Foto: qalam.global
Tarih betterin paraqtasaq, XV–XVI ǵasyrlar Eýraziia keńistigi úshin erekshe dáýir boldy. Osy kezeńde Altyn Orda ydyrap, onyń ornynda jańa memleketter paida boldy. Solardyń biri – Astrahan handyǵy. Bul handyqtyń shyǵý tegi, halqy men bileýshileri jóninde túrli pikirler aitylǵan. Kei tarihshylar ony Qyrym men Qazan handyqtardyń qatarynda jatqyzady, endi bireýleri qazaqtarmen tarihi, mádeni, tipti etnikalyq bailanystaǵy halyq dep atap kórsetedi. Sonda suraq týyndaidy: Astrahan handyǵy – qazaqtar ma edi?Astrahan handyǵynyń paida bolýy
Astrahan handyǵy 1460-jyldary Altyn Ordanyń álsireýinen keiin paida boldy. Onyń negizin Joshynyń urpaqtary qalaǵany belgili. Handyqtyń ortalyǵy qazirgi Astrahan qalasy ornalasqan Edildiń tómengi aǵysynda edi. Geografiialyq turǵydan bul jer Deshti Qypshaq dalasynyń batys shetinde, iaǵni qazaq rýlarynyń ejelgi qonystaryna óte jaqyn bolatyn.
Astrahan halqynyń negizi – qypshaqtar, naimandar, alshyndar, qonyrattar, jalaiyrlar, kereiler sekildi túrki tektes rýlar bolǵan. Bul rýlardyń kópshiligi keiin Qazaq handyǵynyń quramyna kirgeni tarihtan málim. Sondyqtan etnikalyq turǵydan alǵanda, astrahandyqtar men qazaqtardyń túbi ortaq ekeni daýsyz.
Astrahan aimaǵyndaǵy halyq túrki tilderiniń qypshaq tarmaǵynda sóilegen. Sol til – qazaq tilimen tektes. Qazirgi qazaq tilindegi kóptegen sóz, dybystyq júie men grammatikalyq qurylym astrahandyq jazba eskertkishtermen uqsas keledi. Bul – olardyń mádeni jáne tildik bailanysyn aiǵaqtaityn dálelderdiń biri.
Sondai-aq kiim úlgileri, turmys salty, mal sharýashylyǵyna negizdelgen ómir salty da qazaq mádenietimen úilesedi. Astrahandyqtar jazda jailaýǵa, qysta qystaýǵa kóship otyrǵan. Bul – naǵyz kóshpeli dástúr, iaǵni qazaqtardyń ómir tásilimen birdei.
Astrahan handary da Joshy áýletinen shyqqan. Mysaly, Qasym hannyń tusynda Qazaq handyǵy kúsheiip, batysqa qarai yqpalyn arttyrǵan kezde, Astrahan bileýshilerimen diplomatiialyq qatynas ornatylǵan. Qazaq jáne Astrahan handary týystas áýletter bolǵandyqtan, keide ózara odaqtastyq ornatyp, keide bilik úshin taitalas ta ómir súrgen.
Aitar bolsaq, Qyrym men Qazan handary arasyndaǵy saiasi tepe-teńdikke qarsy turý úshin qazaq jáne astrahandyq bileýshiler ózara kómek kórsetken. Bul olardyń tek kórshi emes, tarihi baýyrlas handyqtar bolǵanyn kórsetedi.
XVI ǵasyrdyń basynda Qazaq handyǵy men Astrahan handyǵynyń arasy ásirese jii bailanys ornatqan. Muhammed Haidar Dýlatidiń «Tarih-i Rashidi» eńbeginde Edil boiyndaǵy handyqtar týraly aitylady. Onda qazaq bileýshilerimen saýda, elshilik, týystyq bailanys ornatqany baiandalady.
Sonymen qatar qazaqtar men astrahandyqtardyń arasyndaǵy rýhani jaqyndyqty islam dininiń ortaq bolýy da nyǵaitqan. Eki halyq ta Hanafi mázhabyn ustanǵan, medreselerde birdei dini kitaptardy paidalanǵan.
Astrahan handyǵy joiylǵannan keiin (1556 jyly Resei jaýlap alǵan soń), onyń halqynyń kópshilik bóligi Edildiń shyǵysyna, iaǵni qazirgi Qazaqstan aýmaǵyna kóship kelgen. Olar Mańǵystaý men Atyraý aimaqtaryna qonystanyp, qazaq rýlaryna sińisip ketti. Keiin bul rýlar Kishi júzdiń quramyna endi.
Astrahan handyǵynyń tarihy uzaqqa sozylǵan joq. XVI ǵasyrdyń ortasynda Resei memleketi kúsheiip, Edil boiyndaǵy barlyq handyqtardy óz yqpalyna alýǵa kiristi. 1556 jyly Astrahan tolyq jaýlap alyndy. Osy oqiǵadan keiin kóptegen túrki tekti halyq óz jerin tastap, Kaspiidiń shyǵysyna, qazaq dalasyna kóshti.
Sol kezden bastap qazaqtardyń sany artty, al olardyń quramynda burynǵy astrahandyq rý-taipalar paida boldy. Demek, Astrahan handyǵynyń qulaýy qazaq halqynyń etnikalyq qalyptasýyna áser etken tarihi úderis sanalady.
Búgingi Astrahan oblysynda áli de qazaqtar kóp turady. Olar óz tilin, dástúrin saqtap keledi. Bul da Astrahan handyǵy men Qazaq handyǵy arasyndaǵy bailanys úzilmegenin kórsetedi.
Astrahandyq qazaqtar – osy handyqtyń rýhani muragerleri. Olardyń shejiresinde de Astrahan bileýshileri men batyrlarynyń esimderi saqtalǵan. Qazaq tarihyndaǵy Qaiyp han, Oraz-Muhammed, Júsip syndy tulǵalar da sol dáýirdiń urpaqtary.
Qazirgi tarihshylardyń pikirleri ártúrli. Kei zertteýshiler Astrahan handyǵyn jeke etnosqa tán memleket dep esepteidi. Al, birqatar qazaqstandyq ǵalymdar onyń Qazaq handyǵymen tyǵyz bailanysyn erekshe atap ótedi.
Iaǵni, akademik S. Aqynjanov pen E. Bekmahanov eńbekterinde Astrahan handyǵynyń halqy qazaq etnogeneziniń bir tarmaǵy bolǵany dáleldenedi. Bul pikirdi arheologiialyq jáne jazba derekter de qýattaidy.
Tarihi turǵydan qaraǵanda, qazaqtar men astrahandyqtardyń aiyrmashylyǵy shekteýli boldy. Olar bir dalany mekendedi, bir tilde sóiledi, bir dindi ustandy, bir mádenietti bólisti.
Astrahan handyǵy – túrki áleminiń ortaq murasy. Ol Altyn Ordadan keiingi dáýirdegi qazaq memleketiniń batys qanaty ispetti qyzmet atqardy. Halqynyń kóp bóligi keiin qazaq quramyna sińip, ulttyń qalyptasýynda mańyzdy ról atqardy.
Osylaisha, Astrahan handyǵyn qazaq tarihynyń shetinde emes, ózeginde turǵan qubylys dep aitýǵa tolyq negiz bar. Ol qazaq memlekettiliginiń keńistiktegi jalǵasy, rýhani jáne etnikalyq týysy. Sondyqtan da Astrahan handyǵy – qazaq tarihynyń ajyramas taraýy.
