Kúnshyǵystan kúnbatysqa deiingi aralyqty jaýlap alyp, at tuiaǵynyń astynda shań qaptyrǵan babalarymyzdyń ulan-baitaq saharada bilik júrgizip, kóptegen qalalar salyp, álem órkenietiniń negizin qalaǵany tarihi aqiqat. Jai ǵana qalaǵan joq, uly tarihi muralardyń óshpes izin qaldyryp, urpaǵyna máńgilik mádeni-rýhani dúnieler jinaǵyn amanattady. Olar qazirgi kúni qazaq degen uly halyqtyń dańqyn asyryp otyrǵan órkenietterdiń jalǵasy boldy. Sondai bai qundylyqtarymyzdyń biri de biregeii - ortaǵasyrlyq qalalar toptamasy deýge bolady.
Túrki tarihynda áli kúnge deiin ornalasqan jeri men tarihi naqtylyq sheshimin tappai kele jatqan ortaǵasyrlyq qala bar, ol - jazba derekterde atalatyn Atlah qalasy. Bul qalanyń bizdiń sonaý 2000 jyldyq tarihymyzda alatyn orny erekshe. Óitkeni, osy qalanyń mańynda 751 jyly álemdik uly derjavalar – Qytai imperiiasy - Arap halifaty - Túrki qaǵanattary bolyp úsh jaqty soǵysqan elderdiń Uly shaiqasy ótti. Bul jai ǵana soǵys bolǵan joq, osy shaiqastan soń Qytaidyń túrkilerdi jaýlaý men baǵyndyrý okýpantsiiasyna máńgilik núkte qoiyldy. Soǵystan qaljyraǵan araptar úshin de bul qaqtyǵys ońaiǵa soqpady. Esesine, túrki halyqtarynyń óz táýelsizdigi men óz derbestiginiń saqtalyp qalýyna jol ashty. Mine, sol úshin de Atlah qalasynyń túrki tarihynda alar ózindik baǵasy da parqy da qundy.
Elimiz egemendigin alǵan jyldardan bastap, ózimizdiń kónelik tarihymyzdy jańasha zerttep, jazýǵa jol ashyldy. Kóptegen halyqaralyq, respýblikalyq konferentsiialar ótti. Solardyń biri, 2021 jyly Taraz qalasynda álemdik jeti uly shaiqastardyń qatarynan oryn alatyn Atlah shaiqasynyń 1270 jyldyǵyna jáne Qazaqstan Respýblikasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna orai «Qazaq dalasyna Islamnyń kelýi» atty halyqaralyq ǵylymi-tanymdyq konferentsiiasy ótken edi. Biyl, Uly «Atlah-Talas» shaiqasyna 1271 jyl tolyp otyr. Bul shaiqastyń búkil túrki jurtyna ǵana emes álem tarihynda alatyn orny, tarihi mańyzy orasan zor. Sonymen, Atlah qalasynyń ornalasý orny qai jerde, onyń tarihtaǵy alatyn orny, mańyzy qandai?
Atlah qalasy Taraz qalasynyń on eki seriktes qalalarynyń biri. Atlah qalasynyń orny retinde qazirgi kezde birneshe qala oryndary balamalanyp keledi. Olardyń biri retinde Taraz qalasynyń ońtústigindegi Besaǵash aýylynan ońtústik-shyǵysqa qarai 2,5 shaqyrym jerde degen boljam jasalyp otyr. Besaǵash aýylynyń shetinde IH-HII ǵasyrmen merzimdelgen Ortaǵasyrlyq Besaǵash qalashyǵy 1895 jyly I. V. Anichkov taýyp esepke alyp, zerttegen. Bul týraly málimet «Arheologicheskaia karta Kazahstana» «Izdatelstvo Akademii naýk Kazahskoi SSR «Alma-Ata» 1961 g.» eskertkishter jinaǵynda №3864-shi tizimde kórsetilgen. Al Qyrǵyz memleketiniń ǵalymdary, sondai-aq, arheolog ǵalym A.N.Bernshtam, keiin akademik K.M.Baipaqov syndy arheologtar qala ornyn qazirgi Qyrǵyzstan Respýblikasynda shekaraǵa jaqyn ornalasqan Maiskoe (burynǵy Bogoslovskoe selosy) aýylynyń soltústik shetindegi Jýantóbe qalashyǵy dep tujyrymdaýda. Onyń bir dáleli 1987 jyly belgili akademik K.M. Baipakov basqarǵan ekspeditsiiasy tapqan tas synyǵyndaǵy rýnikalyq jazý boldy. Ondaǵy mátindik zertteýlerdi belgili túrkitanýshylar S.G.Kliashtornyi men A.S.Amanjolov jasaǵan bolatyn. Jýantóbe qalashyǵy, Qyrǵyzstan respýblikasy Maiskoe aýyly men Kenesh aýyldarynyń soltústik shetinde ornalasqan, ústi qazirgi zaman zirattary salynyp ketken úlken qala ornyn orys tarihshysy arheolog ǵalym A. N. Bernshtam ózi ashqan arheologiialyq aiǵaqtarǵa súiene otyryp: óziniń «Pamiatniki stariny Talasskoi doliny» «Kazahskoe obedinennoe gosýdarstvennoe izdatelstvo Alma-Ata – 1941 g. - degen kólemdi eńbeginiń 43-betinde «Predshestvýiýshie im v opisanii Atlah i Hamýket, veroiatno, takje nahodilis k iýgý ot Taraza, mejdý nim i ýpomianýtym ýshelem. Dýmaiý, chto im sootvetstvýiýt razvaliny okolo s. Bogoslovskoe, vozmojno Ých Kýrgan i Djývan Tepe (veroiatno Atlah) okolo s. Soldatskoe» delingen. «Atlah qalasynyń orny Jýantóbede, onyń úiindisiniń ainalasy 280/140 metr aýmaqty alyp jatyr» dep oi tujyrymdap ketken.
Aita keterligi, burynǵy Keńes dáýiri kezinde esepte turǵan arheologiialyq eskertkish qala orny, áli de Qyrǵyz memleketiniń memlekettik esepke alý tizimine enbegen. Sebebi, ol kezde Jýantóbe (Atlah) qalashyǵy Jambyl oblystyq atqarý komitetiniń 1980 jylǵy 24 qańtardaǵy №406 sheshimi boiynsha Qazaq SSR-iniń quramynda bolǵan.
Endi Qazaqstandaǵy atalǵan qalashyq orny men Qyrǵyzstandaǵy qalashyq ornynyń arasy bar bolǵany 1 shaqyrym. Mundaǵy kóptegen tarihshy, arheologtardyń keltirgen dálelderi naqty emes, tujyrym ǵana bolyp qaldy. Ol degenimiz áli úlken ǵylymi –zertteýdi talap etetin arheologiialyq jumystar júrgizilýi qajet. Sonymen, Atlah týraly ortaǵasyrlyq jazba derekterde, arab tarihshysy Ál-Makdisi «Atlah úlken qala, kólemi jaǵynan ortalyq qalaǵa jaqyn, ainalasy biik dýalmen qorshalǵan. Baý-baqshasy kóp, júzim mol ósedi. Meshiti ortalyǵynda, bazary – rabatta (qala shetinde) bolǵan» - dep jazady. Ál-Makdisi men Ibn-Haýkal Atlahty Ispidjab mańyndaǵy qala dep te atap ótken. Mahmut Qashqari bolsa «Atluq-Otluq Talas (Tiraz) mańyndaǵy bir qalanyń aty» dep qysqasha ǵana naqtylai túsedi. Belgili túrktanýshy Kliashtornyi S.G. óziniń «Istoriia Tsentralnoi Azii i pamiatniki rýnicheskogo pisma» Rýnicheskie pamiatniki Talasa: Problemy datirovki i topografii» Filologicheskii fakýltet Sankt-Peterbýrgskogo gosýdarstvennogo ýniversiteta. Sankt-Peterbýrg 2003 g. - degen eńbeginiń 289-290 betterinde «1987 jyly K. M. Baipaqov maǵan joǵarǵy jazyqtyqta rýnikalyq jazýy bar tas diirmenniń fragmentiniń sýretin berdi. Bul synyq Ejelgi Taraz qalashyǵynan batysqa qarai 15 shaqyrym jerde, Talas ózeniniń jaǵasynda ornalasqan Jýantóbe qalashyǵynan tabyldy. 1930 jyldardyń aiaǵynda Jýantóbeni A.N.Bernshtam zerttedi, ol bul qalany VIII ǵasyrdyń ortasyndaǵy oqiǵalarǵa bailanysty alǵash ret arab derekkózderi aitqan erte ortaǵasyrlyq Atlah qalasymen balamalady» - dep jazǵan.
Bul jerde bálkim Tarazdan batysqa 15 shaqyrym jerde dep qatelesken bolar. Sebebi, Bernshtam qalany Soldatskoe aýylynyń ońtústik shetinde ornalasqan dep anyq shegelep jazǵan. Soldatskoe aýyly, qazirgi Taraz qalasynan ońtústikte ornalasqan Besaǵash aýyly. Belgili túrkitanýshy, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Altai Sársenuly Amanjolov – bul sózben kelispeitinin ondaǵy sózdi «Ań aýlaýshylyq tumar» dep tujyrymdaidy. Ol óziniń «Istoriia i teoriia drevnetiýrkskogo pisma» Almaty «Mektep» 2003 g.» degen kitabynyń 96-shy betinde: «Ohota (na dikih zverei) - razvlechenie, Albaý, ýteshenie, zabava, razvlechenie» privedennoe s pometoi ycmapeloe slovo. Arhaizm v «Tolkovom slovare kazahskogo iazyka». Sledovatelno, eto - ohotnichii talisman s rýnicheskoi nadpisiý, vozmojno, magicheskogo haraktera. Dannyi predmet po nashemý predlojeniiý s nachala 1986 g. nahoditsia v ekspozitsii Tsentralnogo gosýdarstvennogo mýzeia Kazahstana (g. Almaty). Obychno horosho osvedomlennyi S. G. Kliashtornyi, kajetsia, ne znakom ni s originalom nadpisi, ni s nashei pýblikatsiei i predlagaet novoe, proizvolnoe chtenie dannoi nadpisi kak atlah «Atlah». Pri etom znaki dlia «prochitany» S. G. Kliashtornym kak a, a znak slovorazdela - kak I» degen.
Sonymen Jýantóbe qalashyǵynan tabylǵan eski jazý «Atlah» degendi bildiredi degenniń ózi dálelsiz bolyp tabylyp, S.Amanjolovtyń dálelimen Atlah emes «Ań aýlaý» degen jazýy bar tumar degendi bildirip tur. Sonymen qatar bul jazýdy Almaty qalasyndaǵy memlekettik ortalyq mýzeige 1986 jyly berilgeni týraly da aita ótken. Endigi kezek búkil túrki jurtynyń eń úlken tarihi mańyzy zor qalany taýyp ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizý kezek kúttirmeitin boryshymyz dep túsiniýimiz qajet.
Tómende Atlah qalasynan tabylǵan tastaǵy tańbalar men sol tastyń sýretteri
DVE TALASSKIE RÝNIChESKIE NADPISI IZ GORODIShA ATLAH!
Joǵaryda tańbalar «Gosýdarstvennyi spisok pamiatnikov istorii i kýltýry KazSSR 1982 g.» eńbeginen alyndy.
Fotosýret atalarmirasi.org/ru saitynan alynǵan.
Taraz (Jambyl) qalasynan 15 km batysta Jýan-tóbe kalashyǵynan tabylǵan «Atlah» jazýy bar tas (IX-X ǵǵ). Osy tas quraldyń synyq tusyna qarsy jieginde 1 jol mátin qashalǵan. Mátinniń tereńdigi - 0,1 sm. 6 tańba-áripten quralǵan. Biiktigi – 0,6 -1,5 sm. Mátinniń ólshemi: 11,7 h 5,2 h 4,8 sm. Qazaqstan Respýblikasynyń Ortalyq memlekettik mýzeiinde saqtaýly.
Paidalanylǵan ádebietter tizimi:
1. «Arheologicheskaia karta Kazahstana» Reestr «Izdatelstvo Akademii naýk Kazahskoi SSR «Alma-Ata» 1961 g.
2. A.N. Bernshtam «Pamiatniki stariny Talasskoi doliny» «Kazahskoe obedinennoe gosýdarstvennoe izdatelstvo Alma-Ata – 1941 g.
3. Kliashtornyi S.G. «Istoriia Tsentralnoi Azii i pamiatniki rýnicheskogo pisma» Filologicheskii fakýltet Sankt-Peterbýrgskogo gosýdarstvennogo ýniversiteta. Sankt-Peterbýrg 2003 g.
4. Kazahskii natsionalnyi Ýniversitet imeni al-Farabi A.S. Amanjolov «Istoriia i teoriia Drevnetiýrkskogo pisma» Almaty «Mektep» 2003 g.
5. Gosýdarstvennyi spisok pamiatnikov istorii i kýltýry KazSSR 1982 g.
6. P.N.Kojomiako «Baiyrky madaniiat estelikterin saktaily» «Kyrgyzstan» basmasy Frýnze-1969 g.58-bet
Bahytjan Ýstaev
Oblystyq tarihi-mádeni eskertkishterdi
qorǵaý direktsiiasynyń ǵylymi qyzmetkeri
