizden “Keńes úkimeti qulady, endi elde ne bolyp jatyr” degendi qaita-qaita surai beredi. Bárin bilgisi keledi, aqparat alǵysy keledi. Men buryn bul kisi Keńes Odaǵynda bolǵan adam ǵoi dep oiladym. Biraq suramadym...

BUU ǵimaratynyń «Sharanskii alańyna» kelgende, asai-músei­lerimizdi shyǵaryp, “Beibit­shilik marshy” órnektelgen uzyndyǵy 50 metrge jýyq aq matany jazyp, býklet sýretterdi shyǵaryp, iske kiristik. Qarýlanǵan eki kúzetshi qasymyzǵa keldi. Qudai jolai ózi kezdestirgen álgi amerikalyq azamat kúzetshilerge Amantai qajynyń sózin aýdaryp, bizdiń munda shataq shyǵarý úshin emes, jer betinde tynyshtyq, beibitshilik ornasyn dep kelgenimizdi túsindirdi. “Tiisti oryndardan ruqsat bar ma” dep surady. Ne aitarymyzdy bilmei abdyryp qaldyq. Amantai qajy Alla jolynda júrgen, Mekkede bolǵan, álemde beibitshilik úshin kúresýshi belgili tulǵa ekenin aityp, poligon zardabynan qasi­ret kórgen halyqtyń muń-zaryn jetkizý úshin demokratiialyq el – Amerikaǵa kelgenin aitqanda kúzetshiler senip, tergeýdi qoi­dy. O basta BUU ǵimaraty aldynda jarty saǵat ótkizsek – osy da jetedi dep Qudaidan tilegen biz – Alla taǵalanyń qoldaýynyń arqasynda jarty kún turyp, Semei poligony qasiretin halyqaralyq bedeldi uiym aldynda álemge áigiledik. Osy da bizge jetetin edi. Erteńinde Amantai qajynyń “arqasy qozyp” ekinshi kúni taǵy kelip, jetpis qabatty BUU ǵimaraty aldynda aktsiiany bul joly batyl ári urandap jalǵastyrdyq. Qaidan shyǵa kelgeni belgisiz, bir politsiia mashinasy kelip, ishinen shyqqan eki áskeri kiimdi adam ai-shaiǵa qaramai, til bilmeitin bizdermen sóilespei, ilingen plakattardyń jipterin qiyp, aktsiiany toqtatty. Áiteýir, ózi­mizge tiisken joq. “Jetedi endi, jailaryńa ketińder” degendi meńzedi. Qatty daýystaǵan politsiianyń erekshe eskertip, ábjil qimylyndaǵy áreketi áli kóz aldymda tur. Atam qazaq “Táýekel, nartáýekel” dep tekke aitpaǵan. Sońǵy jumys BUU ǵimaraty ishine kirip, qaýipsizdik komitetiniń keńsesine jer betindegi atomdyq jarylystardy toqtatý týraly mańyzdy qujat – úndeý Petitsiia tapsyrý bolatyn. Bul sharýa sátimen boldy. Úshinshi kúni munda taksimen kelip, BUU ǵimaraty keńsesine kirip, Petitsiia mátini jazylǵan “paket-kon­vertti” arnaiy bólim­ge tapsyrdyq. Túri arabqa uq­saityn áiel “Petitsiia – hatty” tirkep, Amantai qajy ekeýimizge birtúrli tańdana qaraǵany esimde. Osy kúni BUU ǵimaratynda bir mádeni shara ótip jatqan bolatyn. Osynda sýretke tústik.

BUU ǵimaratyna jaqyn jerde Túrkiia elshiligi bar eken. Ondaǵy qandas baýyrlar syrttan bárin kórgen ǵoi. Bizge tileýles boldy.

Jerdi osinen taidyra jazdaǵan poligondardyń biri – Qytaidaǵy “Lobnor” ajdaha oshaǵy edi. Niý-Iorktegi Qytai kon­sýldyǵy aldynda aktsiia ý-shýsyz ótti. Ataqty “Azattyq” eskert­kishi mańynda ótken aktsiiany ár elden kelgen týrister kórdi. “Beibitshilik marshy” keiin terakt qurbany bolǵan Dúnie­júzilik saýda ortalyǵynda jal­ǵasty.

Atlant muhity jaǵalaýyndaǵy aktsiialar kalyń kópshiliktiń ortasynda jalǵasty. Niý-Iorktiń mańynda KSRO-dan kelgen evreiler, orystar, taǵy da basqa ult ókilderi bizdi qoldady. Amantai qajy “Amerika daýysyna” suhbat berdi.

Braitin-Brichte Qudai ózi saqtap qalǵan bir oqiǵany aitpaýǵa bolmas. Uran-sózderi jazylǵan plakat-matanyń bir sheti bórenege ilingen edi. Quiyn soǵyp, bórene qulap, onyń astynda otyrǵan áieldiń basyn jaryp kete jazdady. Eger bórene qaraqustan tigende, áiel til tart­pai keter edi. Sóitip, biz ustalyp, Amerikada jazalanar edik. Bul joly da Qudai ózi saqtady. O basta Amantai qajy saparda qaýip-qaterdiń bolatynyn tekke eskertpegen eken. Amerika sapary aldynda Máskeýde Qyzyl Alańda bolǵan aktsiia kezinde tutqyndalǵan “joryq shtaby” músheleriniń basynan ne ótpedi.

1996 jyly qysta Stambul –Ankara –Antaliia qalalaryna aktsiia jalǵasty. Ol kezde men “Halyq kongresinde” emes, “Zaman-Qazaqstan” gazetinde bolatynmyn. Túrkiiadan ótip, Siriiaǵa baryp, odan Iordaniia arqyly Saýd Arabiiasynda “Atom ajdahasy” jóninde musylman el­derine úndeý tastaý edi. Óitkeni musylman elderi úshin jer be­tinde synalyp kele jatqan atom bombasy aqyrzamandy eles­tetti. Eger iadrolyq soǵys bolsa jerdiń osinen taiyp, álemde tirshiliktiń toqtaityndyǵyn ǵalymdardyń ózi dáleldep, halyqaralyq “telekópirde” muny kóz aldymyzǵa san márte ákelgen. Bes uly derjava – AQSh, KSRO, Angliia, Frantsiia jáne Qy­tai jer sharynyń ár túkpi­rinde sekseninshi jyldary joiqyn atom qarýlaryn synap jatty. Onyń ishinde KSRO-nyń iadrolyq qarýy qazaq jerinde, Semei óńirinde synalyp, jarylystar toqtamady. Jer ýlanyp, aimaq búlinip, turǵyndar aýrý-syr­qaýǵa shaldyǵyp, qasiretke ushyrady.

Osy qozǵalys qurylǵan 1989 jyldan bastap sońyna deiin onyń sherýleri men aktsiialaryn, urandary men talaptaryn baspasózde nasihattaý barysynda talai qupiiaǵa kózim jetti. Almatyda ótken birneshe (1993, 1994) halyqaralyq iadrolyq kongreske qatysyp, qazaqstandyq qozǵalys jóninde kóp jazdym. Jazǵandarym tipti kitap bolyp daiyndaldy. Ókinishtisi, belgili sebeptermen jazǵandarym Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy daǵdarys kezinde eńbegim (“Atomǵa qar­sy”) jaryqqa shyqpady.

Qyryq jyl qyrǵyn salǵan Semei poligonyn toqtatyp, álemge qaýip tóndirgen AQSh, Qytai jáne Angliia, Frantsiiadaǵy iadrolyq jarylystardy boldyrmaý jolynda janqiiarlyq kórsetken “Nevada – Semei” qozǵalysynyń áreketi, onyń “Attan” joryq-shtabynyń erligi umytylýǵa tiis emes.

Niý-Iorktegi aktsiia kezinde bizge qosylǵan eki qazaq qońyrat Kúntýǵan men joǵaryda aityl­ǵan Ábdýahittiń baýyrmaldyq qasieti men qol ushyn berip, kómekteskenderi ózaldyna áń­gime. Bireýi kóligimen alyp júrdi, ekinshisi úiine jatqyzyp, barlyq jaǵdai jasady. Aǵylshynsha sýdai olardyń baýyrmaldyǵynda shek joq edi. “Atamekendi atom uiasyna ainaldyrǵan Keńes úkimetine túbinde zaýal kelgen joq pa” dep Kúntýǵan qariianyń keiip aitqan sózi janymda jattalyp qaldy.

Birikken Ulttar Uiymy aldynda sátti sherý, qarsylyq aktsiiasyn ótkizip, Petitsiia tapsyryp, kóńilimiz ornyna túsken soń, Kúntýǵan qariia úiine qonaqqa shaqyrdy. Niý-Iorktegi qazaq Kúntýǵanmen alpysynshy jyldary Muhtar Áýezov, jetpisinshi jyldary Sháken Aimanov, toqsanynshy jyldary issapar­men barǵan ministr Shaisultan Shaiahmetov kezdesken.

Uly Muhań Semei poligonynyń soiqan-súrginin elýinshi jyldary sezip, ishten tynǵan. Óit­keni, Semei óńiri, Abyraly aimaǵy, Shyńǵystaý ólkesi Muhańa bala kezinen tanys. Osy ólkede týyp-ósken. 1958 jyly Japoniia­da ótken sýtegi bombasyna qarsy álemdik jiynda Muhań atomdyq synaqtar jóninde aitqan da bolar.

Jalpy, atomdyq synaqtardyń zardaby jóninde qazaqtyń ultjandy perzentteri elýinshi jyldardyń ortasynda aita bas­taǵan. Biraq olardyń únin shyǵarmady. Poligonnyń zalaly men zardaby, indet taratqan qasi­retin Kreml qupiia ustady. Qyryq jylǵy qupiia keiin ashyldy. Sońynda Qazaqstan prezi­dentiniń jarlyǵymen poligon jabyldy. Odan beri shirek ǵasyr ótti.

Atomǵa qarsy janqiiarlyq kúreste Birikken Ulttar Uiymyna Petitsiia tapsyryp, onda aktsiia ótkizgen (jetekshisi Amantai qajy) jeti erjúrek jóninde jurt bile bermeidi. Bul “poligon qasireti” tarih úshin kerek. Men bárin qospasyz, qaz-qalpynda baiandap, budan 22 jyl burynǵy oqiǵany eske aldym.

Oraz QAÝǴABAI,

“Nevada – Semei” qozǵalysynyń ardageri, burynǵy “Halyq kongresi” gazetiniń AQSh-qa barǵan (1994) arnaýly tilshisi.

"Jas Alash" gazeti