بيىل اتا زاڭىمىز – ەل كونستيتۋتسيياسىنا 25 جىل تولىپ وتىر. كونستيتۋتسييا – ەڭ جوعارعى زاڭدىق كٷشكە يە قۇجات. مەملەكەتتەگٸ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالار, تۇراقتىلىق پەن كەلٸسٸم, ونىڭ حالىقارالىق جەتٸستٸكتەرٸ كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن قاعيداتتارمەن تىعىز بايلانىستى. قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىرلىق كەزەڭدەگٸ ەلەمدٸك ارەناداعى بەيبٸتسٷيگٸش, بٸتٸمگەرلٸك, تەڭگەرٸمدٸ قارىم-قاتىناسى, ەلەمنٸڭ دامىعان 30 ەلٸنٸڭ قاتارىنا ەنۋ ۇمتىلىسى كونستيتۋتسييا باپتارىنداعى قۇندىلىقتاردىڭ جەمٸسٸ دەپ ايتۋىمىزعا بولادى, دەپ جازادى strategy2050.kz سايتى.
اتا زاڭنىڭ ماقساتى – ادام, ونىڭ ٶمٸرٸ, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جەنە قورعاۋ (قر كونستيتۋتسيياسىنىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعى). كونستيتۋتسييا – قازاقستان حالقىن بٸرٸكتٸرۋشٸ ٷلكەن كٷش. ٶيتكەنٸ, دەل وسى اتا زاڭنىڭ العاشقى سٶيلەمٸندە «بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرiندە مەملەكەتتiلiك قۇرا وتىرىپ, ٶزiمiزدi ەركiندiك, تەڭدiك جەنە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرiلگەن بەيبiتشiل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتىرىپ, دٷنيەجٷزiلiك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋدى تٸلەي وتىرىپ» دەگەن سٶزدەر مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر قاينار كٶزٸ - حالىق ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل مەملەكەتتٸڭ ازاماتتارعا قامقورلىق جاساۋدان ارتىق ماڭىزدى مٸندەتٸ جوق ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدٸڭ ەربٸر تۇرعىنى كونستيتۋتسيياعا ماڭىزدى جەنە تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸن قۇقىقتىق قۇجات رەتٸندە جٷگٸنەدٸ. كونستيتۋتسيياعا سەيكەس, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەركٸمگە تۋعانىنان تيەسٸلٸ, ولار ابسوليۋتتٸ دەپ تانىلادى جەنە اجىراتىلمايدى, زاڭدار مەن ٶزگە دە نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردٸڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋىن ايقىندايدى.
قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى ابسوليۋتتٸ دەپ تانۋ ولاردىڭ رەسپۋبليكا ازاماتتىعىنا قاتىستىلىعىنا قاراماستان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى ەربٸر ادامعا تارالۋىن بٸلدٸرەدٸ. كونستيتۋتسييا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى», «ەرقايسىسى», «بارلىعى», «شەتەلدٸكتەر» جەنە «ازاماتتىعى جوق ادامدار» تەرميندەرٸن قولدانا وتىرىپ, جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸن سارالايدى. بۇل رەتتە كونستيتۋتسييانىڭ مەتٸنٸندە «ەرقايسىسى» جەنە «بارلىعى» تۋرالى ايتىلسا, وندا رەسپۋبليكا ازاماتتارى دا, رەسپۋبليكا ازاماتتىعىنا يە ەمەس ادامدار دا ايتىلاتىنىن تٷسٸنۋ كەرەك.
1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم بارىسىندا ازاماتتاردىڭ 89,14% كونستيتۋتسييانى قابىلداۋعا داۋىس بەرٸپ, اتا زاڭىمىز شىن مەنٸندە «حالىقتىق كونستيتۋتسييا» دەگەن اتقا يە بولدى. سودان بەرٸ كونستيتۋتسييا ۋاقىتتىڭ تالابى جەنە مەملەكەتتٸڭ دەموكراتييالاندىرۋ, 2050 جىلعا قاراي ەلەمنٸڭ دامىعان 30 ەلٸنٸڭ قاتارىنا كٸرۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەرٸنە وراي بٸرقاتار تولىقتىرۋلار مەن تٷزەتۋلەردەن ٶتتٸ. وسى ۋاقىتقا دەيٸن 1998 جىلى كونستيتۋتسييانىڭ 19 بابىنا, 2007 جىلى دەپۋتاتتاردى سايلاۋ تۋرالى, 2011 جىلى قر پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸلٸگٸ تۋرالى ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ. سوڭعى 2017 جىلعى كونستيتۋتسييالىق رەفورماعا سەيكەس, قر پرەزيدەنتٸ 45 ٶكٸلەتتٸلٸگٸن ٷكٸمەت پەن پارلامەنت اراسىندا بٶلٸپ, ولاردىڭ ساياسي شەشٸم قابىلداۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتتٸ. بۇل ساياسي مودەرنيزاتسييا مەملەكەتٸمٸز ٷشٸن تاعدىرلى مەسەلە جەنە تٶرتٸنشٸ ٶنەركەسٸپتٸك رەۆوليۋتسيياعا بەيٸمدەلۋ ماقساتىندا ورىندالعان ماڭىزدى شارا بولىپ سانالادى. 2017 جىلعى 10 ناۋرىزداعى كونستيتۋتسييالىق رەفورما «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى اياسىندا قوعام مەن مەملەكەتتٸ دەيەكتٸ جان-جاقتى قايتا قۇرۋ جولىنداعى جاڭا كەزەڭ بولدى. رەفورمانىڭ باعىتتارى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ باستاماسى بويىنشا ٶتكٸزٸلگەن بٷكٸلحالىقتىق تالقىلاۋ قورىتىندىلارى بويىنشا ايقىندالدى. وسى رەفورماعا سەيكەس تۇتاستاي العاندا پارلامەنتتٸڭ جەنە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ رٶلٸ, اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸنٸڭ كەيبٸر فۋنكتسييالارىن ٷكٸمەتكە بەرۋ, سونداي-اق ونىڭ ەسەپتٸلٸگٸ مەن پارلامەنتتٸڭ باقىلاۋىنداعى تەتٸكتەردٸڭ كٷشەيۋٸ بايقالدى.
كونستيتۋتسييا قابىلدانعاننان بەرٸ ونىڭ نورمالارىنىڭ ساقتالۋىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتٸپ كەلە جاتقان كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ ورنى ٷلكەن. 2017 جىلى جٷرگٸزٸلگەن كونستيتۋتسييالىق رەفورما كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ ٶكٸلەتتٸك اياسىن كەڭەيتتٸ
- رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸ كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ شەشٸمٸنە قارسىلىق ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ ٶز قۇقىعىنان باس تارتتى (كونستيتۋتسييانىڭ 73-بابىنىڭ 4-تارماعى الىنىپ تاستالدى).
- مەملەكەت باسشىسىنا كونستيتۋتسييالىق كەڭەسكە كٷشٸنە ەنگەن زاڭنىڭ نەمەسە ٶزگە دە قۇقىقتىق اكتٸنٸڭ رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيياسىنا سەيكەستٸگٸن قاراۋ تۋرالى ٶتٸنٸشتەر جٸبەرۋ قۇقىعىن بەرۋ جولىمەن كونستيتۋتسييالىق باقىلاۋ كٷشەيتٸلدٸ (كونستيتۋتسييانىڭ 44-بابىنىڭ 10-1) تارماقشاسى). مۇنداي قۇقىق ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ, مەملەكەتتٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ مٷددەلەرٸمەن بايلانىستى بولادى.
- ەلدٸڭ باستى زاڭىنا تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋدە مٸندەتتٸ الدىن الا كونستيتۋتسييالىق باقىلاۋ ەنگٸزٸلدٸ (كونستيتۋتسييانىڭ 91-بابىنىڭ 3-تارماعى). تٷزەتۋلەر كونستيتۋتسييالىق كەڭەس وڭ قورىتىندى بەرگەن جاعدايدا عانا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا نەمەسە رەسپۋبليكا پارلامەنتٸنٸڭ قاراۋىنا شىعارىلۋى مٷمكٸن.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق كەڭەسٸ تۋرالى» قر كونستيتۋتسييالىق زاڭىنىڭ 1-بابىنا سەيكەس, كونستيتۋتسييالىق كەڭەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٷكٸل اۋماعىندا كونستيتۋتسييانىڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك ورگان بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسييانىڭ 72-بابىنا سەيكەس كونستيتۋتسييالىق كەڭەس الدىن الا جەنە كەيٸنگٸ كونستيتۋتسييالىق باقىلاۋ ارقىلى ادامنىڭ جەنە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى جٷزەگە اسىرادى. الدىن الا كونستيتۋتسييالىق باقىلاۋ كەزٸندە كونستيتۋتسييالىق كەڭەس ۋەكٸلەتتٸ سۋبەكتٸلەردٸڭ (پرەزيدەنت, پارلامەنت سەناتىنىڭ تٶراعاسى, مەجٸلٸس تٶراعاسى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمٸندە بەستەن بٸر بٶلٸگٸ, پرەمەر-مينيستر) ٶتٸنٸشٸ بويىنشا پارلامەنت قابىلداعان زاڭداردى (ولارعا پرەزيدەنت قول قويعانعا دەيٸن) جەنە رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق شارتتارىن (ولاردى بەكٸتكەنگە دەيٸن) ولاردىڭ كونستيتۋتسيياعا سەيكەستٸگٸ تۇرعىسىنان قارايدى. دەمەك, بۇل زاڭنامالىق اكتٸلەر كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ وڭ شەشٸمٸ بولعان جاعدايدا عانا زاڭدى كٷشٸنە ەنۋٸ مٷمكٸن.
كونستيتۋتسييانىڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ بولىپ تابىلادى - بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 4-بابىنىڭ 2-تارماعىنان كەلٸپ شىعادى, ياعني, كونستيتۋتسييانىڭ جوعارى زاڭدىق كٷشٸ بار جەنە رەسپۋبليكانىڭ بٷكٸل اۋماعىندا تٸكەلەي قولدانىلادى دەپ بەلگٸلەنگەن. وسى پرينتسيپتٸ نەگٸزگە العان ازاماتتار بٸلٸم الىپ, ەڭبەك ەتٸپ, وتباسىن قۇرىپ, جەكە بيزنەسپەن اينالىسىپ, ٶز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تالاپ ەتۋٸنە تولىق مٷمكٸندٸگٸ بار. شيرەك عاسىرلىق تاريحى بار اتا زاڭىمىز – كەز كەلگەن قۇقىقتىق اكتٸدەن جوعارى تۇراتىن باستى زاڭ, ول ۇلتتىق ساياسي-قۇقىقتىق جٷيەنٸڭ ٶزەگٸ, مەملەكەتتٸلٸك پەن ەگەمەندٸكتٸڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸ, زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق تەرتٸپ, بارلىق زاڭناما مەن قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى نەگٸزدەلگەن ٸرگەلٸ قۇجات بولىپ تابىلادى.
.jpeg)