Biyl Ata zańymyz – El Konstitýtsiiasyna 25 jyl tolyp otyr. Konstitýtsiia – eń joǵarǵy zańdyq kúshke ie qujat. Memlekettegi saiasi jáne ekonomikalyq reformalar, turaqtylyq pen kelisim, onyń halyqaralyq jetistikteri Konstitýtsiiada bekitilgen qaǵidattarmen tyǵyz bailanysty. Qazaqstannyń shirek ǵasyrlyq kezeńdegi álemdik arenadaǵy beibitsúigish, bitimgerlik, teńgerimdi qarym-qatynasy, álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna ený umtylysy Konstitýtsiia baptaryndaǵy qundylyqtardyń jemisi dep aitýymyzǵa bolady, dep jazady strategy2050.kz saity.
Ata Zańnyń maqsaty – adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary bolyp tabylatyn Qazaqstan Respýblikasynyń eń joǵary qundylyqtaryn qamtamasyz etý jáne qorǵaý (QR Konstitýtsiiasynyń 1-babynyń 1-tarmaǵy). Konstitýtsiia – Qazaqstan halqyn biriktirýshi úlken kúsh. Óitkeni, dál osy Ata zańnyń alǵashqy sóileminde «Biz, ortaq tarihi taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baiyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp, ózimizdi erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beibitshil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúniejúzilik qoǵamdastyqta laiyqty oryn alýdy tilei otyryp» degen sózder memlekettik biliktiń birden-bir qainar kózi - halyq ekenin kórsetedi. Bul memlekettiń azamattarǵa qamqorlyq jasaýdan artyq mańyzdy mindeti joq ekenin kórsetedi. Búgingi tańda elimizdiń árbir turǵyny Konstitýtsiiaǵa mańyzdy jáne tiimdi jumys isteitin quqyqtyq qujat retinde júginedi. Konstitýtsiiaǵa sáikes, adamnyń quqyqtary men bostandyqtary árkimge týǵanynan tiesili, olar absoliýtti dep tanylady jáne ajyratylmaidy, zańdar men ózge de normativtik quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýyn aiqyndaidy.
Quqyqtar men bostandyqtardy absoliýtti dep taný olardyń respýblika azamattyǵyna qatystylyǵyna qaramastan, Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵyndaǵy árbir adamǵa taralýyn bildiredi. Konstitýtsiia «Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty», «árqaisysy», «barlyǵy», «sheteldikter» jáne «azamattyǵy joq adamdar» terminderin qoldana otyryp, jeke tulǵanyń quqyqtyq mártebesin saralaidy. Bul rette Konstitýtsiianyń mátininde «árqaisysy» jáne «barlyǵy» týraly aitylsa, onda respýblika azamattary da, respýblika azamattyǵyna ie emes adamdar da aitylatynyn túsiný kerek.
1995 jylǵy 30 tamyzda respýblikalyq referendým barysynda azamattardyń 89,14% Konstitýtsiiany qabyldaýǵa daýys berip, Ata zańymyz shyn máninde «Halyqtyq Konstitýtsiia» degen atqa ie boldy. Sodan beri Konstitýtsiia ýaqyttyń talaby jáne memlekettiń demokratiialandyrý, 2050 jylǵa qarai álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý jónindegi mindetterine orai birqatar tolyqtyrýlar men túzetýlerden ótti. Osy ýaqytqa deiin 1998 jyly Konstitýtsiianyń 19 babyna, 2007 jyly depýtattardy sailaý týraly, 2011 jyly QR Prezidentiniń ókilettiligi týraly ózgertýler engizildi. Sońǵy 2017 jylǵy konstitýtsiialyq reformaǵa sáikes, QR Prezidenti 45 ókilettiligin Úkimet pen Parlament arasynda bólip, olardyń saiasi sheshim qabyldaý múmkindikterin keńeitti. Bul saiasi modernizatsiia memleketimiz úshin taǵdyrly másele jáne Tórtinshi ónerkásiptik revoliýtsiiaǵa beiimdelý maqsatynda oryndalǵan mańyzdy shara bolyp sanalady. 2017 jylǵy 10 naýryzdaǵy Konstitýtsiialyq reforma «Qazaqstan-2050» Strategiiasy aiasynda qoǵam men memleketti dáiekti jan-jaqty qaita qurý jolyndaǵy jańa kezeń boldy. Reformanyń baǵyttary Tuńǵysh Prezident – Elbasynyń bastamasy boiynsha ótkizilgen búkilhalyqtyq talqylaý qorytyndylary boiynsha aiqyndaldy. Osy reformaǵa sáikes tutastai alǵanda Parlamenttiń jáne Parlament palatalarynyń róli, atap aitqanda, respýblika Prezidentiniń keibir fýnktsiialaryn Úkimetke berý, sondai-aq onyń eseptiligi men Parlamenttiń baqylaýyndaǵy tetikterdiń kúsheiýi baiqaldy.
Konstitýtsiia qabyldanǵannan beri onyń normalarynyń saqtalýyna qaltqysyz qyzmet etip kele jatqan Konstitýtsiialyq keńestiń orny úlken. 2017 jyly júrgizilgen konstitýtsiialyq reforma Konstitýtsiialyq Keńestiń ókilettik aiasyn keńeitti
- Respýblika Prezidenti Konstitýtsiialyq Keńestiń sheshimine qarsylyq engizý jónindegi óz quqyǵynan bas tartty (Konstitýtsiianyń 73-babynyń 4-tarmaǵy alynyp tastaldy).
- Memleket basshysyna Konstitýtsiialyq Keńeske kúshine engen zańnyń nemese ózge de quqyqtyq aktiniń Respýblika Konstitýtsiiasyna sáikestigin qaraý týraly ótinishter jiberý quqyǵyn berý jolymen konstitýtsiialyq baqylaý kúsheitildi (Konstitýtsiianyń 44-babynyń 10-1) tarmaqshasy). Mundai quqyq adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti, memlekettiń egemendigi men tutastyǵyn qamtamasyz etý múddelerimen bailanysty bolady.
- Eldiń Basty Zańyna túzetýler engizýde mindetti aldyn ala konstitýtsiialyq baqylaý engizildi (Konstitýtsiianyń 91-babynyń 3-tarmaǵy). Túzetýler Konstitýtsiialyq Keńes oń qorytyndy bergen jaǵdaida ǵana respýblikalyq referendýmǵa nemese respýblika Parlamentiniń qaraýyna shyǵarylýy múmkin.
«Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiialyq Keńesi týraly» QR Konstitýtsiialyq zańynyń 1-babyna sáikes, Konstitýtsiialyq keńes Qazaqstan Respýblikasynyń búkil aýmaǵynda Konstitýtsiianyń ústemdigin qamtamasyz etý jónindegi memlekettik organ bolyp tabylady. Konstitýtsiianyń 72-babyna sáikes Konstitýtsiialyq Keńes aldyn ala jáne keiingi konstitýtsiialyq baqylaý arqyly adamnyń jáne azamattyń konstitýtsiialyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy júzege asyrady. Aldyn ala konstitýtsiialyq baqylaý kezinde Konstitýtsiialyq Keńes ýákiletti sýbektilerdiń (Prezident, Parlament Senatynyń tóraǵasy, Májilis Tóraǵasy, Parlament depýtattary jalpy sanynyń keminde besten bir bóligi, Premer-Ministr) ótinishi boiynsha Parlament qabyldaǵan zańdardy (olarǵa Prezident qol qoiǵanǵa deiin) jáne Respýblikanyń halyqaralyq sharttaryn (olardy bekitkenge deiin) olardyń Konstitýtsiiaǵa sáikestigi turǵysynan qaraidy. Demek, bul zańnamalyq aktiler Konstitýtsiialyq Keńestiń oń sheshimi bolǵan jaǵdaida ǵana zańdy kúshine enýi múmkin.
Konstitýtsiianyń ústemdigin qamtamasyz etý memlekettiń negizgi mindeti bolyp tabylady - bul Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 4-babynyń 2-tarmaǵynan kelip shyǵady, iaǵni, Konstitýtsiianyń joǵary zańdyq kúshi bar jáne respýblikanyń búkil aýmaǵynda tikelei qoldanylady dep belgilengen. Osy printsipti negizge alǵan azamattar bilim alyp, eńbek etip, otbasyn quryp, jeke biznespen ainalysyp, óz quqyqtary men bostandyqtaryn talap etýine tolyq múmkindigi bar. Shirek ǵasyrlyq tarihy bar Ata zańymyz – kez kelgen quqyqtyq aktiden joǵary turatyn basty Zań, ol ulttyq saiasi-quqyqtyq júieniń ózegi, memlekettilik pen egemendiktiń quqyqtyq negizi, zańdylyq pen quqyqtyq tártip, barlyq zańnama men quqyq qoldaný praktikasy negizdelgen irgeli qujat bolyp tabylady.
.jpeg)