Qazaqstan áielderi qanshalyqty ártúrli bolǵanymen, olardyń ýaiymy bireý: jasyryn toqal, jariia toqal. «Toqalym joq edi» deseńiz, onyń bolý yqtimaldyǵy da tirshiligińizdi ábden ýlap tastaýy múmkin. Toqal fenomenimen betpe-bet kelgender kóbeigen saiyn ol, jalqy otbasylyq máseleden jalpy áleýmettik máselege ainalyp barady. «Dástúrimiz edi» dep túsindire salǵymyz keledi, biraq, kelisersiz, burynǵy toqal alý men qazirgi toqal alýdyń parqy jer men kóktei. Qoǵamdyq moral, suranystar basqa boldy. Qazir basqa. Áiel ózgerdi.
Sondyqtan, munyńyz – óner pozitsiiasynan tyńǵylyqty zertteýdi qajet etetin taqyryp. Rasynda, qazaq nege baiysa qatyn alady? Eri basqaǵa ketken áielder qandai kúilerdi bastan keshedi? Toqal alǵan kúieýdiń kóńili kónshi me? Osynyń bári qarapaiym kórermendi qyzyqtyratyn suraqtar. Demek, Gaýhar Nurtas hanymnyń alǵashqy filmine ataýy úshin ǵana adamdar aǵylyp barýy múmkin. Qazaq naryǵyna alǵash týyndysyn usynǵan prodiýser Gaýhar Nurtas, óz aitýynsha, on eki jyl boiy Gollivýdta tájiribe jinapty. Ázirge onysy kinoteatrlarmen kelisý sheberliginen ǵana baiqalady. Mundai kóp seans bizde Aqan Sataevtyń kinolaryna ǵana beriledi. Sonymen, «Toqal» filmi. «Alǵashqy áserińizdi aityńyz» degende jurttyń bári «bul qazir mańyzdy taqyryp, ómirde bolyp jatqan oqiǵa» deidi. Sosyn jeke týyndy jaily emes, toqal alýshylyq týraly aityp ketedi. Óitkeni, filmniń jalǵyz jeńisi – ózekti taqyrypty kóterýi. Biraq, taqyrypty kóterý basqa da, ashý basqa. Iri kompaniianyń direktory Qairattyń (E.Joljaqsynov) kóńili súikimdi qyz Kamilaǵa aýypty (J.Maqajanova). Qoǵamdyq jumyspen ainalysatyn óz kelinshegi Bota (G.Nurtas) daýyldyń jaqyndap qalǵanynan beihabar. Qairat basqaratyn kompaniia onyń qaiynatasyna (T.Jamanqulov) tiesili ekeni jaǵdaidy qiyndata túsedi…
Janryn «áleýmettik drama» depti, biraq, bul anyqtamaǵa sai izdenis kórmedik. Nege deseńiz, týyndynyń jalpy aýany habarly sóilem siiaqty. Stsenarister suraq qoimaidy. Tipti, muny stsenarii dep ataý qiianat, fabýladan ári aspaǵan. Bir qainaýy ishindegi, asa qisyndy emes oqiǵalar tizbegi ǵana. Telearnalarymyzda qaptaǵan (otbasylyq) derekti dramalardyń biri siiaqty. Keiipkerin zertteý joq, «erkektiń bári birdei» degen qurǵaq aiyptaý ǵana ańǵarylady. Olar nege toqaldy bolýǵa qumar? Múmkin monogamiia adam tabiǵatyna jat shyǵar? Nege órimdei jas qyz bireýdiń kóńildesi bolýǵa kelisedi? Sebep, saldardy ashýǵa sýretkerlik óre jetińkiremei tur. Jalpy, Kamila ne istep júrgen qyz? Qaidan keldi? Qaida barady? Túsiniksiz. Bildei kompaniiany basqaryp turyp, jeke qory bolmaityn Qairat qandai biznesmen? Ol da bulyńǵyr. Jalǵyz túsinikti keiipker – Bota. Ol minsiz. Ol perishte. Ózi aqyldy, ózi sulý, ózi áiel, ózi erkek. Barlyq báibisheler úshin kek alǵandai senimdi. «Toqal» bir qaraǵanda erkektiń tańdaýy, jemejemge kelgende áieldiń revanshy týraly bolyp shyqqan. Sheshýshi áńgime de áielderdiń arasynda. Al, film sońynda Qairattyń qaida ketkeni, ne istep júrgeni belgisiz, biz ony «joǵaltamyz». Ol eshkimdi qyzyqtyrmaityn da siiaqty.
Film shubalańqy. Ish pystyrarlyq. Toqaldyń iri plandaǵy dene músheleri ony qyzyqty ete túsken joq. Konfliktilerdiń qainaýy ishinde. Mysaly, joǵaryda aitqandai, Qairattyń bir kúnde qańǵyp qalýy senimsiz. Sosyn toqal baryn bir buldanyp baryp keshirgen áiel aiaq astynan nege kúieýden ainydy? Bir keshirip alyp, «ar ǵana ózgermeidi» dep tabalaýy da orynsyz. Ashyq konflikt, at quiryǵyn úzisý sahnasy jetispeidi. Kúieý bala men atanyń arasynda da, áiel men kúieýdiń arasynda da. Avtorlar Qairattyń jaǵdaiyn túsindirip áýrelenbeidi, kórermendi sendirý olar úshin perspektivada joq. Senseń de, senbeseń de osy. Qisynǵa syiý mindet emes.
Keiipkerlerdiń eshbirinde áreket shyndyǵy joq. Asa talantty akter Tuńǵyshbai Jamanqulovtyń ǵana emotsiialary barynsha shynaiy. Botanyń anasy, yńǵaisyz shyndyqpen kelisken kóp áielderdiń biri retinde sendiredi. Qairat pen Botanyń qyzdarynda da sál-pál shynaiylyq bar. Biraq, Erik Joljaqsynov bastaǵan basqa akterler aǵash siiaqty, siresip oinaidy. Jánel Maqajanovadan analyq sezim baiqalmaidy. Onyń kórgen jerden aqyl aitatyn qurbysynyń liniiasy sońyna jetpegen. Filmniń basynda ózin qupiia ustap, nyq daýyspen tapsyrma bergen Baikenje Belbaevtyń keiipkeriniń áleýeti joǵary edi. Ol da qainaý núktesine jetpei, jarty jolda qaldy. Botanyń inisiniń de liniiasy anyq emes. Baidyń balasy nege túk kórmegendei usaqtúiekke aldanyp qala beredi? Kompaniiaǵa qatysty problemalar da qisynsyz.
Keibir kórinisteri ómir shyndyǵynan alys. Mysaly, ákeniń qazasyna qatysqandardyń bári qara kiingenin alyńyz. Meili, Gollivýdqa eliktesin. Kóńildesine mindetti túrde meiramhanada otyryp jaqut syilaý sahnasyna eliktesin. Besiktegi sábii jylaǵanda, «balany alsańshy» dep áieli kúieýine tapsyrma beretin sahnasyna eliktesin. Biraq, ólimge qazaqtardy qara kiindirý degen, óz ultyńnyń jalǵyz erekshelik belgisin tartyp alý ǵoi. Qazaqstanda qara kiinetin dástúr joq. Ómiri Qazaqstanda turyp kórmegendei, ákeńiz ólip jatqanda iyǵy ashyq kóilekte sylańdaýyńyzǵa jol bolsyn.
Qysqasy, filmniń stsenarii avtory, rejisseri, prodiýseri, ári basty roldegi aktrisasy Gaýhar Nurtas Gollivýdty tabyndyryp kelgen professional bolyp kóringisi kelgenimen, «sulý ózin» qyzyqtaǵan Botasyn aldyńǵy planǵa shyǵara beretinin ańǵardyq. Áitpese, ómir boiy óz isiniń durystyǵyna ókinbegen, kúieý balaǵa da sondai aqyl bergen áke ólip bara jatqan sátinde «kezinde jastyqpen qydyryp qoiyp edim» dep keshirim suraýy neǵaibyl ǵoi. Ásirese, týǵan qyzynan.
Qyzyq. G.Nurtas filminde aldymen poligamiia normaǵa ainalǵan dúnieni, solai sanaityn erkek adamnyń tanymyn kórsetedi (áke, bala, kúieý bala), biraq, sol azamattarǵa áieldik pikirin kúshtep tańǵysy keledi. Demek, stsenarist pen rejisser retinde óziniń keiipkerlerin zorlap, iip ákelip óz kózqarasyn tańady.
Filmniń Almatydaǵy tusaýkeserinde G.Nurtas ta, rejisser, stsenarii avtorlarynyń biri E.Cheltsov ta óz týyndysyn maqtap, kóńili kónship otyrdy. Sodan-aq seziktengenbiz. Óitkeni, shyn sýretkerler eshqashan óz jumysyna kóńili tolmaidy, alda-jalda kóńili tola qalsa da, onysyn abailap jetkizedi. Jáne sol kezde «Toqaldy» Qyrǵyzstan, Ázerbaijan, Túrkiia, t.b. birneshe elde kórsetemiz degen josparlar aityldy. Kassa jinaýyna shyn kóńilden tilektespiz (shynyn aitqanda, kassa jinaityn áleýeti tómen). Biraq, kórkemdik qundylyǵy kúmándi «Toqal» G.Nurtastyń kinoger retindegi repýtatsiiasyna qanshalyqty jaǵymdy áser etetini – suraq belgi.
Ásiia Baǵdáýletqyzy
"Atyraý" gazeti
