اتلاح قالاسى نەمەسە تاس سىنىعىنداعى اتلاھ جازۋى

كٷنشىعىستان كٷنباتىسقا دەيٸنگٸ ارالىقتى جاۋلاپ الىپ, ات تۇياعىنىڭ استىندا شاڭ قاپتىرعان بابالارىمىزدىڭ ۇلان-بايتاق ساحارادا بيلٸك جٷرگٸزٸپ, كٶپتەگەن قالالار سالىپ, ەلەم ٶركەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعانى تاريحي اقيقات. جاي عانا قالاعان جوق, ۇلى تاريحي مۇرالاردىڭ ٶشپەس ٸزٸن قالدىرىپ, ۇرپاعىنا مەڭگٸلٸك مەدەني-رۋحاني دٷنيەلەر جيناعىن اماناتتادى. ولار قازٸرگٸ كٷنٸ قازاق دەگەن ۇلى حالىقتىڭ داڭقىن اسىرىپ وتىرعان ٶركەنيەتتەردٸڭ جالعاسى بولدى. سونداي باي قۇندىلىقتارىمىزدىڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ - ورتاعاسىرلىق قالالار توپتاماسى دەۋگە بولادى.

تٷركٸ تاريحىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن ورنالاسقان جەرٸ مەن تاريحي ناقتىلىق شەشٸمٸن تاپپاي كەلە جاتقان ورتاعاسىرلىق قالا بار, ول - جازبا دەرەكتەردە اتالاتىن اتلاھ قالاسى. بۇل قالانىڭ بٸزدٸڭ سوناۋ 2000 جىلدىق تاريحىمىزدا الاتىن ورنى ەرەكشە. ٶيتكەنٸ, وسى قالانىڭ ماڭىندا 751 جىلى ەلەمدٸك ۇلى دەرجاۆالار – قىتاي يمپەريياسى - اراپ حاليفاتى - تٷركٸ قاعاناتتارى بولىپ ٷش جاقتى سوعىسقان ەلدەردٸڭ ۇلى شايقاسى ٶتتٸ. بۇل جاي عانا سوعىس بولعان جوق, وسى شايقاستان سوڭ قىتايدىڭ تٷركٸلەردٸ جاۋلاۋ مەن باعىندىرۋ وكۋپانتسيياسىنا مەڭگٸلٸك نٷكتە قويىلدى. سوعىستان قالجىراعان اراپتار ٷشٸن دە بۇل قاقتىعىس وڭايعا سوقپادى. ەسەسٸنە, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن ٶز دەربەستٸگٸنٸڭ ساقتالىپ قالۋىنا جول اشتى. مٸنە, سول ٷشٸن دە اتلاھ قالاسىنىڭ تٷركٸ تاريحىندا الار ٶزٸندٸك باعاسى دا پارقى دا قۇندى.

ەلٸمٸز ەگەمەندٸگٸن العان جىلداردان باستاپ, ٶزٸمٸزدٸڭ كٶنەلٸك تاريحىمىزدى جاڭاشا زەرتتەپ, جازۋعا جول اشىلدى. كٶپتەگەن حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسييالار ٶتتٸ. سولاردىڭ بٸرٸ, 2021 جىلى تاراز قالاسىندا ەلەمدٸك جەتٸ ۇلى شايقاستاردىڭ قاتارىنان ورىن الاتىن اتلاح شايقاسىنىڭ 1270 جىلدىعىنا جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعىنا وراي «قازاق دالاسىنا يسلامنىڭ كەلۋٸ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيياسى ٶتكەن ەدٸ. بيىل, ۇلى «اتلاح-تالاس» شايقاسىنا 1271 جىل تولىپ وتىر. بۇل شايقاستىڭ بٷكٸل تٷركٸ جۇرتىنا عانا ەمەس ەلەم تاريحىندا الاتىن ورنى, تاريحي ماڭىزى وراسان زور. سونىمەن, اتلاح قالاسىنىڭ ورنالاسۋ ورنى قاي جەردە, ونىڭ تاريحتاعى الاتىن ورنى, ماڭىزى قانداي?

اتلاح قالاسى تاراز قالاسىنىڭ ون ەكٸ سەرٸكتەس قالالارىنىڭ بٸرٸ. اتلاح قالاسىنىڭ ورنى رەتٸندە  قازٸرگٸ كەزدە بٸرنەشە قالا ورىندارى بالامالانىپ كەلەدٸ. ولاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تاراز قالاسىنىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ بەساعاش اۋىلىنان وڭتٷستٸك-شىعىسقا قاراي 2,5 شاقىرىم جەردە دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. بەساعاش اۋىلىنىڭ شەتٸندە ٸح-حٸٸ عاسىرمەن مەرزٸمدەلگەن ورتاعاسىرلىق بەساعاش قالاشىعى 1895 جىلى ي. ۆ. انيچكوۆ تاۋىپ ەسەپكە الىپ, زەرتتەگەن. بۇل تۋرالى مەلٸمەت «ارحەولوگيچەسكايا كارتا كازاحستانا» «يزداتەلستۆو اكادەميي ناۋك كازاحسكوي سسر «الما-اتا» 1961 گ.» ەسكەرتكٸشتەر جيناعىندا №3864-شٸ تٸزٸمدە كٶرسەتٸلگەن. ال قىرعىز مەملەكەتٸنٸڭ عالىمدارى, سونداي-اق, ارحەولوگ عالىم ا.ن.بەرنشتام, كەيٸن اكادەميك ك.م.بايپاقوۆ سىندى ارحەولوگتار قالا ورنىن قازٸرگٸ قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىندا شەكاراعا جاقىن ورنالاسقان مايسكوە (بۇرىنعى بوگوسلوۆسكوە سەلوسى) اۋىلىنىڭ سولتٷستٸك شەتٸندەگٸ جۋانتٶبە قالاشىعى دەپ تۇجىرىمداۋدا. ونىڭ بٸر دەلەلٸ 1987 جىلى بەلگٸلٸ اكادەميك  ك.م. بايپاكوۆ باسقارعان ەكسپەديتسيياسى تاپقان تاس سىنىعىنداعى رۋنيكالىق جازۋ بولدى. ونداعى مەتٸندٸك زەرتتەۋلەردٸ بەلگٸلٸ تٷركٸتانۋشىلار س.گ.كلياشتورنىي مەن ا.س.امانجولوۆ جاساعان بولاتىن. جۋانتٶبە قالاشىعى, قىرعىزستان رەسپۋبليكاسى مايسكوە اۋىلى مەن كەنەش اۋىلدارىنىڭ سولتٷستٸك شەتٸندە ورنالاسقان, ٷستٸ قازٸرگٸ زامان زيراتتارى سالىنىپ كەتكەن ٷلكەن قالا ورنىن ورىس تاريحشىسى ارحەولوگ عالىم ا. ن. بەرنشتام ٶزi اشقان ارحەولوگييالىق ايعاقتارعا سٷيەنە وتىرىپ: ٶزٸنٸڭ «پامياتنيكي ستارينى تالاسسكوي دولينى» «كازاحسكوە وبەدينەننوە گوسۋدارستۆەننوە يزداتەلستۆو الما-اتا – 1941 گ. - دەگەن كٶلەمدٸ  ەڭبەگٸنٸڭ 43-بەتٸندە  «پرەدشەستۆۋيۋششيە يم ۆ وپيسانيي اتلاح ي حامۋكەت, ۆەروياتنو, تاكجە ناحوديليس ك يۋگۋ وت تارازا, مەجدۋ نيم ي ۋپوميانۋتىم ۋششەلەم. دۋمايۋ, چتو يم سووتۆەتستۆۋيۋت رازۆالينى وكولو س. بوگوسلوۆسكوە, ۆوزموجنو ۋچ كۋرگان ي دجۋۆان تەپە (ۆەروياتنو اتلاح) وكولو س. سولداتسكوە» دەلٸنگەن. «اتلاح قالاسىنىڭ ورنى جۋانتٶبەدە, ونىڭ ٷيiندiسiنiڭ اينالاسى 280/140 مەتر اۋماقتى الىپ جاتىر» دەپ وي تۇجىرىمداپ كەتكەن. 

ايتا كەتەرلٸگٸ, بۇرىنعى كەڭەس دەۋٸرٸ كەزٸندە ەسەپتە تۇرعان  ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸش قالا ورنى, ەلٸ دە قىرعىز مەملەكەتٸنٸڭ مەملەكەتتٸك ەسەپكە الۋ تٸزٸمٸنە ەنبەگەن. سەبەبٸ, ول كەزدە جۋانتٶبە (اتلاح) قالاشىعى جامبىل وبلىستىق  اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ 1980  جىلعى  24 قاڭتارداعى  №406  شەشٸمٸ بويىنشا قازاق سسر-ٸنٸڭ قۇرامىندا بولعان. 

ەندٸ قازاقستانداعى اتالعان قالاشىق ورنى مەن قىرعىزستانداعى قالاشىق ورنىنىڭ اراسى بار بولعانى 1 شاقىرىم. مۇنداعى كٶپتەگەن تاريحشى, ارحەولوگتاردىڭ كەلتٸرگەن دەلەلدەرٸ ناقتى ەمەس, تۇجىرىم عانا بولىپ قالدى. ول دەگەنٸمٸز ەلٸ ٷلكەن عىلىمي –زەرتتەۋدٸ تالاپ ەتەتٸن ارحەولوگييالىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋٸ قاجەت. سونىمەن, اتلاح تۋرالى ورتاعاسىرلىق جازبا دەرەكتەردە, اراب تاريحشىسى ەل-ماكديسي «اتلاح ٷلكەن قالا, كٶلەمi جاعىنان ورتالىق قالاعا جاقىن, اينالاسى بيiك دۋالمەن قورشالعان. باۋ-باقشاسى كٶپ, جٷزiم مول ٶسەدi. مەشiتi ورتالىعىندا, بازارى – راباتتا (قالا شەتiندە) بولعان» - دەپ جازادى. ەل-ماكديسي مەن يبن-حاۋكال اتلاحتى يسپيدجاب ماڭىنداعى قالا دەپ تە اتاپ ٶتكەن. ماحمۇت قاشقاري بولسا «اتلۇق-وتلۇق تالاس (تيراز) ماڭىنداعى بiر قالانىڭ اتى» دەپ قىسقاشا عانا ناقتىلاي تٷسەدi. بەلگٸلٸ تٷركتانۋشى كلياشتورنىي س.گ. ٶزٸنٸڭ «يستورييا تسەنترالنوي ازيي ي پامياتنيكي رۋنيچەسكوگو پيسما» رۋنيچەسكيە پامياتنيكي تالاسا: پروبلەمى داتيروۆكي ي توپوگرافيي» فيلولوگيچەسكيي فاكۋلتەت سانكت-پەتەربۋرگسكوگو گوسۋدارستۆەننوگو ۋنيۆەرسيتەتا. سانكت-پەتەربۋرگ 2003 گ. - دەگەن ەڭبەگٸنٸڭ 289-290 بەتتەرٸندە «1987 جىلى ك. م. بايپاقوۆ ماعان جوعارعى جازىقتىقتا رۋنيكالىق جازۋى بار تاس ديٸرمەننٸڭ فراگمەنتٸنٸڭ سۋرەتٸن بەردٸ. بۇل سىنىق ەجەلگٸ تاراز قالاشىعىنان باتىسقا قاراي 15 شاقىرىم جەردە, تالاس ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ورنالاسقان جۋانتٶبە قالاشىعىنان تابىلدى. 1930 جىلداردىڭ اياعىندا جۋانتٶبەنٸ ا.ن.بەرنشتام زەرتتەدٸ, ول بۇل قالانى VIII عاسىردىڭ ورتاسىنداعى وقيعالارعا بايلانىستى العاش رەت اراب دەرەككٶزدەرٸ ايتقان ەرتە ورتاعاسىرلىق اتلاح قالاسىمەن بالامالادى» - دەپ جازعان.

بۇل جەردە بەلكٸم تارازدان باتىسقا 15 شاقىرىم جەردە دەپ قاتەلەسكەن بولار. سەبەبٸ, بەرنشتام قالانى سولداتسكوە اۋىلىنىڭ وڭتٷستٸك شەتٸندە ورنالاسقان دەپ انىق شەگەلەپ جازعان. سولداتسكوە اۋىلى, قازٸرگٸ تاراز قالاسىنان وڭتٷستٸكتە ورنالاسقان بەساعاش اۋىلى. بەلگٸلٸ تٷركٸتانۋشى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور التاي سەرسەنۇلى امانجولوۆ – بۇل سٶزبەن كەلٸسپەيتٸنٸن ونداعى سٶزدٸ «اڭ اۋلاۋشىلىق تۇمار» دەپ تۇجىرىمدايدى. ول ٶزٸنٸڭ «يستورييا ي تەورييا درەۆنەتيۋركسكوگو پيسما» الماتى «مەكتەپ» 2003 گ.» دەگەن كٸتابىنىڭ 96-شى بەتٸندە: «وحوتا (نا ديكيح زۆەرەي) - رازۆلەچەنيە, الباۋ, ۋتەشەنيە, زاباۆا, رازۆلەچەنيە» پريۆەدەننوە س پومەتوي ycmapeلوە سلوۆو. ارحايزم ۆ «تولكوۆوم سلوۆارە كازاحسكوگو يازىكا». سلەدوۆاتەلنو, ەتو - وحوتنيچيي تاليسمان س رۋنيچەسكوي نادپيسيۋ, ۆوزموجنو, ماگيچەسكوگو حاراكتەرا. داننىي پرەدمەت پو ناشەمۋ پرەدلوجەنييۋ س ناچالا 1986 گ. ناحوديتسيا ۆ ەكسپوزيتسيي تسەنترالنوگو گوسۋدارستۆەننوگو مۋزەيا كازاحستانا (گ. الماتى). وبىچنو حوروشو وسۆەدوملەننىي س. گ. كلياشتورنىي, كاجەتسيا, نە زناكوم ني س وريگينالوم نادپيسي, ني س ناشەي پۋبليكاتسيەي ي پرەدلاگاەت نوۆوە, پرويزۆولنوە چتەنيە داننوي نادپيسي كاك atlaح «اتلاح». پري ەتوم زناكي دليا «پروچيتانى» س. گ. كلياشتورنىم كاك ا, ا زناك سلوۆورازدەلا - كاك I» دەگەن.

سونىمەن جۋانتٶبە قالاشىعىنان تابىلعان ەسكٸ جازۋ «اتلاح» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ دەگەننٸڭ ٶزٸ دەلەلسٸز بولىپ تابىلىپ, س.امانجولوۆتىڭ دەلەلٸمەن اتلاح ەمەس «اڭ اۋلاۋ» دەگەن جازۋى بار تۇمار دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر. سونىمەن قاتار بۇل جازۋدى الماتى قالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ورتالىق مۋزەيگە 1986 جىلى بەرٸلگەنٸ تۋرالى دا ايتا ٶتكەن. ەندٸگٸ كەزەك بٷكٸل تٷركٸ جۇرتىنىڭ ەڭ ٷلكەن تاريحي ماڭىزى زور قالانى تاۋىپ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن بورىشىمىز دەپ تٷسٸنٸۋٸمٸز قاجەت. 

تٶمەندە اتلاھ قالاسىنان تابىلعان تاستاعى تاڭبالار مەن سول تاستىڭ سۋرەتتەرٸ

دۆە  تالاسسكيە رۋنيچەسكيە نادپيسي يز گوروديششا اتلاح!