Baianaýyldyq azamattar «Rýhani jańǵyrý» ulttyq baǵdarlamasynyń jaryq kórgenine bir jyl tolýyna bailanysty Baianaýyl jáne Ereimentaý aýdandarynyń 90 jyldyǵyna orai bir apta boiy 300 shaqyrymǵa jýyq qashyqtyqty atpen júrip ótti. Tórtinshi mamyr kúni Baianaýyl aýylynan attanǵan «Baianaýyl-Ereimentaý: Babadan qalǵan qut meken» salt attylar sapary 9-mamyr – Jeńis kúninde Ereimentaý aýdanynyń Boztal aýylynda aiaqtaldy. Baba jolyn jalǵaǵan azamattar Óleńti ózeniniń jaǵasynda ornalasqan aýylda Uly Otan soǵysynyń qubandaryna arnalǵan eskertkishtiń ashylýyna qatysty.
Biyl ekinshi ret uiymdastyrylǵan salt attylar sapary ulttyq at sportyn nasihattaýdy, erkindikke qushtar rýhty jastardy tárbieleýdi maqsat etti. Bul jolǵy sapar aýyly aralas, qoiy qoralas qos óńirdi bailanystyrǵan burynǵy ótken babalardyń kósh jolyn jańǵyrtýymen erekshelendi. Arqa tósin jailaǵan Súiindik eli jaz jailaýǵa bes qatar bolyp kóshken. Eń syrtyndaǵy Qarjas eli Botaqara, Aiaýly, Niiaz, bir sheti Astanaǵa deiin tireledi eken. Ekinshi jolaqpen Aidabol eli Osakarovkany basyp Óleńti men Shidertini kesip ótken. Úshinshi jol Aqbýra-Tulpar eliniń joly. Tórtinshisi Kúlikterdiń kósh joly. Besinshisi Qozǵan eliniń joly, Ekibastuzdan ary Qanjyǵaly eliniń kósh joly eken. Osynaý kósh jolyn jańǵyrtyp, ata dástúrdi dáriptegen oblystyq máslihat depýtaty Oral Sartaev pen aýdandyq máslihat depýtaty Aldamjar Altynbek bul joly qasyna tek jastardy ertti. Jas kásipker, «Abylai» sharýa qojalyǵynyń basshysy Abylai Júnisov, jas atbegi Saiat Sarbasov, Jańatilek aýylynyń azamaty, teolog maman Áli Adambek jáne osy joldardyń iesi biz elaǵalaryna ilestik. Ekspeditsiia quramynda jastardyń basym bolýy – sapardyń ekinshi ereksheligi dep bilemiz. Saparǵa Baianaýyl aýdany ákimdigi men «Nur Otan» partiiasynyń Baianaýyl aýdandyq filialy qoldaý kórsetti. Jupar Ábdikárimov, Erjan Baikenov bir apta boiy bizdi kólikpen qamtamasyz etip, súiemeldep júrdi.
Sapardyń birinshi kúninde Jańatilek aýylyna, ekspeditsiia múshesi Aldamjar aǵanyń shańyraǵyna tústik. Bul aýylda kóneniń kózi Imash aqsaqaldyń áńgimelerin, qissa-dastandaryn tyńdadyq. Qissashy bizge «Er Tarǵyn» jyryndaǵy Tarlan attyń sipatyn, Mádidiń jyryn mánerledi. Aqsaqal jyrdyń óleńi men áýeni sai bolý kerektigin aitty, áitpese kóńil-kúidiń aýanyn jetkizý múmkin emes eken. Bizdiń esimizge Sultanmahmut aqyn aitqan: «Mýzykasyz qazaq jyry jesir qalady» degen sóz tústi.
Ekinshi kúni Shámen ata ziratyna, erte zamanda jylqynyń qyly qosylyp, bie sútimen ilengen «Qyz ziratyna», Altynbek ata beiitine, Niiaz qoja ziratyna duǵa jasap, Baianaýyl aýdanynyń kieli oryndary tizimine engen Qurmanbai abyz qorymyna aialdadyq. Bul jerde bizdi abyzdyń urpaqtary Allabergen Qarataev pen Sembai Adambekov qarsy aldy. Urpaqtar baba basyna kelýshilerge arnap úi salyp, ziiarat etýge laiyqtap jasapty. Duǵa oqytylyp, as berilgen jiynda aýyl aqsaqaldary Dəýlet Súleimenov, aýyl ákim Qýanysh Shalbaev saparshylarǵa eski áńgimelerden syr shertti. Abyzdyń urpaǵy Baqyt Haidarov mektebiniń oqýshysy Totiia Káýken júrekjardy jyr shýmaqtaryn arnady.
Qurmanbai abyz Baiqonaquly 1821 jyly týyp, 1891 jyly qaitys bolǵan. Qyzyljar qalasynda, Tashkenttegi «Kókiltash» medresesinde, Siriiadaǵy Sham qalasynda oqyp hasida (jyn-saitandar ilimi) ilimin meńgergen. Elge kelgen soń Qońyr áýlie úńgirinde 11 jyl shyraqshy bolǵan. Ol kisi qara sýdy qaq aiyratyn qasietke ie bolypty.
Musa myrza Qurmanbai abyzdyń qasietin moiyndap, Taijegen qystaǵyna qonystandyrǵan eken. Ol jer Sətbai qonysy Airyqpen kórshiles ornalasqan. Bolashaq akademiktiń esimin qoiǵan Imantai aqsaqalmen syilas bolǵan osy Qurmanbai abyz eken. Sol tarihi jaǵdaiǵa bailanysty el ishindegi áńgimeni bizge aýyl aqsaqaly Muhamet-Qaiyr Shəripov aityp berdi:
Imantai aqsaqaldyń balasy bolmapty. Ol kisi: «Urpaqsyz ótemin be?» - dep kóp oilanady eken. Sondai oi ústinde júrip, bir kúni atpen serýendep ketedi. Uzaq júredi, kesh qaraiady. Atyn tusap tastap, tynyǵady. Bir sátte uiyqtap ketipti. Tús kóredi. Aqsaqaldy adam sálem berip, «Ái, músápir, nege sonsha qapalanyp jatyrsyń? Qoinyńa qara», - depti. Qoinyna qarasa bir túlkiniń, bir qasqyrdyń, bir jolbarystyń kúshigi keýdesinde tyrmysyp jatyr eken. Túsinen shoshyp, oianyp ketse, tań atyp qalypty. Álgi salt atty aqsaqal da, qoinyndaǵy kúshikter de joq eken. Esi shyǵyp Taijegenge Qurmanbai abyzǵa keledi de túsin jorytady. Abyz tósek jańǵyrtýy kerektigin aityp, úsh perzent súietinin súiinshileidi. Biraq attaryn ózim qoiamyn, - deidi. Abyzdyń aitqany kelip, Imantai aqsaqal bir qyz, eki ul kóredi. Bul áńgimeni aýyl qariialaryna Imantai aqsaqal ózi aityp otyrady eken.
Az aialdaǵannan keiin Qundykól aýylyna at basyn burdyq. Birligi men berekesi jarasqan aýylda mektep ónerpazdary óner kórsetti. Sáni men saltanaty kelisken kontsertten keiin qazaqsha kúresten oblys birinshilikterinde óner kórsetip júrgen Rinat Timash, Aqbota Jumash, Aibota Áli syndy jas palýandar sheberlikterin ortaǵa saldy. Baýyrjan Kúljan, Qudaibergen Serǵazin jáne «Baianaýyldyń tuńǵysh barysy» atanǵan Dáýlet Májitten tálim alatyn balǵyndar birshama belesti baǵyndyryp úlgeripti. Asyq atý oiynyn serik etken Oralhan Saparov pen Balǵabai Baian qonaqtardy mergendikterimen tań qaldyrdy. Mektep oqýshylarynyń «Aigólek» oiyny da qyzyqty órbidi. Kezdesý sońynda Oral Rahmashuly men Aldamjar Káribaiuly alǵys aityp, aýyl kitaphanasyna kitap syilady. Aýyl ákimi Samat Ibraev lebizin bildirip, aqsaqal Telken Aqpaev aq batasymen attandyrdy bizdi.
Keleli kezdesýden keiin Kókdómbaq aýylyna tústik. Aýyl sharýashylyǵyn qolǵa alyp, ata kásipti jandandyryp júrgen Qaiyr Ramazanovtyń qara shyńyraǵynda qondyq. Elaǵasy Soltan Baidildiniń el bolashaǵyna, jastar keleshegi jaily áńgimelerin tyńdadyq. Saparymyzdyń ekinshi kúni osylai aiaqtaldy.
Kelesi kúni Úkibai bi Naizabekuly men Kenshinbai bi Orazbaiuly beiitterine duǵa jasap, Jańajol aýyly arqyly Máshhúr Júsip Kópeev kesenesine jol tarttyq. Jańajol aýylyna soǵyp, Máshhúr Júsip meshitinde marqumdar rýhyna taǵzym ettik.
Saparymyzdyń úshinshi kúninde kúlli qazaq dalasy úshin kieli oryn sanalatyn Eskeldidegi Máshhúr Júsip kesenesine toqtadyq. Kesene basynda top basshylarymyz qurbandyq shalyp, as berdi. Asqa arnaiy kelip «Nur Otan» partiiasynyń Baianaýyl aýdandyq filialy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Raýan Janteliev jáne Máshhúr áýlieniń shóberesi Jastilek Súiindikuly Kópeev qatysty. Halyq aýyz ádebietiniń ozyq úlgilerin jinaýshy, tarihshy, etnograf, aqyn Máshhúrdiń mekeninde óleń-jyrdyń tiegi aǵytyldy. Jańajoldyq ákeli-balaly Jumken men Tilek Seiitov jáne baianaýyldyq Jeńisbek Pəzil arnaiy kelip jyrdan shashý shashty. Arqalanǵan aqyndar dástúrli Qulmanbet aitystyń úlgisin jasap, saparshylardy shabyttandyryp, erteńgi uzaq jolǵa shiratqandai boldy.
Saparymyzdyń tórtinshi kúni Baianaýyl aýdany aýmaǵynan shyǵyp, Ekibastuz qalasynyń territoriiasyna aiaq bastyq. Baǵytymyz – Álkei Marǵulan aýyly. Akademik atyndaǵy aýylda halyqpen kezdestik. Burynǵy ataýy Stepnoi atalǵan aýyl turǵyndarynyń jartsyna jýyǵy ózge ult ókilderi eken. Soǵan qaramastan qylquiryqty janýarlardyń ósimin kóbeitip, sharýashylyqtaryn dóńgeletip otyrǵan qazaq azamattary mol eken. Baiaǵynyń jolymen atttarymyzdy jetektep áketip, jailyp, erteńgi saparǵa sailyp qoiǵan aýyl əkimi Murat Kakojanov qazaqy ǵurypty saqtap turǵan azamat eken. Barlyǵymyzǵa syi-qurmet kórsetip, aq jol tiledi.
Kelesi kúni «Ertis-Qaraǵandy» kanalyn qiyp ótip, Ereimentaý aýdanyna attandyq. Ertis ózeniniń sý qoryna negizdelip 1962 jyly qurylysy bastalǵan kanal 1974 jyly iske qosylǵan eken. Jalpy uzyndyǵy – 458 shaqyrym bolatyn kanal Ertis ózeniń sol jaǵasyndaǵy Aqsý qalasy tusynan bastalyp, Qaraǵandy qalasyna taiap aiaqtalady. Onyń 272 shaqyrymy Pavlodar oblysy, 186 shaqyrymy Qaraǵandy oblysy jerimen aǵady. Arnasynyń betki eni – 40, taban eni – 4, tereńdigi – 5-7 metr bolady. Kanal boiyndaǵy 22 sý kótergish stantsiiasy sýdy 420 metr biiktikke kóteredi. Kanal boiynda 11 sý toraby, 2 bógen, 17 kópir jáne avtomobil joly salynǵan. Ertis sýynyń qýań Saryarqa óńirine kelýi – tyń jerlerdi igerý protsesin jalǵastyrdy: jasandy sý magistraly negizinde jańa keńsharlar men qosalqy sharýashylyqtar qurylyp, sýarmaly alqaptardan mol ónim alyndy. Ertis-Qaraǵandy kanaly respýblikanyń iri indýstriialyq ortalyqtarynyń eńbekshilerin aýyl sharýashylyq ónimderimen turaqty qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Kanal ústindegi kópirde sýretke túsip, Qanysh Sátbaevtiń mańdai teri tamyp, arnasyn tolyqtyrǵan sý aidynymen birge tolqyǵandai áserde boldyq. Kanal boiyn jaiaý júrip dúniege roman ákelgen Qalmuqan Isabaevtiń qalam siiasynyń iisi kelgendei murynǵa. Qaraǵandy men Pavlodar oblystarynyń shekarasy da osy tusta eken. Sapardyń úshinshi ereksheligi de osy – úsh oblys aýmaǵynda erkin kósildik.
Saparymyzdyń sońǵy núktesi – Boztal aýyly. Jolbastaýshy aǵalardyń aitýynsha Aqmola oblysy, Ereimentaý aýdanynyń Boztal jáne Ajy aýyldary 1939 jylǵa deiin Baianaýyl aýdanynyń quramynda bolǵan eken.
Alty alashtyń namysy úshin atqa qonǵan altaý mejeli jerge jeterde kishigirim báige de uiymdastyrdyq. Alamanda arqasy qozbaityn qazaqtyń az ekeni málim. Aýyzdyǵymen alysqan arǵymaqtarymyz tórt kúngi júriste biraz shirap, jarap alǵandai boldy. Úzeńgi qaǵystyra shapqan sáigúlikterdiń arasynan sýyrylyp alǵa shyqqan Abylai Júnisovtyń «Batyry» oq boiy ozyq boldy.
Aýylǵa jete bere aldymyzdan en dalanyń erkesi elikter shyqty josylyp. Eskeldige deiin dala tolǵan mal boldy. Aldymyzdan shyqqan úiir-úiir jylqylardy kórgende súisindik. Ásirese óz úiirine bizdi jaqyndatpaýǵa tyrysyp, osqyrynǵan aiǵyrlar ieligime qol suqtyrmaimyn degendei qasqaiady. Qairan, tektilik-ai! Al, Máshhúrdiń mekeninen keiin de, Álkei aýylynan keiin de qybyr etken jándik kezdespedi. Ereimentaý jerinen elik-arýdyń ushyrasýyn jaqsy yrymǵa baladyq.
Boztaldyq azamattar bizdiń aldymyzdan atpen shyǵyp qarsy aldy. Biraz júrip, aýyl syrtyna ilikkende aýyldyń aq jaýlyqty ájeleri shashý shashyp yqylas tanytty. Aqsaqaldary bata berip, jigitter attan túsirdi, boijetkender qymyz usyndy.
Boztal aýylyndaǵy birinshi kúni aýyl mektebinde halyqpen kezdesý uiymdastyryldy. Áýeli mektep mýzeiimen tanystyq. Onda Uly Otan soǵysyna, tyl eńbekkerlerine, tyń igerýge, aýyl men mektep tarihyna qatysty derekter jinaqtalypty. Budan keiin Ereimentaý aýdandyq Úmbetei jyraý atyndaǵy mádeniet úiiniń ónerpazdarynyń ónerine kýá boldyq. Jiynǵa Ereimentaý aýdany ákiminiń mindetin atqarýshy Abai Əljanov, Boztal aýylynyń əkimi Qanat Muqanov, ánshi Jənibek sal Málikov, aqyndar Sailaý Jylqybaev pen Sailaý Baibosyn qatysty. Saltanatty sharaǵa arnaiy kelgen Baianaýyl aýdany ákiminiń orynbasary Mádeniet Ahmetov eki eldiń arasyndaǵy mádeni bailanys jaily tereń tolǵana otyryp, Ereimentaý jurtyn merekemen quttyqtady.
Boztaldyqtar baianaýyldyqtarǵa babanyń saltymen, jón-joralǵysymen shapan jaýyp, syi-siiapat jasady. Ystyq yqylastaryn yntymaqtystyqtyń, ymyralastyqtyń belgisindei qabyldadyq.
Ekinshi kúni «Uly Otan soǵysyna qatysqan Boztal aýylynyń azamattaryna» arnalǵan eskertkishtiń ashylýy boldy. Boztal aýylynan Uly Otan soǵysyna 80-ge jýyq adam attanyp teń jartysy maidan dalasynda qaza taýypty. Elge aman-esen jetkenderi el igiligi úshin eńbek etken. Maidangerler rýhyna eskertkish ornatý máselesi 2013 jyldan beri kóterilip kelgen eken. «Eskertkish ornatý jumysy aqyn, sazger, sýretshi aǵamyz Sailaý Jylqybaidyń bastamasymen qolǵa alyndy. Ol kisi bizge ótinish etip, týǵan aýylynda Uly Otan soǵysy batyrldaryna eskertkishtiń joqtyǵyn aitty. Azamattarmen aqyldasa kele, Sailaý Qabykenulymen keńese kele Baianaýyldyń jaqpar tasynan belgi ornattyq. Tas betine batyrlar rýhyna arnalǵan jyr shýmaqtary men maidanda qaza bolǵan 39 marqumnyń esimin jeke, elge aman jetip, topyraǵy elden buiyrǵan 36 marqumnyń esimin jeke oiyp jazdyq», - dedi Oral Rahmashuly.
Eskertkishtiń ashylý rásiminde aýyl ákimi Qanat Muqanov, Oral Sartaev pen Aldamjar Altynbek sóiledi. Aqyn Sailaý Baibosyn arnaý jyrymen rýhty kóterip, tarihty túletti. Marqumdardyń urpaqtary babalarynyń esimderi jazylǵan eskertkishtiń jamylǵysyn ashyp, alleiaǵa aǵash otyrǵyzdy. Saltanatty shara sporttyq oiyndarǵa jalǵasty. Resmi rásimderden keiin aýdan aýmaǵyndaǵy Toqan haziret beiitine duǵaǵa jasap, Naizatas taýyn tamashaladyq. Merkelik shara keshke deiin jalǵasyp, otshashýǵa ulasty.
Aqyn Abzal Bókenniń «Artyq bolar, kem bolar, ata tarih attan bólip qarasań túgel emes!», - degen jyry bar. Tutas tarihty túgendeýge talpynǵan bir aptalyq saparymyzda «Búgingi kún – erteńgi tarih» degen ataly sóz áldeneshe ret aityldy. Baba dástúrin jańǵyrtyp, ata jolyn dáripteý isi erteńgi tarihtyń basy bolǵai!
Elaman QABDIÁShIM,
Baianaýyl-Ereimentaý-Baianaýyl
