“كٶشپەندٸلەردەن” كەيٸنگٸ ەڭ اتىشۋلى جوبا “قازاق حاندىعى” العاشقى كٶرەرمەندەرٸن تاپتى. ەكٸ جىل كٷتتٸرگەن سەريالدىڭ “الماس قىلىش” اتالعان كينونۇسقاسى دايىن ەكەن. بەسٸنشٸ قاڭتاردان باستاپ بارلىق كينوتەاترلاردان كٶرە الاسىزدار...
تۋىندى كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ ەبٸلقايىردان بٶلٸنۋٸ مەن جەكە حاندىق قۇرۋ كەزەڭٸن قامتيدى. تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعىنا كٷمەن جوق. جالپى, تاريحي كينولاردا كەيٸپكەرلەردٸڭ ٶلمەيتٸنٸن بٸلٸپ تىنىش وتىراسىڭ. بۇل ەندٸ “تاقتار ويىنى” ەمەس قوي. بٸراق سوعان قاراماستان, ستسەناريي اۆتورلارى(س.ەلۋباي, ت.جاقسىلىقوۆ, ر.ەبدٸرەشەۆ) بارىنشا ينتريگا تۋدىرۋعا تىرىسقان. ساراي ماڭى ەپيزودتاردىڭ دراماتۋرگيياسى مىعىم: ەبٸلقايىر مەن قوس سۇلتان اراسىنداعى شيەلەنٸس, ساياسي ويىندار نانىمدى. حان شاتىرىنداعى كٶرٸنٸستە ەبٸلقايىر مەن جەنٸبەكتٸڭ, نەمەسە اڭشىلىق ەپيزودىندا ەبٸلقايىر مەن كەرەيدٸڭ سٶز شارپىسۋىندا ىمداپ ىرعاساتىن ٶتكەن دەۋٸردٸڭ ٸرٸلٸگٸ بار. بٸراق ودان ەرٸ فيلم دراماتۋرگيياسى سول شيەلەنٸستٸ ۇستاپ تۇرا المادى.
كينوداستاننىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى, ەشكٸمگە باعىنعىسى كەلمەگەن, “ەركٸمنٸڭ قولىندا قىلىش بوپ ويناعان” باتىر قازاقتىڭ رۋحىن كٶرسەتۋ. تۋىندىنىڭ ٶن بويىندا بٸرنەشە شايقاس ساحناسى بار دەلٸك. بٸراق ىلعي دا قازاقتار تىعىرىققا تٸرەلەدٸ.بٸرەۋٸندە عانا تابان استىندا اربالاردان قورعان قۇرىپ, قۇنداقتاۋلى سەبيٸمەن ساداق كەزەنگەن انالار, شاۋىپ بارا جاتقان اتقا تەرٸس وتىراتىن مەرگەندەر, ويراتتىڭ قىلىشىن قاق جاراتىن الماس قىلىشتار (ۆالەريان قۇرىشىنان قاي جەرٸ كەم?..), جالپى قازاقتىڭ موبيلدٸ سوعىسىپ, شابۋىلعا تويتارىس بەرۋ ٶنەرٸ ورىندى كٶرسەتٸلگەن.
بٸراق تەحنيكالىق تۇرعىدا, بۇل بٸر كومپيۋتەرلٸك گرافيكا ويلاپ تابىلماعان ىقىلىمدا تٷسٸرٸلگەن فيلم سيياقتى. ونشاقتى ويرات ون بەسشاقتى قازاقپەن سوعىسادى دا, كەرٸ قاشادى. حاندىقتىڭ نەگٸزٸن قالايمىن دەپ كٶشٸپ جاتقان جۇرت تا ەرٸ كەتسە جٷزشاقتى ادام. ماسشتاب جوق. جۇپىنى. تٷمەن-تٷمەن ادام جالداپ, ولارعا كٶنە كيٸم تٸگٸپ بەرۋ قولدان كەلمەيدٸ, تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق “ترويانى”, نە “باتىل جٷرەكتٸ” قاراساڭىزشى, بەس ادامدى بەس جٷز مىڭ ەسكەر قىپ كٶبەيتەدٸ عوي. بٸزدٸڭ گرافيستەردٸڭ بار قولدان كەلەرٸ “ينستاگرامنىڭ” بۇلدىراتۋىنداي ويعا سىمايتىن تٷستەرگە بوياۋ عانا. كٶرەرمەن سونى بايقاماي قالادى دەپ ويلاي ما?..
سوسىن فيلمنٸڭ تٷسٸرٸلۋ ەستەتيكاسىندا بٸرٸزدٸلٸك جوق. العاشقى ۇرىس ساحناسىندا كەسٸلگەن اياق, شابىلعان قول, شاشىراعان قان سيياقتى ناتۋراليستٸك كٶرٸنٸستەر باسىم. ودان كەيٸن بٸرنەشە شايقاستى كٶردٸك. وندايدىڭ بٸرٸ دە جوق. نەگە? رەجيسسەر و باستان “بٸر جاعىنا شىعىپ”, قالاي تٷسٸرگٸسٸ كەلەتٸنٸن انىقتاۋى كەرەك ەدٸ عوي.
فيلمدە بٸرنەشە مەتافورا بار. ول ەبٸلقايىردىڭ تورداعى قۇسى. ەبٸلقايىر, اشۋلانىپ كەتكەن قوبىلاندىنىڭ ارتىنان, “قايدا بارار دەيسٸڭ, اينالىپ قازىعىن تابادى” دەپ تۇرعاندا, تورداعى قۇسى ۇشىپ كەتەدٸ. دەمەك, قازاقتى دا, قوبىلاندىنى دا ۋىسىنان جٸبەرٸپ الدى دەگەن سٶز. بۇل ەدەمٸ وقىلادى, باسقا كەيبٸر مەتافورالارى سەتسٸز . مىسالى, كٶشٸپ كەلە جاتقان قازاقتار جولداعى قۇدىقتان سۋ ٸشەدٸ. ونى “ازاتتىقتىڭ دەمٸن تاتتى” دەپ كەلتٸرەدٸ كادر سىرتىنداعى داۋىس. بٸراق وپەراتور, نەگە ەكەنٸن, بۇل ەپيزودتى قازٸر بٸر جامانشىلىق بولعالى تۇرعانداي تٷسٸرەدٸ. نەمەسە جولدا تۋعان بالا, شالكيٸزدٸ الىڭىز. ونى “قازاقتىڭ ازاتتىعىنىڭ داۋسى ەدٸ” دەپ سيپاتتاپ الىپ, شەشەسٸ ٶلگەندە نوعايلارعا بەرٸپ جٸبەرەتٸنٸ نەسٸ?
سوسىن, ارتىق سٶز كٶپ. كادر سىرتىنداعى مەتٸندە دە, اكتەرلەردٸڭ ديالوگتارىندا دا. “تازا مٸنسٸز اسىل سٶزدەن” باستاپ, اسان قايعىنىڭ بٸرتالاي ٶلەڭٸن سوزبالاتىپ وقۋ دەل وسى فيلمگە نەگە كەرەك بولدى? “قايران, اڭعال قازاعىم” دەپ كٷڭٸرەنگەن اسان از بولعانداي, كادر سىرتىنداعى ەكٸنشٸ داۋىستى قوسارلاۋ نە ٷشٸن كەرەك بولدى? مۇنىڭ بەرٸ فيلمدٸ كٶركەم تۋىندىدان گٶرٸ دەرەكتٸ شىعارماعا ۇقساتىپ تۇر.
اكتەرلەردٸڭ ويىنىندا تەاترالدىلىق باسىم. كەيدە ويلايمىن. مٷمكٸن, “بۇل - قازاق كينوسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ, قازاق اكتەرلەرٸنٸڭ قولتاڭباسى” دەپ “زاڭداستىرا” سالۋ كەرەك شىعار? ٶيتكەنٸ وسى تەاترالدىقتان ەشقاشان قۇتىلمايتىن تٷرٸمٸز بار. تٸپتٸ تەاتردىڭ ساحناسىن كٶرمەگەن اكتەرلەرٸمٸز سونىمەن اۋىرادى. قازتۋعان (ب.تٸلەۋحان) سٶيلەي جٶنەلگەندە پارلامەنتتە مەلٸمدەمە جاساپ وتىر ەكەن دەپ قالدىق. مۇرنىنىڭ استىمەن سٶيلەيتٸن رابييا بەگٸمنٸڭ (ق.مۇحامەدجانوۆا) كٶزٸن اۋدارىپ-تٶڭكەرگەنٸنٸڭ بەرٸ جاساندى. ەر سٶزٸن نىعارلاپ سٶيلەيتٸن كەرەي (ق.كەمالوۆ), ەر سٶزٸنەن كەيٸن پاۋزا كەرەك دەپ سانايتىن سايد (ب. ەبدٸلمانوۆ) ەكٸۇداي ەسەر قالدىرادى. دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ ەبٸلقايىرى, ٶزٸن ٶتە ەككٸ, اقىلدىمىن دەپ ويلايتىن, بٸراق قارتايىپ, ەلٸ كەتكەن بيلەۋشٸ. نييازبەك شايسۇلتانوۆتىڭ مۇحاممەدٸ تىم ەموتسيونالدى, مەيٸرعات امانگەلديننٸڭ قاسىمى نەزٸكتەۋ كٶرٸنگەنٸ راس. ەسەسٸنە مەدينا ەسمانوۆانىڭ جاھانبيكەسٸ ۇنامدى, ارمان ەسەنوۆتٸڭ قوبىلاندىسى ەستە قالادى. ەركەبۇلان دايىروۆتىڭ ٷلكەن اكتەر بولىپ ٶسٸپ كەلەتٸنٸ قۋانتادى.
فيلمنٸڭ كەي تۇستارىندا, ەسٸرەسە باسىندا فونداعى دىبىستار كەيٸپكەرلەردٸڭ داۋسىن باسىپ كەتەدٸ. مونتاج سونشالىقتى سەتتٸ دەي المايسىز. ٸلەدەن ٶتكەن كٶرٸنٸستٸڭ باسىندا كٷز, اياعىندا - قىس. جالپى دالا, سٷرەڭسٸز كٷز مەزگٸلٸندە تٷسٸرٸلگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ. كەي كەلٸنشەكتەردٸڭ كيمەشەك كيسە, كەيبٸرٸنٸڭ قىزداي سىلانىپ مالىناتىنى بولماسا, جالپى كوستيۋمدەر ۇنادى. ەسٸرەسە قوبىلاندى مەن ٶز تەمٸردٸڭ ساۋىتى, جاس سۇلتانداردىڭ كيٸمٸ ەرەكشە كٶزگە تٷسەدٸ. س.قۇرمانبەكوۆ پەن ٶ.شمانوۆ باستاعان توپتىڭ ايانباي ەڭبەك ەتكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر.
ەبٸلقايىر “تاق ٷشٸن تۋعان باۋىرىمدى ٶلتٸردٸم” دەپ ماقتانادى, مۇحاممەد “تٶرەدە تۋىس بولمايدى” دەپ جيٸ قايتالايدى. ال قاسىم “تاق ٷشٸن تالاستا تۋىستىڭ قانىن تٶكپەيمٸن” دەيدٸ. (تاريحتان مەلٸم, سول سەرتٸندە تۇرادى). جەنٸبەك تە اتتان تٷسٸپ, كەرەيگە جول بەرەدٸ. اق كيٸزدەگٸ اعاسىن ەلدٸڭ الدى بولىپ ٶزٸ كٶتەرەدٸ. قازاقتىڭ حاندارىنىڭ دەستٷرٸندە بيلٸك ەشقاشان تٷپكٸ ماقسات بولماعان دەگەن وي بار.
بٸراق ٶزبەك حاندىعى سولاي اتالادى ەكەن دەپ, ەبٸلقايىردى تۇقىم-تۇياعىمەن كٶزٸن بوياتىپ, الا ماتاسىن وراتىپ, قازٸرگٸ ٶزبەكتەرگە اينالدىرىپ جٸبەرۋگە بولمايتىن شىعار. وندا دا كٸلەڭ قازاقتىڭ تايپالارى ەمەس پە ەدٸ, شايباني دا شىڭعىستىڭ ۇرپاعى ەمەس پە ەدٸ (تاريحشىلار ول كەزدە ٶزبەك حاندىعى دەگەن اتاۋ بولعانىمەن, ول ەتنوس رەتٸندە ٶزبەكتەر بولىپ قالىپتاسپاعان كەز (دەل قازاق سيياقتى) دەگەندٸ ايتادى). ەندەشە موعولستاندى ۇيعىرستان قىلىپ شىعارۋدىڭ قاي قيسىنى بار? اتى موعول بولعانىمەن, ول دا قازاقتىڭ ٶز تايپالارىنىڭ قونىسى ەدٸ عوي. فيلم لوگيكاسىنا سەنسەك, قازاقتار ٶزبەكتەن قاشىپ, ۇيعىردىڭ قولتىعىنا تىعىلىپتى (استاپىراللا!). نەگە كەرەي مەن جەنٸبەك: “شۋ دا بٸزدٸڭ ٶز جەرٸمٸز, اتامەكەنگە ورالايىق” دەمەيدٸ? (بىلتىر قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى دەرەكتٸ فيلم تٷسٸرگەنٸمٸزدە تاريحشىلاردىڭ بەرٸ بٸر اۋىزدان سولاي دەگەن).
تٷسٸرۋ توبىنداعى بارشا ازاماتتاردىڭ ەڭبەگٸن باعالايمىز. ەشكٸم دە قازاقتىڭ ەڭسەسٸن تٷسٸرەتٸن كينو تٷسٸرەمٸز دەگەن جوق. بەرٸ رۋحىمىزدى كٶتەرەمٸز, ٶزٸمٸزگە دەگەن قۇرمەتٸمٸزدٸ اسىرامىز, نامىسىمىزدى جانيمىز دەدٸ. مٷمكٸن, بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە بۇل ماقساتىنا جەتكەن شىعار. ونى ٶزٸڭٸز باعالاڭىز. ەركٸمنٸڭ كٶزٸ ٶزٸنشە كٶرەدٸ, بٸزدٸڭ كٶرگەنٸمٸز جوعارىداعىداي بولدى. مٷمكٸن, سەريال نۇسقاسى ۇتىمدى شىعاتىن شىعار, تۋىندىعا تولىق باعانى سول سەريالدى تولىق كٶرگەننەن كەيٸن عانا بەرسە ورىندى سيياقتى.
ەسييا باعدەۋلەتقىزىنىڭ فەيسبۋكتاعى جازباسىنان
