Bir kezde qazaq kinosy jai ǵana qazaq kinosy bolatyn. Sońǵy jyldar bederinde «qazaq kinosy» degen anyqtama ortaq belgini bere almaityny anyq boldy. Otandyq kinoónimder birneshe lagerge bólindi. Ol, eń birinshi, kórermenge aldymen jetip jatqan, kóbine usaq stýdiialarda áýesqoi rejisserler túsiretin, keide «Qazaqfilm» qarjylandyratyn, kommertsiialyq ne buqaralyq kino. Sáttik kóńil aýlaýdy maqsat qylǵan olardyń kóbiniń jańalyǵy az, kórkemdik qundylyǵy tómen bolatyny túsinikti. Ekinshisi – memlekettik tapsyryspen, aǵa býyn, ne atyn qalyptastyryp úlgergen orta býyn rejisserler túsiretin, tarihi, ideologiialyq kino. Bul sanattaǵy filmderdiń negizgi maqsaty – eljandylyqty nasihattaý, ótkenimizdiń qandai qiyn bolǵanyn, búginimizdiń qandai jaryq ekenin shegeleý. Úshinshisi – kommertsiianyń da, ideologiianyń da qamytyna simaityn, sýretkerlik ustanymdaryna ǵana adal rejisserler toby túsiretin avtorlyq, festivaldik kino.
Sonymen… ótken jyly túsirilgen osy sipattas filmderdi múmkindiginshe sholyp shyqsaq…
Kommertsiialyq kino
Bizdiń keńistikte ózderin kásibi rejisser sanaityndarǵa bul beiádep sóz siiaqty estiledi. Qazirgi kommertsiialyq kino, bir kezdegi «Jaraly sezim» emes, ózbek aǵaiyndarǵa túsirtken kliptektes dúnieler de emes, qazaqstandyq kommertsiialyq kino – ázirge Gollivýd filmderinen úirenýge, shablondar men shtamptardy sińirýge tyrysý protsesin bastan keship jatqan ózinshe bir álem. Biraq, eń ókinishtisi, biz Gollivýd kinosynan tehnikalyq qana emes, taqyryptyq turǵyda shań qaýyp kelemiz.
Toi kinonyń topyry
Jer betindegi barlyq halyqta úilený ǵurpy bar: adamdar kezdesedi, ǵashyq bolady, toi jasaidy. Biraq, basqa eshbir eldiń kinoteatryn dál bizdiki siiaqty toidyń videosy jaýyp ketpegen. Sońǵy bir jylda kinoteatrlarda jiyrma jeti qazaq kinosy kórsetildi. Onyń ekeýi áleýmettik drama, ekeýi úrei film (ýjas), úsheýi tarihi drama, beseýi boevik, qalǵan onshaqtysy toi týraly komediia men melodrama. Iaǵni, siz qazaq kinosyn kórem dep barǵan eki kúnniń birinde toidyń ústinen túsesiz: úsheýdiń úilenýi de boldy («Svadba na troih», A.Bisembin), on alty qyzǵa úilený de boldy («On alty qyz», Q.Mustafin), aýyldan qalaǵa qashyp baryp úilendi («Pobeg iz aýla», N.Adambai), qaladan aýylǵa qashyp baryp úilendi («72 saǵatta úilený», E.Joldas), alyp qashyp úilendi («Mezet», A.Ábilov (qosymsha liniiasynda), shymkentshe úilenbek boldy («Potomý chto shymkentskii», Sh.Orynbaev), otyzǵa tolyp ta («Zamýj v tridtsat», A.Bisembin), tolmai da úilendi («Sýper toi ili zamýj po kazahski», Ǵ.Asylov). Báriniń keiipkerleri ne toiǵa daiyndalyp jatady, ne toi jasaidy, ne toiǵa qonaq bolady, áiteýir nysanada toi mańyndaǵy týysqandarymyzdyń áreketi.
Sonda qazaqta úilenýden basqa problema joq pa deimiz ǵoi. Bolmasa qazaqty toidan basqa eshteńe qyzyqtyra almai ma?
Sondyqtan toi taqyrybynyń sondai deńgeide suranysta bolǵany qoǵam úshin kompliment emes. Qazaq mádenietinde toidyń orny bólek ekeni ras. Toi dese qý bastyń domalaityny da ras. Biraq, odan osynshalyqty kýlt jasaýǵa bolmaidy ǵoi. Qazir toi toilap júretin zaman emes.
Aýyldan qalaǵa «qashý» men qaladan aýylǵa «qashý»
Árine, biz az ultpyz, ony da esepke alý kerek, biraq, qazaqstandyq kommertsiialyq kino aýyldan qalaǵa qashý men qaladan aýylǵa qashýdyń ortasynda júrgeni ókinishti. Joǵaryda atalǵan jáne atalmaǵan birsypyra filmderdiń negizgi motivi – osy, qos álemniń kereǵarlyǵyna qurylady. Aýyldan kelgen adam qalaǵa úirenise almaidy, orysshaǵa tili jetpei elge kúlki bolady. Qaladan aýylǵa kelgen adam qazaqsha sóilei almaidy. Aýyl adamy ańǵal, marǵaý, qarapaiym, adal. Qalalyqtar ábjil, qý, erke, ótirikshi, buzaqy. Munyń bári bizde turaqtalyp qalǵan stereotipter. Keide odan da sharshaisyń.
Mysaly, «Glamýr dlia dýr» – Asqar Uzabaevtyń «Juldyzdy kokteil» men «Joldyń» arasynda ári-sári kúide júrgenin kórsetti. Jyltyraqtan áli de aryla almaityn onyń «partizandyq kino» qozǵalysyna túbegeili qosyla almaityny, biraq, kommertsiialyq kinoǵa ózindik talaby bar ekeni belgili boldy. Messedj turǵysynda bári durys, «Glamýr dlia dýr» bizdiń adamdardyń ózgeniń ómirine qol salǵysh suǵanaqtyǵyn, jappai saýatsyzdyǵyn, ózgeni tabalaýǵa daiyn turatyn turpaiy minezderin synaidy. Áleýmettik jelidegi negizsiz tanymaldylyqtyń illiýziia ekendigi de ýaqytyly aitylyp otyr. Qos keiipker arqyly qyz taǵdyryna kóz salý da bar. Biraq, filmniń qurylymy arzan anekdottardyń retsiz aýysýy siiaqty áser beredi. Ári oryssha sóilei almaityn aýyl adamyn ájýa qylý – eshqandai tapqyrlyq emes. Aqbota Nur Seitmaǵambet pen Ásel Aqbarovanyń minez, bolmysyndaǵy qaishylyqtar filmdi qyzyqty etip tur.
Q.Mustafinniń «On alty qyzy» da aýyldan qalaǵa kelgen beibaq týraly. Bul týyndy Berik Aitjanovty tosyn amplýada kórsetýimen ǵana este qaldy. Ol jasaǵan beine aýyl adamdaryn ańǵal, taza qylyp kórsetkenimen, búgingi kúnniń keiipkerinen góri sovettik kinodan kóship kelgenge kóbirek uqsaidy. Keiipkerler bastan ótkeretin qyzyqty oqiǵalar kaleidoskopynyń kóbi jasandy. Dál osyny J.Momyshevtiń «Biznes po kazahski» komediiasy týraly da aitýǵa bolady.
Nurtas Adambai «Kelinka Sabinasynyń» jalǵasyn usyndy. Qaladan aýylǵa kelip óz tártibin ornatqan tapqyr kelinniń obrazy unamdy bolǵanymen, karikatýralyq mánerde sheshilgen basqa keiipkerler (ene, ata, kúieý) kerisinshe áser etedi. «Kelinka ekiniń» negizgi kemshiligi, bul birinshi filmdegi ázilderdi, sitýatsiialardy qaitalaý ǵana bolyp shyqty. Jáne túptep kelgende, munyńyz áli kino emes, sketchterdiń jiyntyǵy ǵana. Nurtas kásibi televiziiashy bolǵanymen, kásibi kinoger emes ekenin baiqatyp qoidy. Biraq, bul filmderdiń shytyrlatyp kassa jinaityn sebebi, suranysqa sai bolyp tur. Bizde kino estetikalyq birlik retinde eshkimdi qyzyqtyrmaidy. Maqsat kino kórý emes. Maqsat – kóńil kóterý.
Qylmystyq janr
Jyldyń ekinshi jartysynda N.Adambai taǵy bir tosyndaý janrda film usyndy. «Taraz» qylmystyq dramasynyń taqyryby, mazmuny eski, toqsanynshy jyldary, qazir sanasaq, otyz jyl buryn túsirilýi kerek «týyndy» edi. Onyń ústine naýqas ana, jetim bala, jetim shal, kúshpen kúieýge berilgen qyz — baqytsyz keiipkerlerdiń býketin jinapty. Sormańdaidyń bireýi de bir kinoǵa jeter edi, al, mundaǵy totaldi daǵdarysta keiipkerlerdiń eshqaisysy tolyq ashylmai, bári eskiz kúiinde qalǵan. Siýjettik júrister senimsiz. Munyń bári rejisserdiń tájiribesizdiginen bolsa kerek, óitkeni, shema bar da, qisyn joq. Ekranda drama bolyp jatsa, zal jyrq- jyrq kúledi. Shyny kerek, munda E.Daiyrovtyń oiynynan basqa kóz toqtatatyn eshteńe joq.
Nurtas Adambaidyń «Tarazynyń» izin ala taǵy bir qylmystyq drama, A.Sataevtyń «Raiony» filmin erekshe yqylaspen qaraisyń. Kóziń anyq jetedi: bárin de kásibilik sheshedi eken. Eń bastysy neni túsirý emes, qalai túsirý. Másele tipti janrda emes, stilistika men qoltańbada. Stsenarist T.Jaqsylyqovqa tán kóshe slenginiń tabiǵilyǵy, «jigittik» iýmory tartymdy. Rejisser Aqan Sataevqa tán mádeniet pen jańa akterlerdi ashý qabileti unamdy. Sataevtyń turaqty operatory Hasan Qydyráliev kamerasynyń qisyny da túsinikti. Úsh jyl qatarynan «Oskar» alǵan Emanýel Liýbetskidiń triýmfynan keiin «Raiony» filminde úzbei túsiretin operatorlyq jumysty kórgende esh tań qalǵanymyz joq. Jalpylai alǵanda Sataev taǵy da dáleldedi: sekseninshi jyldyń ózin kóziń toiatyndai etip túsirgende «taqyryp eskirdi» dep shala búlinbeisiń. Moiyndaý kerek, ádebiette de, kinoda da aýyl, ne aýyldan shyqqan qazaqtyń turmys-tirshiligi basty taqyryp bolady da turady. Qalada týyp, qalada ósken adam kóp zerttelmedi. Osy turǵydan qazaqtyń qalasyndaǵy ómirdiń nyshandaryn O.Súleimenovtiń poemasyna negizdelgen «Balkonnan» kóretin edik. A.Sataev týyndysy ondai tereń oqiǵa bolmasa da, sekseninshi jyldardaǵy Almatynyń iisin beredi.
Halyqaralyq jobalar
Qazaqstan naryǵy tym kishkentai, sondyqtan, shulyq tigýshi men kino túsirýshige deiin kez kelgen óndirýshiniń óz shekaramyzdan shyqpai tabys tabýy ekitalai. Kinony biznes dep qaraǵan adam quryǵanda kórshi elderdiń kinoteatrlaryna taralýdy oilaýy kerek. Jyl sońynda sondai umtylystyń alǵashqy nysandary, jeke stýdiialarda túsirilip, halyqaralyq prokatyn jariialaǵan qos týyndy boldy. Olar G.Nurtastyń «Toqaly» men A.Sataevtyń «Hakeri». Árine, niet jaqsy. Biraq, túsirgen ónimderi de sol niet deńgeiinde bolsa edi. «Toqal» filmine keleiik. «Alǵashqy áserińizdi aityńyz» degende kórermenniń bári «bul qazir mańyzdy taqyryp, ómirde bolyp jatqan oqiǵa» deidi. Sosyn jeke týyndy jaily emes, toqal alýshylyq týraly aityp ketedi. Óitkeni filmniń jalǵyz jeńisi – aktýaldi taqyrypty kóterýi. Biraq, keiipkerin zertteý joq, «erkektiń bári birdei» degen qurǵaq aiyptaý ǵana ańǵarylady. Olar nege toqaldy bolýǵa qumar? Múmkin monogamiia adam tabiǵatyna jat shyǵar? Nege jas qyz bireýdiń kóńildesi bolýǵa kelisedi? Siz qoiasyz suraqty. Stsenarister suraq qoimaidy. Tipti muny stsenarii dep ataý qiianat, bir qainaýy ishindegi, asa qisyndy emes oqiǵalar tizbegi ǵana. Telearnalarymyzda qaptaǵan otbasylyq derekti dramalardyń biri siiaqty. Eń qyzyǵy, Gaýhar Nurtas aldymen «poligamiia–norma» dep sanaityn qazaq erkeginiń tanymyn kórsetedi (áke, bala, kúieý bala), biraq, filmniń sońyna qarai keiipkerlerine óziniń áieldik pikirin kúshtep tańǵysy keledi. Bul zorlyq, esh izdenissiz aiyptaý kózge anyq uryp turady, sondyqtan da qabyldai almaisyz. «Toqaldy» Qyrǵyzstan, Ázerbaijan, Túrkiia, t.b. birneshe elde kórsetemiz degen josparlar aityldy (kórsetilgen de shyǵar). Kassa jinaýyna shyn kóńilden tilektespiz (shynyn aitqanda, kassa jinaityn potentsialy tómen). Biraq, kórkemdik qundylyǵy kúmándi «Toqal» – G.Nurtastyń kinoger retindegi repýtatsiiasyna qanshalyqty jaǵymdy áser etetini suraq belgi.
Pikir týdyrmaityn filmder bolady. Jaqsy emes. Jaman da emes. Maqtaý da qiyn. Dattaý da qiyn. Aqan Sataevtyń tuńǵysh halyqaralyq jobasy, «Haker» dál sondai týyndy. Bul Gollivýdqa shyqqysy keletin rejisserdiń Gollivýdtyq standarttarǵa sai túsirilgen, siýjeti qyzyqty ǵana týyndysy. Biraq, ol shetelde abyroi jinaitynyna sený qiyn. Óitkeni, Gollivýdtyń kóp kinosynyń kóshirmesi ǵana, sýretkerlikti aitpaǵanda (Iniarittý deńgeiindegi), ózindik (tipti Bekmambetov deńgeiindegi) úles, qoltańba joq. Al, Gollivýdqa óziniń bet-álpeti joq rejisserler qyzyq emes.
Ideologiialyq kino
Kino bizneske ainaldy. Ári kino túsirý – juldyz bolýdyń, jaltyraqtyń arasynda júrýdiń bir joly. Sondyqtan dál qazir televiziiadan, KVN-nan, klipten, toidan aǵylyp jatqan rejisserler legin eshteńemen toqtata almaisyz. Janrlyq kinony joǵary deńgeide túsiretin Sataevtar men Bisembinder kóbeiip, ekrandy túbegeili tartyp almasa. Sonyń ózinde «óz aqshama kino túsirem, qybyn taýyp kinoteatrdan kórsetem» degen adamnyń qolyn bailap qoia almaisyz. Sondyqtan kommertsiialyq kinonyń bizge kerektigin eshkim talqylamaidy.
Biraq, memlekettiń aqshasyna túsiriletin ideologiialyq kinonyń qajettigi týraly kóp tartys bar. Bizdińshe, bul tartys atalǵan filmderdiń sapasyna bailanysty týady. Moiyndaý kerek, memleket bolǵan jerde ideologiia bolady, odan eshqaida qashyp qutyla almaimyz. Memlekettiń aqshasyna túsirilgen kino kórermendi eldik, ulttyq maqsattarǵa jumyldyrýy tiis. Áiteýir, bizde solai túsiniledi. Al, ondai filmder halyqtyń kóńilinen shyǵatyn deńgeide túsirilip jatsa, eshkim de qyńq demes edi.
Ideologiialyq kinodan kórkemdik jańalyqtar kútpeitinimiz anyq. Biraq, ol óte nashar deńgeide jasalýy kerek degen sóz emes. Shtamptar men shablondar sheginde de kórermenge oi túiinin tastai alatyn týyndylar bolady. Árine, kórermen ideologiialyq kinony jaqsy kórýge mindetti emes. Biraq, kinogerlerdiń mindeti ony jaqsy kóretindei etip túsirý ǵoi.
Osy biikke ekiniń biri jetpei jatatyny ókinishti. Mysaly, attai qalap Reseiden Sergei Snejkindi aldyryp túsirilgen «Tak slojilis zvezdy» osyǵan deiingi «Kóshbasshy jolynan» asyp túsken joq. Sonda da áiteýir shapan jaýyp, medal taǵyp, eline qaitardyq. Esesine Elbasy týraly úsh film túsirgen Rústem Ábdiráshev tarihi taqyrypqa bas qoiyp, qazaqy rýhani ortanyń erekshe yqylaspen kútken jobasy «Almas qylyshtyń» kinonusqasyn kórsetti.
«Almas qylysh»
Týyndy Kerei men Jánibektiń Ábilqaiyrdan bólinýi men jeke handyq qurý kezeńin qamtidy. Taqyryptyń mańyzdylyǵynda kúmán joq. Biraq, o bastan tolyq metrajdy filmge arnalyp jazylmaǵandyqtan, dramatýrgiiasynda bútindik joq. Stsenarii avtorlary (S.Elýbai, T.Jaqsylyqov, R.Ábdiráshev) al-ǵashqy, sarai mańy epizodtarynda intriga týdyrýǵa tyrysqanymen, odan ári film sol shielenisti ustap tura almady. Serialǵa túsirilgen úzik-julyq materialdy bir júlgege órý úshin kadr syrtyndaǵy daýystyń, baiandaýshynyń qajettigi túsinikti. Biraq, «Qairan, ańǵal qazaǵym» dep kúńirengen Asan az bolǵandai, kadr syrtyndaǵy ekinshi daýysty qosarlaý ne úshin kerek boldy? «Taza minsiz asyl sózden» bastap, Asan Qaiǵynyń birtalai óleńin sozbalatyp oqý dál osy filmge nege kerek boldy? Túsiniksiz. Munyń bári filmdi kórkem týyndydan góri derekti shyǵarmaǵa uqsatyp tur. Kadr syrtyndaǵy mátinde de, akterlerdiń dialogtarynda da artyq sóz kóp.
Kinodastannyń negizgi ideiasy eshkimge baǵynǵysy kelmegen, «árkimniń qolynda qylysh bop oinaǵan» batyr qazaqtyń rýhyn kórsetý edi. Týyndynyń ón boiynda birneshe shaiqas sahnasy bar delik. Biraq, ylǵi da qazaqtar qorshaýda qala beredi. Sonyń birinde ǵana taban astynda arbalardan qorǵan quryp, qundaqtaýly sábiimen sadaq kezengen analar, shaýyp bara jatqan atqa teris otyratyn mergender, oirattyń qylyshyn qaq jaratyn almas qylyshtar, jalpy qazaqtyń mobildi soǵysyp, shabýylǵa toitarys berý óneri oryndy kórsetilgen.
Tehnikalyq turǵyda, bul bir kompiýterlik grafika oilap tabylmaǵan yqylymda túsirilgen kino siiaqty. Onshaqty oirat onshaqty qazaqpen soǵysady da, keri qashady. Handyqtyń negizin qalaimyn dep kóship jatqan jurt ta ári ketse júzshaqty adam. Masshtab joq. Jupyny. Túmen-túmen adam jaldap, olarǵa kóne kiim tigip berý qoldan kelmeidi, túsinikti. Biraq, «Troiany», ne «Batyl júrekti» qarasańyzshy, bes adamdy bes júz myń ásker qyp kóbeitedi ǵoi. Bizdiń grafisterdiń qoldan keleri oiǵa simaityn tústerge boiaý ǵana. Kórermen sony baiqamaidy dep oilai ma?
Sosyn filmniń túsirilý estetikasynda birizdilik joq. Alǵashqy urys sahnasynda kesilgen aiaq, shabylǵan qol, shashyraǵan qan siiaqty natýralistik kórinister basym. Odan keiin birneshe shaiqasty kórdik. Múlde basqa mánerde. Nege? Rejisser o bastan «bir jaǵyna shyǵyp», qalai túsirgisi keletinin anyqtaýy kerek edi ǵoi.
Keiipkersiz qaharmandyq
«28 panfilovshy» – reseilik mamandardyń, «Qazaqfilmniń» qarjylyq qatysymen túsirgen týyndysy. Film bir nárseni dáleldedi: Resei halqy men qazaq biligi keńestik batyrlyqty saǵynypty, jáne ony ekrannan kórý úshin rýblmen (ne teńgemen) daýys berýge daiyn eken. Bul – Reseidegi alǵash ret kraýdfanding (qazaqshalaǵanda «asar», ne «jylý jiiý») júiesimen túsirilgen film.
A.Shalopa men K.Drýjininniń «Jiyrma segiz panfilovshysy» ujymdyq batyrlyqty kórsetýi turǵysynan sovettik kinonyń dástúrlerine adal. Biraq, bir jarym saǵattyq filmnen keiin birde-bir keiipkerdiń esimi esińde qalmaidy. Óitkeni, eshbiri tulǵalanbaǵan, biografiialary joq. Mundaǵy jalǵyz oqiǵa – shaiqas. Shaiqasqa deiin sarbazdardan tutastyq kórmeisiz: ári ketse «Jeti samýrai» men Otan, Atameken týraly, ómir men ólim jaily aqyldy áńgimeler aitady. Onyń bári realistik mánerde túsirilgen shaiqas sahnasyna kirispe retinde qanshalyqty oryndy, qanshalyqty qisyndy, biz bilmeimiz. Biraq, shaiqasta sońǵy demi qalǵansha kúresip, tyrnaǵy qimyldap turǵanda shúrippeni basyp jatqan kileń ǵajaiyp adamdar. Shetinen batyr. Qorqaqtyq joq, satqyndyq joq, tek adal dostyq, qapysyz erlik qana. Osyndai qapysyz erlik búgingi beibitshilik úshin janyn bergen atalarymyzǵa taǵzym retindegi ádemi ertegi bolyp elesteidi. Bul ańyzben tanys adamǵa, kontekstide, ol túsinikti bolýy múmkin. Al, sheteldiń kórermeni, mundai dramatýrgiialyq negizdemesi osal «erlikke» esh senbeitini anyq. Áiteýir, «Stalingradqa» uqsap jasandy boiaýlarmen áýestenbegenine shúkir. Akterlik oiyn týraly aitý qisynsyz, óitkeni, munda oinaityn material joq.
Qazir sovettik mifter ólip jatqan zaman ǵoi. Máskeý muraǵatynan qyryq birdiń qarashasynda qyzyl astanany qorǵaǵan sarbazdyń sany jiyrma segiz bolmapty, tórt júzge jýyq adam eken degen dálel shyqty. Al, osyǵan deiin batyr delinip kelgen jiyrma segizdiń ishinde satqyndar da, tutqynǵa túskender de bar eken-mys. Sóitip, qoǵam ekige jaryldy. Biri «shyndyqty bar kúiinde qabyldaý kerek» dedi. Ekinshisi «qasietti ańyzdan qolyńdy tart» dep týlady.
Bul film, tarih degen ótken oqiǵa emes, sol ótken oqiǵaǵa degen kózqaras ekenin kórsetip tur. Film avtorlary sovettik mifterdi qorǵaǵysy keledi. Ekinshiden, filmde keńestik zaman túsirilgenmen, ideologiia búgingi. SSSR úshin eshkim de otqa júgirip jatqan joq, Stalin úshin dep eshkim pýlemettiń aýzyn keýdesimen jappaidy. Orekeńder týǵan jer úshin kúresedi. Al, qazaqtar, týysqan halyq retinde kómekke kelgen. «Kerek bolsa, Qazaqstandy da baryp qorǵaimyz» dep rotalastar arqadan qaǵyp qoiady. Halyqtar dostyǵy degen durys, árine. Biraq, bul bizge tym qymbatqa túsken dostyq edi. Al, panfilovshylarǵa kelsek, shyndyq qymbat pa, mif qymbat pa, ár adam ózi sheshýi kerek. Iá, Kristofer Nolan aitpaqshy, «Ylǵi da shyndyqty aitý mindet emes. Keide adamdar odan jaqsyraq nársege laiyq». Biraq, úlken ólshemmen alǵanda shyndyqtyń mifti jeńýge moraldyq quqy bar. Biz Dýbosekovo túbinde Máskeýdi qorǵaǵan jiyrma segiz emes, tórt júz adam ekenin moiyndaǵannan olardyń erligi arzandap qalmaidy. Qaita aty atalmaǵan úsh júz jetpis eki bozdaqtyń arýaǵynyń aldynda qaryzdan qutylamyz. Bul jaǵdaida shyndyq derekterdi ǵana azdap túzetýi múmkin, biraq, mazmun sol qalpy, keńes áskeriniń erligin eshkim de joqqa shyǵarmaidy. Tarihyn fabrikatsiialarsyz, bar qalpynda qabyldap úirený – ulttyń óskeniniń belgisi. Osy turǵydan biz áli utylyp kelemiz. Shyndyqtyń aldynda ótelmegen paryzymyz baryn esten shyǵaramyz.
«Anaǵa aparar jol»
Sol turǵydan alǵanda shyndyqqa bir taban jaqyndaý shyqqan «Anaǵa aparar jol» jyldyń eń aitýly premerasy retinde tanylýy oryndy. Buǵan deiin jiyrmasynshy ǵasyrdaǵy qazaq dalasynyń kúii týraly «Amanai men Zamanai», «Jeruiyq», «Jat», «Amanat», «Kóshbasshy joly» siiaqty filmder boldy, biraq, ǵasyr taýqymetterin neǵurlym tolyq syidyra bilgen otandyq týyndynyń biri – osy «Jol». Bas keiipkerler Ana men Bala. Demek, Ana – Otan, Atameken, týǵan jer. Bala – perzent, halyq, qazaq. Anasyna asyqqan Iliias arqyly týǵan jerge bailanǵan qazaq týraly aitady. Ekeýiniń basyndaǵy talaily taǵdyr qatar óriledi, parallel sipattalady. Sol arqyly bútin bir dáýirdiń portreti shyǵady.
Altynai Nógerbekova Iliiasty bosanatyn alǵashqy kórinisten balasyn qushaqtap otyra ketetin sońǵy kórinisine deiin, aqyldy kózderimen, júzinen tógilgen meiirimimen filmdi jylytyp turdy. Ádil Ahmetovpen birge ekranymyzǵa «janym – arymnyń sadaǵasy» deitin adamgershilik oraldy. Onyń bir ǵana kemshiligi – kemshiliginiń joqtyǵy. Keńes kezindegi oqýlyqtardyń betinen túse qalǵandai. Qosalqy rolderdegi Arýjan Jazylbekova, Berik Aitjanov, Bolat Ábdilmanov, Erkebulan Daiyrovtar este qalarlyq obrazdar túzgen syńaily.
Biz «qazaq kinosynyń tili óte kinematografiialyq» dep maqtanamyz. Biraq, bul, «kino laiym klassikaǵa uqsaǵysy kelip turýy kerek» degen sóz emes. Moiyndaiyq, óz-ózimizdi umytyp, bárimiz «kinematografiialyq» kinonyń sońynan ketsek, qazaq kórermeni Gollivýdtyń jemtigi bola beredi. Qazir buqaranyń sanasy úshin kúres júrip jatyr. Zeńbirekke qarsy aqberenmen shyǵýǵa bolmaidy. Buqaralyq kinoǵa qarsy avtorlyq kinomen qarýlana almaisyz. Biik óner, estettik kino – ol da kerek, biraq, buqara úshin «storitelling» nemese qarapaiym siýjet baiandaýshy filmder basymdyqta bolatynyn jasyra almaimyz. Aqan Sataevtyń bul filmi – naǵyz sol turpatty dúnie.
Kórip otyrǵanymyzdai, qazaq kinosynyń qazirgi kelbeti – búkil qazaq qoǵamynyń kelbetindei iiý-qiiý. Memleket ózine unaityn kinoǵa aqsha bóledi, keide ózine unamaityn kinoǵa da múmkindik beredi. Al, «kino arqyly tabys tapsam, tanymal bolsam, abyroi jinasam» deitin jeke stýdiialar, keide kino emesti kino dep túsirip, óz betimen «damyp» jatyr. Jalpy talǵamdy kóteretin dúnielerdiń zárýligi ókinishti. Avtorlyq filmder kinoteatrlarǵa jetpeidi, jetpeýine mundai sipattaǵy kinony kórsetkisi kelmeitin bilik ókilderi de, kórgisi kelmeitin kórermen de kináli shyǵar. Biraq, kórermen kórgisi keletin kinony deńgeili túsirý kamera ustaǵan aǵaiynǵa da sert pe deimiz?!
Ásiia Baǵdáýletqyzy,
"Atyraý" gazeti
