فوتو: qalam.global
تاريح بەتتەرٸن پاراقتاساق, XV–XVI عاسىرلار ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸ ٷشٸن ەرەكشە دەۋٸر بولدى. وسى كەزەڭدە التىن وردا ىدىراپ, ونىڭ ورنىندا جاڭا مەملەكەتتەر پايدا بولدى. سولاردىڭ بٸرٸ – استراحان حاندىعى. بۇل حاندىقتىڭ شىعۋ تەگٸ, حالقى مەن بيلەۋشٸلەرٸ جٶنٸندە تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلعان. كەي تاريحشىلار ونى قىرىم مەن قازان حاندىقتاردىڭ قاتارىندا جاتقىزادى, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ قازاقتارمەن تاريحي, مەدەني, تٸپتٸ ەتنيكالىق بايلانىستاعى حالىق دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ. سوندا سۇراق تۋىندايدى: استراحان حاندىعى – قازاقتار ما ەدٸ?استراحان حاندىعىنىڭ پايدا بولۋى
استراحان حاندىعى 1460-جىلدارى التىن وردانىڭ ەلسٸرەۋٸنەن كەيٸن پايدا بولدى. ونىڭ نەگٸزٸن جوشىنىڭ ۇرپاقتارى قالاعانى بەلگٸلٸ. حاندىقتىڭ ورتالىعى قازٸرگٸ استراحان قالاسى ورنالاسقان ەدٸلدٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىندا ەدٸ. گەوگرافييالىق تۇرعىدان بۇل جەر دەشتٸ قىپشاق دالاسىنىڭ باتىس شەتٸندە, ياعني قازاق رۋلارىنىڭ ەجەلگٸ قونىستارىنا ٶتە جاقىن بولاتىن.
استراحان حالقىنىڭ نەگٸزٸ – قىپشاقتار, نايماندار, الشىندار, قونىراتتار, جالايىرلار, كەرەيلەر سەكٸلدٸ تٷركٸ تەكتەس رۋلار بولعان. بۇل رۋلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كەيٸن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەنٸ تاريحتان مەلٸم. سوندىقتان ەتنيكالىق تۇرعىدان العاندا, استراحاندىقتار مەن قازاقتاردىڭ تٷبٸ ورتاق ەكەنٸ داۋسىز.
استراحان ايماعىنداعى حالىق تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ قىپشاق تارماعىندا سٶيلەگەن. سول تٸل – قازاق تٸلٸمەن تەكتەس. قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندەگٸ كٶپتەگەن سٶز, دىبىستىق جٷيە مەن گرامماتيكالىق قۇرىلىم استراحاندىق جازبا ەسكەرتكٸشتەرمەن ۇقساس كەلەدٸ. بۇل – ولاردىڭ مەدەني جەنە تٸلدٸك بايلانىسىن ايعاقتايتىن دەلەلدەردٸڭ بٸرٸ.
سونداي-اق كيٸم ٷلگٸلەرٸ, تۇرمىس سالتى, مال شارۋاشىلىعىنا نەگٸزدەلگەن ٶمٸر سالتى دا قازاق مەدەنيەتٸمەن ٷيلەسەدٸ. استراحاندىقتار جازدا جايلاۋعا, قىستا قىستاۋعا كٶشٸپ وتىرعان. بۇل – ناعىز كٶشپەلٸ دەستٷر, ياعني قازاقتاردىڭ ٶمٸر تەسٸلٸمەن بٸردەي.
استراحان حاندارى دا جوشى ەۋلەتٸنەن شىققان. مىسالى, قاسىم حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى كٷشەيٸپ, باتىسقا قاراي ىقپالىن ارتتىرعان كەزدە, استراحان بيلەۋشٸلەرٸمەن ديپلوماتييالىق قاتىناس ورناتىلعان. قازاق جەنە استراحان حاندارى تۋىستاس ەۋلەتتەر بولعاندىقتان, كەيدە ٶزارا وداقتاستىق ورناتىپ, كەيدە بيلٸك ٷشٸن تايتالاس تا ٶمٸر سٷرگەن.
ايتار بولساق, قىرىم مەن قازان حاندارى اراسىنداعى ساياسي تەپە-تەڭدٸككە قارسى تۇرۋ ٷشٸن قازاق جەنە استراحاندىق بيلەۋشٸلەر ٶزارا كٶمەك كٶرسەتكەن. بۇل ولاردىڭ تەك كٶرشٸ ەمەس, تاريحي باۋىرلاس حاندىقتار بولعانىن كٶرسەتەدٸ.
XVI عاسىردىڭ باسىندا قازاق حاندىعى مەن استراحان حاندىعىنىڭ اراسى ەسٸرەسە جيٸ بايلانىس ورناتقان. مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدٸڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگٸندە ەدٸل بويىنداعى حاندىقتار تۋرالى ايتىلادى. وندا قازاق بيلەۋشٸلەرٸمەن ساۋدا, ەلشٸلٸك, تۋىستىق بايلانىس ورناتقانى باياندالادى.
سونىمەن قاتار قازاقتار مەن استراحاندىقتاردىڭ اراسىنداعى رۋحاني جاقىندىقتى يسلام دٸنٸنٸڭ ورتاق بولۋى دا نىعايتقان. ەكٸ حالىق تا حانافي مەزھابىن ۇستانعان, مەدرەسەلەردە بٸردەي دٸني كٸتاپتاردى پايدالانعان.
استراحان حاندىعى جويىلعاننان كەيٸن (1556 جىلى رەسەي جاۋلاپ العان سوڭ), ونىڭ حالقىنىڭ كٶپشٸلٸك بٶلٸگٸ ەدٸلدٸڭ شىعىسىنا, ياعني قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىنا كٶشٸپ كەلگەن. ولار ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ ايماقتارىنا قونىستانىپ, قازاق رۋلارىنا سٸڭٸسٸپ كەتتٸ. كەيٸن بۇل رۋلار كٸشٸ جٷزدٸڭ قۇرامىنا ەندٸ.
استراحان حاندىعىنىڭ تاريحى ۇزاققا سوزىلعان جوق. XVI عاسىردىڭ ورتاسىندا رەسەي مەملەكەتٸ كٷشەيٸپ, ەدٸل بويىنداعى بارلىق حاندىقتاردى ٶز ىقپالىنا الۋعا كٸرٸستٸ. 1556 جىلى استراحان تولىق جاۋلاپ الىندى. وسى وقيعادان كەيٸن كٶپتەگەن تٷركٸ تەكتٸ حالىق ٶز جەرٸن تاستاپ, كاسپييدٸڭ شىعىسىنا, قازاق دالاسىنا كٶشتٸ.
سول كەزدەن باستاپ قازاقتاردىڭ سانى ارتتى, ال ولاردىڭ قۇرامىندا بۇرىنعى استراحاندىق رۋ-تايپالار پايدا بولدى. دەمەك, استراحان حاندىعىنىڭ قۇلاۋى قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق قالىپتاسۋىنا ەسەر ەتكەن تاريحي ٷدەرٸس سانالادى.
بٷگٸنگٸ استراحان وبلىسىندا ەلٸ دە قازاقتار كٶپ تۇرادى. ولار ٶز تٸلٸن, دەستٷرٸن ساقتاپ كەلەدٸ. بۇل دا استراحان حاندىعى مەن قازاق حاندىعى اراسىنداعى بايلانىس ٷزٸلمەگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
استراحاندىق قازاقتار – وسى حاندىقتىڭ رۋحاني مۇراگەرلەرٸ. ولاردىڭ شەجٸرەسٸندە دە استراحان بيلەۋشٸلەرٸ مەن باتىرلارىنىڭ ەسٸمدەرٸ ساقتالعان. قازاق تاريحىنداعى قايىپ حان, وراز-مۇحاممەد, جٷسٸپ سىندى تۇلعالار دا سول دەۋٸردٸڭ ۇرپاقتارى.
قازٸرگٸ تاريحشىلاردىڭ پٸكٸرلەرٸ ەرتٷرلٸ. كەي زەرتتەۋشٸلەر استراحان حاندىعىن جەكە ەتنوسقا تەن مەملەكەت دەپ ەسەپتەيدٸ. ال, بٸرقاتار قازاقستاندىق عالىمدار ونىڭ قازاق حاندىعىمەن تىعىز بايلانىسىن ەرەكشە اتاپ ٶتەدٸ.
ياعني, اكادەميك س. اقىنجانوۆ پەن ە. بەكماحانوۆ ەڭبەكتەرٸندە استراحان حاندىعىنىڭ حالقى قازاق ەتنوگەنەزٸنٸڭ بٸر تارماعى بولعانى دەلەلدەنەدٸ. بۇل پٸكٸردٸ ارحەولوگييالىق جەنە جازبا دەرەكتەر دە قۋاتتايدى.
تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا, قازاقتار مەن استراحاندىقتاردىڭ ايىرماشىلىعى شەكتەۋلٸ بولدى. ولار بٸر دالانى مەكەندەدٸ, بٸر تٸلدە سٶيلەدٸ, بٸر دٸندٸ ۇستاندى, بٸر مەدەنيەتتٸ بٶلٸستٸ.
استراحان حاندىعى – تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ورتاق مۇراسى. ول التىن وردادان كەيٸنگٸ دەۋٸردەگٸ قازاق مەملەكەتٸنٸڭ باتىس قاناتى ٸسپەتتٸ قىزمەت اتقاردى. حالقىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ كەيٸن قازاق قۇرامىنا سٸڭٸپ, ۇلتتىڭ قالىپتاسۋىندا ماڭىزدى رٶل اتقاردى.
وسىلايشا, استراحان حاندىعىن قازاق تاريحىنىڭ شەتٸندە ەمەس, ٶزەگٸندە تۇرعان قۇبىلىس دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار. ول قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ كەڭٸستٸكتەگٸ جالعاسى, رۋحاني جەنە ەتنيكالىق تۋىسى. سوندىقتان دا استراحان حاندىعى – قازاق تاريحىنىڭ اجىراماس تاراۋى.
