“Kóshpendilerden” keiingi eń atyshýly joba “Qazaq handyǵy” alǵashqy kórermenderin tapty. Eki jyl kúttirgen serialdyń “Almas qylysh” atalǵan kinonusqasy daiyn eken. Besinshi qańtardan bastap barlyq kinoteatrlardan kóre alasyzdar...
Týyndy Kerei men Jánibektiń Ábilqaiyrdan bólinýi men jeke handyq qurý kezeńin qamtidy. Taqyryptyń mańyzdylyǵyna kúmán joq. Jalpy, tarihi kinolarda keiipkerlerdiń ólmeitinin bilip tynysh otyrasyń. Bul endi “Taqtar oiyny” emes qoi. Biraq soǵan qaramastan, stsenarii avtorlary(S.Elýbai, T.Jaqsylyqov, R.Ábdiráshev) barynsha intriga týdyrýǵa tyrysqan. Sarai mańy epizodtardyń dramatýrgiiasy myǵym: Ábilqaiyr men qos sultan arasyndaǵy shielenis, saiasi oiyndar nanymdy. Han shatyryndaǵy kóriniste Ábilqaiyr men Jánibektiń, nemese ańshylyq epizodynda Ábilqaiyr men Kereidiń sóz sharpysýynda ymdap yrǵasatyn ótken dáýirdiń iriligi bar. Biraq odan ári film dramatýrgiiasy sol shielenisti ustap tura almady.
Kinodastannyń negizgi ideiasy, eshkimge baǵynǵysy kelmegen, “árkimniń qolynda qylysh bop oinaǵan” batyr qazaqtyń rýhyn kórsetý. Týyndynyń ón boiynda birneshe shaiqas sahnasy bar delik. Biraq ylǵi da qazaqtar tyǵyryqqa tireledi.Bireýinde ǵana taban astynda arbalardan qorǵan quryp, qundaqtaýly sábiimen sadaq kezengen analar, shaýyp bara jatqan atqa teris otyratyn mergender, oirattyń qylyshyn qaq jaratyn almas qylyshtar (valerian quryshynan qai jeri kem?..), jalpy qazaqtyń mobildi soǵysyp, shabýylǵa toitarys berý óneri oryndy kórsetilgen.
Biraq tehnikalyq turǵyda, bul bir kompiýterlik grafika oilap tabylmaǵan yqylymda túsirilgen film siiaqty. Onshaqty oirat on besshaqty qazaqpen soǵysady da, keri qashady. Handyqtyń negizin qalaimyn dep kóship jatqan jurt ta ári ketse júzshaqty adam. Masshtab joq. Jupyny. Túmen-túmen adam jaldap, olarǵa kóne kiim tigip berý qoldan kelmeidi, túsinikti. Biraq “Troiany”, ne “Batyl júrekti” qarasańyzshy, bes adamdy bes júz myń ásker qyp kóbeitedi ǵoi. Bizdiń grafisterdiń bar qoldan keleri “instagramnyń” buldyratýyndai oiǵa symaityn tústerge boiaý ǵana. Kórermen sony baiqamai qalady dep oilai ma?..
Sosyn filmniń túsirilý estetikasynda birizdilik joq. Alǵashqy urys sahnasynda kesilgen aiaq, shabylǵan qol, shashyraǵan qan siiaqty natýralistik kórinister basym. Odan keiin birneshe shaiqasty kórdik. Ondaidyń biri de joq. Nege? Rejisser o bastan “bir jaǵyna shyǵyp”, qalai túsirgisi keletinin anyqtaýy kerek edi ǵoi.
Filmde birneshe metafora bar. Ol Ábilqaiyrdyń tordaǵy qusy. Ábilqaiyr, ashýlanyp ketken Qobylandynyń artynan, “Qaida barar deisiń, ainalyp qazyǵyn tabady” dep turǵanda, tordaǵy qusy ushyp ketedi. Demek, qazaqty da, Qobylandyny da ýysynan jiberip aldy degen sóz. Bul ádemi oqylady, basqa keibir metaforalary sátsiz . Mysaly, kóship kele jatqan qazaqtar joldaǵy qudyqtan sý ishedi. Ony “azattyqtyń dámin tatty” dep keltiredi kadr syrtyndaǵy daýys. Biraq operator, nege ekenin, bul epizodty qazir bir jamanshylyq bolǵaly turǵandai túsiredi. Nemese jolda týǵan bala, Shalkiizdi alyńyz. Ony “qazaqtyń azattyǵynyń daýsy edi” dep sipattap alyp, sheshesi ólgende noǵailarǵa berip jiberetini nesi?
Sosyn, artyq sóz kóp. Kadr syrtyndaǵy mátinde de, akterlerdiń dialogtarynda da. “Taza minsiz asyl sózden” bastap, Asan Qaiǵynyń birtalai óleńin sozbalatyp oqý dál osy filmge nege kerek boldy? “Qairan, ańǵal qazaǵym” dep kúńirengen Asan az bolǵandai, kadr syrtyndaǵy ekinshi daýysty qosarlaý ne úshin kerek boldy? Munyń bári filmdi kórkem týyndydan góri derekti shyǵarmaǵa uqsatyp tur.
Akterlerdiń oiynynda teatraldylyq basym. Keide oilaimyn. Múmkin, “bul - qazaq kinosynyń ereksheligi, qazaq akterleriniń qoltańbasy” dep “zańdastyra” salý kerek shyǵar? Óitkeni osy teatraldyqtan eshqashan qutylmaityn túrimiz bar. Tipti teatrdyń sahnasyn kórmegen akterlerimiz sonymen aýyrady. Qaztýǵan (B.Tileýhan) sóilei jónelgende Parlamentte málimdeme jasap otyr eken dep qaldyq. Murnynyń astymen sóileitin Rabiia begimniń (Q.Muhamedjanova) kózin aýdaryp-tóńkergeniniń bári jasandy. Ár sózin nyǵarlap sóileitin Kerei (Q.Kemalov), ár sózinen keiin paýza kerek dep sanaityn Said (B. Ábdilmanov) ekiudai áser qaldyrady. Doshan Joljaqsynovtyń Ábilqaiyry, ózin óte ákki, aqyldymyn dep oilaityn, biraq qartaiyp, áli ketken bileýshi. Niiazbek Shaisultanovtyń Muhammedi tym emotsionaldy, Meiirǵat Amangeldinniń Qasymy názikteý kóringeni ras. Esesine Mádina Esmanovanyń Jahanbikesi unamdy, Arman Ásenovtiń Qobylandysy este qalady. Erkebulan Daiyrovtyń úlken akter bolyp ósip keletini qýantady.
Filmniń kei tustarynda, ásirese basynda fondaǵy dybystar keiipkerlerdiń daýsyn basyp ketedi. Montaj sonshalyqty sátti dei almaisyz. Ileden ótken kórinistiń basynda kúz, aiaǵynda - qys. Jalpy dala, súreńsiz kúz mezgilinde túsirilgeni ókinishti. Kei kelinshekterdiń kimeshek kise, keibiriniń qyzdai sylanyp malynatyny bolmasa, jalpy kostiýmder unady. Ásirese Qobylandy men Óz Temirdiń saýyty, jas sultandardyń kiimi erekshe kózge túsedi. S.Qurmanbekov pen Ó.Shmanov bastaǵan toptyń aianbai eńbek etkeni kórinip tur.
Ábilqaiyr “taq úshin týǵan baýyrymdy óltirdim” dep maqtanady, Muhammed “tórede týys bolmaidy” dep jii qaitalaidy. Al Qasym “taq úshin talasta týystyń qanyn tókpeimin” deidi. (Tarihtan málim, sol sertinde turady). Jánibek te attan túsip, Kereige jol beredi. Aq kiizdegi aǵasyn eldiń aldy bolyp ózi kóteredi. Qazaqtyń handarynyń dástúrinde bilik eshqashan túpki maqsat bolmaǵan degen oi bar.
Biraq Ózbek handyǵy solai atalady eken dep, Ábilqaiyrdy tuqym-tuiaǵymen kózin boiatyp, ala matasyn oratyp, qazirgi ózbekterge ainaldyryp jiberýge bolmaityn shyǵar. Onda da kileń qazaqtyń taipalary emes pe edi, Shaibani da Shyńǵystyń urpaǵy emes pe edi (tarihshylar ol kezde Ózbek handyǵy degen ataý bolǵanymen, ol etnos retinde ózbekter bolyp qalyptaspaǵan kez (dál qazaq siiaqty) degendi aitady). Endeshe Moǵolstandy Uiǵyrstan qylyp shyǵarýdyń qai qisyny bar? Aty moǵol bolǵanymen, ol da qazaqtyń óz taipalarynyń qonysy edi ǵoi. Film logikasyna sensek, qazaqtar ózbekten qashyp, uiǵyrdyń qoltyǵyna tyǵylypty (astapyralla!). Nege Kerei men Jánibek: “Shý da bizdiń óz jerimiz, atamekenge oralaiyq” demeidi? (Byltyr Qazaq handyǵynyń qurylýy týraly derekti film túsirgenimizde tarihshylardyń bári bir aýyzdan solai degen).
Túsirý tobyndaǵy barsha azamattardyń eńbegin baǵalaimyz. Eshkim de qazaqtyń eńsesin túsiretin kino túsiremiz degen joq. Bári rýhymyzdy kóteremiz, ózimizge degen qurmetimizdi asyramyz, namysymyzdy janimyz dedi. Múmkin, belgili bir deńgeide bul maqsatyna jetken shyǵar. Ony ózińiz baǵalańyz. Árkimniń kózi ózinshe kóredi, bizdiń kórgenimiz joǵarydaǵydai boldy. Múmkin, serial nusqasy utymdy shyǵatyn shyǵar, týyndyǵa tolyq baǵany sol serialdy tolyq kórgennen keiin ǵana berse oryndy siiaqty.
Ásiia Baǵdáýletqyzynyń feisbýktaǵy jazbasynan
