بٸر كەزدە قازاق كينوسى جاي عانا قازاق كينوسى بولاتىن. سوڭعى جىلدار بەدەرٸندە «قازاق كينوسى» دەگەن انىقتاما ورتاق بەلگٸنٸ بەرە المايتىنى انىق بولدى. وتاندىق كينوٶنٸمدەر بٸرنەشە لاگەرگە بٶلٸندٸ. ول, ەڭ بٸرٸنشٸ, كٶرەرمەنگە الدىمەن جەتٸپ جاتقان, كٶبٸنە ۇساق ستۋدييالاردا ەۋەسقوي رەجيسسەرلەر تٷسٸرەتٸن, كەيدە «قازاقفيلم» قارجىلاندىراتىن, كوممەرتسييالىق نە بۇقارالىق كينو. سەتتٸك كٶڭٸل اۋلاۋدى ماقسات قىلعان ولاردىڭ كٶبٸنٸڭ جاڭالىعى از, كٶركەمدٸك قۇندىلىعى تٶمەن بولاتىنى تٷسٸنٸكتٸ. ەكٸنشٸسٸ – مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن, اعا بۋىن, نە اتىن قالىپتاستىرىپ ٷلگەرگەن ورتا بۋىن رەجيسسەرلەر تٷسٸرەتٸن, تاريحي, يدەولوگييالىق كينو. بۇل ساناتتاعى فيلمدەردٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ەلجاندىلىقتى ناسيحاتتاۋ, ٶتكەنٸمٸزدٸڭ قانداي قيىن بولعانىن, بٷگٸنٸمٸزدٸڭ قانداي جارىق ەكەنٸن شەگەلەۋ. ٷشٸنشٸسٸ – كوممەرتسييانىڭ دا, يدەولوگييانىڭ دا قامىتىنا سيمايتىن, سۋرەتكەرلٸك ۇستانىمدارىنا عانا ادال رەجيسسەرلەر توبى تٷسٸرەتٸن اۆتورلىق, فەستيۆالدٸك كينو.
سونىمەن… ٶتكەن جىلى تٷسٸرٸلگەن وسى سيپاتتاس فيلمدەردٸ مٷمكٸندٸگٸنشە شولىپ شىقساق…
كوممەرتسييالىق كينو
بٸزدٸڭ كەڭٸستٸكتە ٶزدەرٸن كەسٸبي رەجيسسەر سانايتىندارعا بۇل بەيەدەپ سٶز سيياقتى ەستٸلەدٸ. قازٸرگٸ كوممەرتسييالىق كينو, بٸر كەزدەگٸ «جارالى سەزٸم» ەمەس, ٶزبەك اعايىندارعا تٷسٸرتكەن كليپتەكتەس دٷنيەلەر دە ەمەس, قازاقستاندىق كوممەرتسييالىق كينو – ەزٸرگە گولليۆۋد فيلمدەرٸنەن ٷيرەنۋگە, شابلوندار مەن شتامپتاردى سٸڭٸرۋگە تىرىسۋ پروتسەسٸن باستان كەشٸپ جاتقان ٶزٸنشە بٸر ەلەم. بٸراق, ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸز گولليۆۋد كينوسىنان تەحنيكالىق قانا ەمەس, تاقىرىپتىق تۇرعىدا شاڭ قاۋىپ كەلەمٸز.
توي كينونىڭ توپىرى
جەر بەتٸندەگٸ بارلىق حالىقتا ٷيلەنۋ عۇرپى بار: ادامدار كەزدەسەدٸ, عاشىق بولادى, توي جاسايدى. بٸراق, باسقا ەشبٸر ەلدٸڭ كينوتەاترىن دەل بٸزدٸكٸ سيياقتى تويدىڭ ۆيدەوسى جاۋىپ كەتپەگەن. سوڭعى بٸر جىلدا كينوتەاترلاردا جيىرما جەتٸ قازاق كينوسى كٶرسەتٸلدٸ. ونىڭ ەكەۋٸ ەلەۋمەتتٸك دراما, ەكەۋٸ ٷرەي فيلم (ۋجاس), ٷشەۋٸ تاريحي دراما, بەسەۋٸ بوەۆيك, قالعان ونشاقتىسى توي تۋرالى كومەدييا مەن مەلودراما. ياعني, سٸز قازاق كينوسىن كٶرەم دەپ بارعان ەكٸ كٷننٸڭ بٸرٸندە تويدىڭ ٷستٸنەن تٷسەسٸز: ٷشەۋدٸڭ ٷيلەنۋٸ دە بولدى («سۆادبا نا ترويح», ا.بيسەمبين), ون التى قىزعا ٷيلەنۋ دە بولدى («ون التى قىز», ق.مۇستافين), اۋىلدان قالاعا قاشىپ بارىپ ٷيلەندٸ («پوبەگ يز اۋلا», ن.ادامباي), قالادان اۋىلعا قاشىپ بارىپ ٷيلەندٸ («72 ساعاتتا ٷيلەنۋ», ە.جولداس), الىپ قاشىپ ٷيلەندٸ («مەزەت», ا.ەبٸلوۆ (قوسىمشا لينيياسىندا), شىمكەنتشە ٷيلەنبەك بولدى («پوتومۋ چتو شىمكەنتسكيي», ش.ورىنباەۆ), وتىزعا تولىپ تا («زامۋج ۆ تريدتسات», ا.بيسەمبين), تولماي دا ٷيلەندٸ («سۋپەر توي يلي زامۋج پو كازاحسكي», ع.اسىلوۆ). بەرٸنٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ نە تويعا دايىندالىپ جاتادى, نە توي جاسايدى, نە تويعا قوناق بولادى, ەيتەۋٸر نىسانادا توي ماڭىنداعى تۋىسقاندارىمىزدىڭ ەرەكەتٸ.
سوندا قازاقتا ٷيلەنۋدەن باسقا پروبلەما جوق پا دەيمٸز عوي. بولماسا قازاقتى تويدان باسقا ەشتەڭە قىزىقتىرا الماي ما?
سوندىقتان توي تاقىرىبىنىڭ سونداي دەڭگەيدە سۇرانىستا بولعانى قوعام ٷشٸن كومپليمەنت ەمەس. قازاق مەدەنيەتٸندە تويدىڭ ورنى بٶلەك ەكەنٸ راس. توي دەسە قۋ باستىڭ دومالايتىنى دا راس. بٸراق, ودان وسىنشالىقتى كۋلت جاساۋعا بولمايدى عوي. قازٸر توي تويلاپ جٷرەتٸن زامان ەمەس.
اۋىلدان قالاعا «قاشۋ» مەن قالادان اۋىلعا «قاشۋ»
ەرينە, بٸز از ۇلتپىز, ونى دا ەسەپكە الۋ كەرەك, بٸراق, قازاقستاندىق كوممەرتسييالىق كينو اۋىلدان قالاعا قاشۋ مەن قالادان اۋىلعا قاشۋدىڭ ورتاسىندا جٷرگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ. جوعارىدا اتالعان جەنە اتالماعان بٸرسىپىرا فيلمدەردٸڭ نەگٸزگٸ موتيۆٸ – وسى, قوس ەلەمنٸڭ كەرەعارلىعىنا قۇرىلادى. اۋىلدان كەلگەن ادام قالاعا ٷيرەنٸسە المايدى, ورىسشاعا تٸلٸ جەتپەي ەلگە كٷلكٸ بولادى. قالادان اۋىلعا كەلگەن ادام قازاقشا سٶيلەي المايدى. اۋىل ادامى اڭعال, مارعاۋ, قاراپايىم, ادال. قالالىقتار ەبجٸل, قۋ, ەركە, ٶتٸرٸكشٸ, بۇزاقى. مۇنىڭ بەرٸ بٸزدە تۇراقتالىپ قالعان ستەرەوتيپتەر. كەيدە ودان دا شارشايسىڭ.
مىسالى, «گلامۋر دليا دۋر» – اسقار ۇزاباەۆتىڭ «جۇلدىزدى كوكتەيل» مەن «جولدىڭ» اراسىندا ەرٸ-سەرٸ كٷيدە جٷرگەنٸن كٶرسەتتٸ. جىلتىراقتان ەلٸ دە ارىلا المايتىن ونىڭ «پارتيزاندىق كينو» قوزعالىسىنا تٷبەگەيلٸ قوسىلا المايتىنى, بٸراق, كوممەرتسييالىق كينوعا ٶزٸندٸك تالابى بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. مەسسەدج تۇرعىسىندا بەرٸ دۇرىس, «گلامۋر دليا دۋر» بٸزدٸڭ ادامداردىڭ ٶزگەنٸڭ ٶمٸرٸنە قول سالعىش سۇعاناقتىعىن, جاپپاي ساۋاتسىزدىعىن, ٶزگەنٸ تابالاۋعا دايىن تۇراتىن تۇرپايى مٸنەزدەرٸن سىنايدى. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ نەگٸزسٸز تانىمالدىلىقتىڭ يلليۋزييا ەكەندٸگٸ دە ۋاقىتىلى ايتىلىپ وتىر. قوس كەيٸپكەر ارقىلى قىز تاعدىرىنا كٶز سالۋ دا بار. بٸراق, فيلمنٸڭ قۇرىلىمى ارزان انەكدوتتاردىڭ رەتسٸز اۋىسۋى سيياقتى ەسەر بەرەدٸ. ەرٸ ورىسشا سٶيلەي المايتىن اۋىل ادامىن ەجۋا قىلۋ – ەشقانداي تاپقىرلىق ەمەس. اقبوتا نۇر سەيتماعامبەت پەن ەسەل اقباروۆانىڭ مٸنەز, بولمىسىنداعى قايشىلىقتار فيلمدٸ قىزىقتى ەتٸپ تۇر.
ق.مۇستافيننٸڭ «ون التى قىزى» دا اۋىلدان قالاعا كەلگەن بەيباق تۋرالى. بۇل تۋىندى بەرٸك ايتجانوۆتى توسىن امپلۋادا كٶرسەتۋٸمەن عانا ەستە قالدى. ول جاساعان بەينە اۋىل ادامدارىن اڭعال, تازا قىلىپ كٶرسەتكەنٸمەن, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ كەيٸپكەرٸنەن گٶرٸ سوۆەتتٸك كينودان كٶشٸپ كەلگەنگە كٶبٸرەك ۇقسايدى. كەيٸپكەرلەر باستان ٶتكەرەتٸن قىزىقتى وقيعالار كالەيدوسكوپىنىڭ كٶبٸ جاساندى. دەل وسىنى ج.مومىشەۆتٸڭ «بيزنەس پو كازاحسكي» كومەديياسى تۋرالى دا ايتۋعا بولادى.
نۇرتاس ادامباي «كەلٸنكا سابيناسىنىڭ» جالعاسىن ۇسىندى. قالادان اۋىلعا كەلٸپ ٶز تەرتٸبٸن ورناتقان تاپقىر كەلٸننٸڭ وبرازى ۇنامدى بولعانىمەن, كاريكاتۋرالىق مەنەردە شەشٸلگەن باسقا كەيٸپكەرلەر (ەنە, اتا, كٷيەۋ) كەرٸسٸنشە ەسەر ەتەدٸ. «كەلٸنكا ەكٸنٸڭ» نەگٸزگٸ كەمشٸلٸگٸ, بۇل بٸرٸنشٸ فيلمدەگٸ ەزٸلدەردٸ, سيتۋاتسييالاردى قايتالاۋ عانا بولىپ شىقتى. جەنە تٷپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭىز ەلٸ كينو ەمەس, سكەتچتەردٸڭ جيىنتىعى عانا. نۇرتاس كەسٸبي تەلەۆيزيياشى بولعانىمەن, كەسٸبي كينوگەر ەمەس ەكەنٸن بايقاتىپ قويدى. بٸراق, بۇل فيلمدەردٸڭ شىتىرلاتىپ كاسسا جينايتىن سەبەبٸ, سۇرانىسقا ساي بولىپ تۇر. بٸزدە كينو ەستەتيكالىق بٸرلٸك رەتٸندە ەشكٸمدٸ قىزىقتىرمايدى. ماقسات كينو كٶرۋ ەمەس. ماقسات – كٶڭٸل كٶتەرۋ.
قىلمىستىق جانر
جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ن.ادامباي تاعى بٸر توسىنداۋ جانردا فيلم ۇسىندى. «تاراز» قىلمىستىق دراماسىنىڭ تاقىرىبى, مازمۇنى ەسكٸ, توقسانىنشى جىلدارى, قازٸر ساناساق, وتىز جىل بۇرىن تٷسٸرٸلۋٸ كەرەك «تۋىندى» ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ناۋقاس انا, جەتٸم بالا, جەتٸم شال, كٷشپەن كٷيەۋگە بەرٸلگەن قىز — باقىتسىز كەيٸپكەرلەردٸڭ بۋكەتٸن جيناپتى. سورماڭدايدىڭ بٸرەۋٸ دە بٸر كينوعا جەتەر ەدٸ, ال, مۇنداعى توتالدٸ داعدارىستا كەيٸپكەرلەردٸڭ ەشقايسىسى تولىق اشىلماي, بەرٸ ەسكيز كٷيٸندە قالعان. سيۋجەتتٸك جٷرٸستەر سەنٸمسٸز. مۇنىڭ بەرٸ رەجيسسەردٸڭ تەجٸريبەسٸزدٸگٸنەن بولسا كەرەك, ٶيتكەنٸ, سحەما بار دا, قيسىن جوق. ەكراندا دراما بولىپ جاتسا, زال جىرق- جىرق كٷلەدٸ. شىنى كەرەك, مۇندا ە.دايىروۆتىڭ ويىنىنان باسقا كٶز توقتاتاتىن ەشتەڭە جوق.
نۇرتاس ادامبايدىڭ «تارازىنىڭ» ٸزٸن الا تاعى بٸر قىلمىستىق دراما, ا.ساتاەۆتىڭ «رايونى» فيلمٸن ەرەكشە ىقىلاسپەن قارايسىڭ. كٶزٸڭ انىق جەتەدٸ: بەرٸن دە كەسٸبيلٸك شەشەدٸ ەكەن. ەڭ باستىسى نەنٸ تٷسٸرۋ ەمەس, قالاي تٷسٸرۋ. مەسەلە تٸپتٸ جانردا ەمەس, ستيليستيكا مەن قولتاڭبادا. ستسەناريست ت.جاقسىلىقوۆقا تەن كٶشە سلەنگٸنٸڭ تابيعيلىعى, «جٸگٸتتٸك» يۋمورى تارتىمدى. رەجيسسەر اقان ساتاەۆقا تەن مەدەنيەت پەن جاڭا اكتەرلەردٸ اشۋ قابٸلەتٸ ۇنامدى. ساتاەۆتىڭ تۇراقتى وپەراتورى حاسان قىدىرەليەۆ كامەراسىنىڭ قيسىنى دا تٷسٸنٸكتٸ. ٷش جىل قاتارىنان «وسكار» العان ەمانۋەل ليۋبەتسكيدٸڭ تريۋمفىنان كەيٸن «رايونى» فيلمٸندە ٷزبەي تٷسٸرەتٸن وپەراتورلىق جۇمىستى كٶرگەندە ەش تاڭ قالعانىمىز جوق. جالپىلاي العاندا ساتاەۆ تاعى دا دەلەلدەدٸ: سەكسەنٸنشٸ جىلدىڭ ٶزٸن كٶزٸڭ توياتىنداي ەتٸپ تٷسٸرگەندە «تاقىرىپ ەسكٸردٸ» دەپ شالا بٷلٸنبەيسٸڭ. مويىنداۋ كەرەك, ەدەبيەتتە دە, كينودا دا اۋىل, نە اۋىلدان شىققان قازاقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ باستى تاقىرىپ بولادى دا تۇرادى. قالادا تۋىپ, قالادا ٶسكەن ادام كٶپ زەرتتەلمەدٸ. وسى تۇرعىدان قازاقتىڭ قالاسىنداعى ٶمٸردٸڭ نىشاندارىن و.سٷلەيمەنوۆتٸڭ پوەماسىنا نەگٸزدەلگەن «بالكوننان» كٶرەتٸن ەدٸك. ا.ساتاەۆ تۋىندىسى ونداي تەرەڭ وقيعا بولماسا دا, سەكسەنٸنشٸ جىلدارداعى الماتىنىڭ يٸسٸن بەرەدٸ.
حالىقارالىق جوبالار
قازاقستان نارىعى تىم كٸشكەنتاي, سوندىقتان, شۇلىق تٸگۋشٸ مەن كينو تٷسٸرۋشٸگە دەيٸن كەز كەلگەن ٶندٸرۋشٸنٸڭ ٶز شەكارامىزدان شىقپاي تابىس تابۋى ەكٸتالاي. كينونى بيزنەس دەپ قاراعان ادام قۇرىعاندا كٶرشٸ ەلدەردٸڭ كينوتەاترلارىنا تارالۋدى ويلاۋى كەرەك. جىل سوڭىندا سونداي ۇمتىلىستىڭ العاشقى نىساندارى, جەكە ستۋدييالاردا تٷسٸرٸلٸپ, حالىقارالىق پروكاتىن جارييالاعان قوس تۋىندى بولدى. ولار گ.نۇرتاستىڭ «توقالى» مەن ا.ساتاەۆتىڭ «حاكەرٸ». ەرينە, نيەت جاقسى. بٸراق, تٷسٸرگەن ٶنٸمدەرٸ دە سول نيەت دەڭگەيٸندە بولسا ەدٸ. «توقال» فيلمٸنە كەلەيٸك. «العاشقى ەسەرٸڭٸزدٸ ايتىڭىز» دەگەندە كٶرەرمەننٸڭ بەرٸ «بۇل قازٸر ماڭىزدى تاقىرىپ, ٶمٸردە بولىپ جاتقان وقيعا» دەيدٸ. سوسىن جەكە تۋىندى جايلى ەمەس, توقال الۋشىلىق تۋرالى ايتىپ كەتەدٸ. ٶيتكەنٸ فيلمنٸڭ جالعىز جەڭٸسٸ – اكتۋالدٸ تاقىرىپتى كٶتەرۋٸ. بٸراق, كەيٸپكەرٸن زەرتتەۋ جوق, «ەركەكتٸڭ بەرٸ بٸردەي» دەگەن قۇرعاق ايىپتاۋ عانا اڭعارىلادى. ولار نەگە توقالدى بولۋعا قۇمار? مٷمكٸن مونوگامييا ادام تابيعاتىنا جات شىعار? نەگە جاس قىز بٸرەۋدٸڭ كٶڭٸلدەسٸ بولۋعا كەلٸسەدٸ? سٸز قوياسىز سۇراقتى. ستسەناريستەر سۇراق قويمايدى. تٸپتٸ مۇنى ستسەناريي دەپ اتاۋ قييانات, بٸر قايناۋى ٸشٸندەگٸ, اسا قيسىندى ەمەس وقيعالار تٸزبەگٸ عانا. تەلەارنالارىمىزدا قاپتاعان وتباسىلىق دەرەكتٸ درامالاردىڭ بٸرٸ سيياقتى. ەڭ قىزىعى, گاۋھار نۇرتاس الدىمەن «پوليگامييا–نورما» دەپ سانايتىن قازاق ەركەگٸنٸڭ تانىمىن كٶرسەتەدٸ (ەكە, بالا, كٷيەۋ بالا), بٸراق, فيلمنٸڭ سوڭىنا قاراي كەيٸپكەرلەرٸنە ٶزٸنٸڭ ەيەلدٸك پٸكٸرٸن كٷشتەپ تاڭعىسى كەلەدٸ. بۇل زورلىق, ەش ٸزدەنٸسسٸز ايىپتاۋ كٶزگە انىق ۇرىپ تۇرادى, سوندىقتان دا قابىلداي المايسىز. «توقالدى» قىرعىزستان, ەزەربايجان, تٷركييا, ت.ب. بٸرنەشە ەلدە كٶرسەتەمٸز دەگەن جوسپارلار ايتىلدى (كٶرسەتٸلگەن دە شىعار). كاسسا جيناۋىنا شىن كٶڭٸلدەن تٸلەكتەسپٸز (شىنىن ايتقاندا, كاسسا جينايتىن پوتەنتسيالى تٶمەن). بٸراق, كٶركەمدٸك قۇندىلىعى كٷمەندٸ «توقال» – گ.نۇرتاستىڭ كينوگەر رەتٸندەگٸ رەپۋتاتسيياسىنا قانشالىقتى جاعىمدى ەسەر ەتەتٸنٸ سۇراق بەلگٸ.
پٸكٸر تۋدىرمايتىن فيلمدەر بولادى. جاقسى ەمەس. جامان دا ەمەس. ماقتاۋ دا قيىن. داتتاۋ دا قيىن. اقان ساتاەۆتىڭ تۇڭعىش حالىقارالىق جوباسى, «حاكەر» دەل سونداي تۋىندى. بۇل گولليۆۋدقا شىققىسى كەلەتٸن رەجيسسەردٸڭ گولليۆۋدتىق ستاندارتتارعا ساي تٷسٸرٸلگەن, سيۋجەتٸ قىزىقتى عانا تۋىندىسى. بٸراق, ول شەتەلدە ابىروي جينايتىنىنا سەنۋ قيىن. ٶيتكەنٸ, گولليۆۋدتىڭ كٶپ كينوسىنىڭ كٶشٸرمەسٸ عانا, سۋرەتكەرلٸكتٸ ايتپاعاندا (ينياريتتۋ دەڭگەيٸندەگٸ), ٶزٸندٸك (تٸپتٸ بەكمامبەتوۆ دەڭگەيٸندەگٸ) ٷلەس, قولتاڭبا جوق. ال, گولليۆۋدقا ٶزٸنٸڭ بەت-ەلپەتٸ جوق رەجيسسەرلەر قىزىق ەمەس.
يدەولوگييالىق كينو
كينو بيزنەسكە اينالدى. ەرٸ كينو تٷسٸرۋ – جۇلدىز بولۋدىڭ, جالتىراقتىڭ اراسىندا جٷرۋدٸڭ بٸر جولى. سوندىقتان دەل قازٸر تەلەۆيزييادان, كۆن-نان, كليپتەن, تويدان اعىلىپ جاتقان رەجيسسەرلەر لەگٸن ەشتەڭەمەن توقتاتا المايسىز. جانرلىق كينونى جوعارى دەڭگەيدە تٷسٸرەتٸن ساتاەۆتار مەن بيسەمبيندەر كٶبەيٸپ, ەكراندى تٷبەگەيلٸ تارتىپ الماسا. سونىڭ ٶزٸندە «ٶز اقشاما كينو تٷسٸرەم, قىبىن تاۋىپ كينوتەاتردان كٶرسەتەم» دەگەن ادامنىڭ قولىن بايلاپ قويا المايسىز. سوندىقتان كوممەرتسييالىق كينونىڭ بٸزگە كەرەكتٸگٸن ەشكٸم تالقىلامايدى.
بٸراق, مەملەكەتتٸڭ اقشاسىنا تٷسٸرٸلەتٸن يدەولوگييالىق كينونىڭ قاجەتتٸگٸ تۋرالى كٶپ تارتىس بار. بٸزدٸڭشە, بۇل تارتىس اتالعان فيلمدەردٸڭ ساپاسىنا بايلانىستى تۋادى. مويىنداۋ كەرەك, مەملەكەت بولعان جەردە يدەولوگييا بولادى, ودان ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايمىز. مەملەكەتتٸڭ اقشاسىنا تٷسٸرٸلگەن كينو كٶرەرمەندٸ ەلدٸك, ۇلتتىق ماقساتتارعا جۇمىلدىرۋى تيٸس. ەيتەۋٸر, بٸزدە سولاي تٷسٸنٸلەدٸ. ال, ونداي فيلمدەر حالىقتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن دەڭگەيدە تٷسٸرٸلٸپ جاتسا, ەشكٸم دە قىڭق دەمەس ەدٸ.
يدەولوگييالىق كينودان كٶركەمدٸك جاڭالىقتار كٷتپەيتٸنٸمٸز انىق. بٸراق, ول ٶتە ناشار دەڭگەيدە جاسالۋى كەرەك دەگەن سٶز ەمەس. شتامپتار مەن شابلوندار شەگٸندە دە كٶرەرمەنگە وي تٷيٸنٸن تاستاي الاتىن تۋىندىلار بولادى. ەرينە, كٶرەرمەن يدەولوگييالىق كينونى جاقسى كٶرۋگە مٸندەتتٸ ەمەس. بٸراق, كينوگەرلەردٸڭ مٸندەتٸ ونى جاقسى كٶرەتٸندەي ەتٸپ تٷسٸرۋ عوي.
وسى بيٸككە ەكٸنٸڭ بٸرٸ جەتپەي جاتاتىنى ٶكٸنٸشتٸ. مىسالى, اتتاي قالاپ رەسەيدەن سەرگەي سنەجكيندٸ الدىرىپ تٷسٸرٸلگەن «تاك سلوجيليس زۆەزدى» وسىعان دەيٸنگٸ «كٶشباسشى جولىنان» اسىپ تٷسكەن جوق. سوندا دا ەيتەۋٸر شاپان جاۋىپ, مەدال تاعىپ, ەلٸنە قايتاردىق. ەسەسٸنە ەلباسى تۋرالى ٷش فيلم تٷسٸرگەن رٷستەم ەبدٸرەشەۆ تاريحي تاقىرىپقا باس قويىپ, قازاقى رۋحاني ورتانىڭ ەرەكشە ىقىلاسپەن كٷتكەن جوباسى «الماس قىلىشتىڭ» كينونۇسقاسىن كٶرسەتتٸ.
«الماس قىلىش»
تۋىندى كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ ەبٸلقايىردان بٶلٸنۋٸ مەن جەكە حاندىق قۇرۋ كەزەڭٸن قامتيدى. تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعىندا كٷمەن جوق. بٸراق, و باستان تولىق مەتراجدى فيلمگە ارنالىپ جازىلماعاندىقتان, دراماتۋرگيياسىندا بٷتٸندٸك جوق. ستسەناريي اۆتورلارى (س.ەلۋباي, ت.جاقسىلىقوۆ, ر.ەبدٸرەشەۆ) ال-عاشقى, ساراي ماڭى ەپيزودتارىندا ينتريگا تۋدىرۋعا تىرىسقانىمەن, ودان ەرٸ فيلم سول شيەلەنٸستٸ ۇستاپ تۇرا المادى. سەريالعا تٷسٸرٸلگەن ٷزٸك-جۇلىق ماتەريالدى بٸر جٷلگەگە ٶرۋ ٷشٸن كادر سىرتىنداعى داۋىستىڭ, بايانداۋشىنىڭ قاجەتتٸگٸ تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق, «قايران, اڭعال قازاعىم» دەپ كٷڭٸرەنگەن اسان از بولعانداي, كادر سىرتىنداعى ەكٸنشٸ داۋىستى قوسارلاۋ نە ٷشٸن كەرەك بولدى? «تازا مٸنسٸز اسىل سٶزدەن» باستاپ, اسان قايعىنىڭ بٸرتالاي ٶلەڭٸن سوزبالاتىپ وقۋ دەل وسى فيلمگە نەگە كەرەك بولدى? تٷسٸنٸكسٸز. مۇنىڭ بەرٸ فيلمدٸ كٶركەم تۋىندىدان گٶرٸ دەرەكتٸ شىعارماعا ۇقساتىپ تۇر. كادر سىرتىنداعى مەتٸندە دە, اكتەرلەردٸڭ ديالوگتارىندا دا ارتىق سٶز كٶپ.
كينوداستاننىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى ەشكٸمگە باعىنعىسى كەلمەگەن, «ەركٸمنٸڭ قولىندا قىلىش بوپ ويناعان» باتىر قازاقتىڭ رۋحىن كٶرسەتۋ ەدٸ. تۋىندىنىڭ ٶن بويىندا بٸرنەشە شايقاس ساحناسى بار دەلٸك. بٸراق, ىلعي دا قازاقتار قورشاۋدا قالا بەرەدٸ. سونىڭ بٸرٸندە عانا تابان استىندا اربالاردان قورعان قۇرىپ, قۇنداقتاۋلى سەبيٸمەن ساداق كەزەنگەن انالار, شاۋىپ بارا جاتقان اتقا تەرٸس وتىراتىن مەرگەندەر, ويراتتىڭ قىلىشىن قاق جاراتىن الماس قىلىشتار, جالپى قازاقتىڭ موبيلدٸ سوعىسىپ, شابۋىلعا تويتارىس بەرۋ ٶنەرٸ ورىندى كٶرسەتٸلگەن.
تەحنيكالىق تۇرعىدا, بۇل بٸر كومپيۋتەرلٸك گرافيكا ويلاپ تابىلماعان ىقىلىمدا تٷسٸرٸلگەن كينو سيياقتى. ونشاقتى ويرات ونشاقتى قازاقپەن سوعىسادى دا, كەرٸ قاشادى. حاندىقتىڭ نەگٸزٸن قالايمىن دەپ كٶشٸپ جاتقان جۇرت تا ەرٸ كەتسە جٷزشاقتى ادام. ماسشتاب جوق. جۇپىنى. تٷمەن-تٷمەن ادام جالداپ, ولارعا كٶنە كيٸم تٸگٸپ بەرۋ قولدان كەلمەيدٸ, تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق, «ترويانى», نە «باتىل جٷرەكتٸ» قاراساڭىزشى, بەس ادامدى بەس جٷز مىڭ ەسكەر قىپ كٶبەيتەدٸ عوي. بٸزدٸڭ گرافيستەردٸڭ قولدان كەلەرٸ ويعا سيمايتىن تٷستەرگە بوياۋ عانا. كٶرەرمەن سونى بايقامايدى دەپ ويلاي ما?
سوسىن فيلمنٸڭ تٷسٸرٸلۋ ەستەتيكاسىندا بٸرٸزدٸلٸك جوق. العاشقى ۇرىس ساحناسىندا كەسٸلگەن اياق, شابىلعان قول, شاشىراعان قان سيياقتى ناتۋراليستٸك كٶرٸنٸستەر باسىم. ودان كەيٸن بٸرنەشە شايقاستى كٶردٸك. مٷلدە باسقا مەنەردە. نەگە? رەجيسسەر و باستان «بٸر جاعىنا شىعىپ», قالاي تٷسٸرگٸسٸ كەلەتٸنٸن انىقتاۋى كەرەك ەدٸ عوي.
كەيٸپكەرسٸز قاھارماندىق
«28 پانفيلوۆشى» – رەسەيلٸك مامانداردىڭ, «قازاقفيلمنٸڭ» قارجىلىق قاتىسىمەن تٷسٸرگەن تۋىندىسى. فيلم بٸر نەرسەنٸ دەلەلدەدٸ: رەسەي حالقى مەن قازاق بيلٸگٸ كەڭەستٸك باتىرلىقتى ساعىنىپتى, جەنە ونى ەكراننان كٶرۋ ٷشٸن رۋبلمەن (نە تەڭگەمەن) داۋىس بەرۋگە دايىن ەكەن. بۇل – رەسەيدەگٸ العاش رەت كراۋدفاندينگ (قازاقشالاعاندا «اسار», نە «جىلۋ جييۋ») جٷيەسٸمەن تٷسٸرٸلگەن فيلم.
ا.شالوپا مەن ك.درۋجينيننٸڭ «جيىرما سەگٸز پانفيلوۆشىسى» ۇجىمدىق باتىرلىقتى كٶرسەتۋٸ تۇرعىسىنان سوۆەتتٸك كينونىڭ دەستٷرلەرٸنە ادال. بٸراق, بٸر جارىم ساعاتتىق فيلمنەن كەيٸن بٸردە-بٸر كەيٸپكەردٸڭ ەسٸمٸ ەسٸڭدە قالمايدى. ٶيتكەنٸ, ەشبٸرٸ تۇلعالانباعان, بيوگرافييالارى جوق. مۇنداعى جالعىز وقيعا – شايقاس. شايقاسقا دەيٸن ساربازداردان تۇتاستىق كٶرمەيسٸز: ەرٸ كەتسە «جەتٸ سامۋراي» مەن وتان, اتامەكەن تۋرالى, ٶمٸر مەن ٶلٸم جايلى اقىلدى ەڭگٸمەلەر ايتادى. ونىڭ بەرٸ رەاليستٸك مەنەردە تٷسٸرٸلگەن شايقاس ساحناسىنا كٸرٸسپە رەتٸندە قانشالىقتى ورىندى, قانشالىقتى قيسىندى, بٸز بٸلمەيمٸز. بٸراق, شايقاستا سوڭعى دەمٸ قالعانشا كٷرەسٸپ, تىرناعى قيمىلداپ تۇرعاندا شٷرٸپپەنٸ باسىپ جاتقان كٸلەڭ عاجايىپ ادامدار. شەتٸنەن باتىر. قورقاقتىق جوق, ساتقىندىق جوق, تەك ادال دوستىق, قاپىسىز ەرلٸك قانا. وسىنداي قاپىسىز ەرلٸك بٷگٸنگٸ بەيبٸتشٸلٸك ٷشٸن جانىن بەرگەن اتالارىمىزعا تاعزىم رەتٸندەگٸ ەدەمٸ ەرتەگٸ بولىپ ەلەستەيدٸ. بۇل اڭىزبەن تانىس ادامعا, كونتەكستٸدە, ول تٷسٸنٸكتٸ بولۋى مٷمكٸن. ال, شەتەلدٸڭ كٶرەرمەنٸ, مۇنداي دراماتۋرگييالىق نەگٸزدەمەسٸ وسال «ەرلٸككە» ەش سەنبەيتٸنٸ انىق. ەيتەۋٸر, «ستالينگرادقا» ۇقساپ جاساندى بوياۋلارمەن ەۋەستەنبەگەنٸنە شٷكٸر. اكتەرلٸك ويىن تۋرالى ايتۋ قيسىنسىز, ٶيتكەنٸ, مۇندا وينايتىن ماتەريال جوق.
قازٸر سوۆەتتٸك ميفتەر ٶلٸپ جاتقان زامان عوي. مەسكەۋ مۇراعاتىنان قىرىق بٸردٸڭ قاراشاسىندا قىزىل استانانى قورعاعان ساربازدىڭ سانى جيىرما سەگٸز بولماپتى, تٶرت جٷزگە جۋىق ادام ەكەن دەگەن دەلەل شىقتى. ال, وسىعان دەيٸن باتىر دەلٸنٸپ كەلگەن جيىرما سەگٸزدٸڭ ٸشٸندە ساتقىندار دا, تۇتقىنعا تٷسكەندەر دە بار ەكەن-مىس. سٶيتٸپ, قوعام ەكٸگە جارىلدى. بٸرٸ «شىندىقتى بار كٷيٸندە قابىلداۋ كەرەك» دەدٸ. ەكٸنشٸسٸ «قاسيەتتٸ اڭىزدان قولىڭدى تارت» دەپ تۋلادى.
بۇل فيلم, تاريح دەگەن ٶتكەن وقيعا ەمەس, سول ٶتكەن وقيعاعا دەگەن كٶزقاراس ەكەنٸن كٶرسەتٸپ تۇر. فيلم اۆتورلارى سوۆەتتٸك ميفتەردٸ قورعاعىسى كەلەدٸ. ەكٸنشٸدەن, فيلمدە كەڭەستٸك زامان تٷسٸرٸلگەنمەن, يدەولوگييا بٷگٸنگٸ. سسسر ٷشٸن ەشكٸم دە وتقا جٷگٸرٸپ جاتقان جوق, ستالين ٷشٸن دەپ ەشكٸم پۋلەمەتتٸڭ اۋزىن كەۋدەسٸمەن جاپپايدى. ورەكەڭدەر تۋعان جەر ٷشٸن كٷرەسەدٸ. ال, قازاقتار, تۋىسقان حالىق رەتٸندە كٶمەككە كەلگەن. «كەرەك بولسا, قازاقستاندى دا بارىپ قورعايمىز» دەپ روتالاستار ارقادان قاعىپ قويادى. حالىقتار دوستىعى دەگەن دۇرىس, ەرينە. بٸراق, بۇل بٸزگە تىم قىمباتقا تٷسكەن دوستىق ەدٸ. ال, پانفيلوۆشىلارعا كەلسەك, شىندىق قىمبات پا, ميف قىمبات پا, ەر ادام ٶزٸ شەشۋٸ كەرەك. يە, كريستوفەر نولان ايتپاقشى, «ىلعي دا شىندىقتى ايتۋ مٸندەت ەمەس. كەيدە ادامدار ودان جاقسىراق نەرسەگە لايىق». بٸراق, ٷلكەن ٶلشەممەن العاندا شىندىقتىڭ ميفتٸ جەڭۋگە مورالدىق قۇقى بار. بٸز دۋبوسەكوۆو تٷبٸندە مەسكەۋدٸ قورعاعان جيىرما سەگٸز ەمەس, تٶرت جٷز ادام ەكەنٸن مويىنداعاننان ولاردىڭ ەرلٸگٸ ارزانداپ قالمايدى. قايتا اتى اتالماعان ٷش جٷز جەتپٸس ەكٸ بوزداقتىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا قارىزدان قۇتىلامىز. بۇل جاعدايدا شىندىق دەرەكتەردٸ عانا ازداپ تٷزەتۋٸ مٷمكٸن, بٸراق, مازمۇن سول قالپى, كەڭەس ەسكەرٸنٸڭ ەرلٸگٸن ەشكٸم دە جوققا شىعارمايدى. تاريحىن فابريكاتسييالارسىز, بار قالپىندا قابىلداپ ٷيرەنۋ – ۇلتتىڭ ٶسكەنٸنٸڭ بەلگٸسٸ. وسى تۇرعىدان بٸز ەلٸ ۇتىلىپ كەلەمٸز. شىندىقتىڭ الدىندا ٶتەلمەگەن پارىزىمىز بارىن ەستەن شىعارامىز.
«اناعا اپارار جول»
سول تۇرعىدان العاندا شىندىققا بٸر تابان جاقىنداۋ شىققان «اناعا اپارار جول» جىلدىڭ ەڭ ايتۋلى پرەمەراسى رەتٸندە تانىلۋى ورىندى. بۇعان دەيٸن جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاق دالاسىنىڭ كٷيٸ تۋرالى «اماناي مەن زاماناي», «جەرۇيىق», «جات», «امانات», «كٶشباسشى جولى» سيياقتى فيلمدەر بولدى, بٸراق, عاسىر تاۋقىمەتتەرٸن نەعۇرلىم تولىق سىيدىرا بٸلگەن وتاندىق تۋىندىنىڭ بٸرٸ – وسى «جول». باس كەيٸپكەرلەر انا مەن بالا. دەمەك, انا – وتان, اتامەكەن, تۋعان جەر. بالا – پەرزەنت, حالىق, قازاق. اناسىنا اسىققان ٸليياس ارقىلى تۋعان جەرگە بايلانعان قازاق تۋرالى ايتادى. ەكەۋٸنٸڭ باسىنداعى تالايلى تاعدىر قاتار ٶرٸلەدٸ, پاراللەل سيپاتتالادى. سول ارقىلى بٷتٸن بٸر دەۋٸردٸڭ پورترەتٸ شىعادى.
التىناي نٶگەربەكوۆا ٸليياستى بوساناتىن العاشقى كٶرٸنٸستەن بالاسىن قۇشاقتاپ وتىرا كەتەتٸن سوڭعى كٶرٸنٸسٸنە دەيٸن, اقىلدى كٶزدەرٸمەن, جٷزٸنەن تٶگٸلگەن مەيٸرٸمٸمەن فيلمدٸ جىلىتىپ تۇردى. ەدٸل احمەتوۆپەن بٸرگە ەكرانىمىزعا «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەيتٸن ادامگەرشٸلٸك ورالدى. ونىڭ بٸر عانا كەمشٸلٸگٸ – كەمشٸلٸگٸنٸڭ جوقتىعى. كەڭەس كەزٸندەگٸ وقۋلىقتاردىڭ بەتٸنەن تٷسە قالعانداي. قوسالقى رولدەردەگٸ ارۋجان جازىلبەكوۆا, بەرٸك ايتجانوۆ, بولات ەبدٸلمانوۆ, ەركەبۇلان دايىروۆتار ەستە قالارلىق وبرازدار تٷزگەن سىڭايلى.
بٸز «قازاق كينوسىنىڭ تٸلٸ ٶتە كينەماتوگرافييالىق» دەپ ماقتانامىز. بٸراق, بۇل, «كينو لايىم كلاسسيكاعا ۇقساعىسى كەلٸپ تۇرۋى كەرەك» دەگەن سٶز ەمەس. مويىندايىق, ٶز-ٶزٸمٸزدٸ ۇمىتىپ, بەرٸمٸز «كينەماتوگرافييالىق» كينونىڭ سوڭىنان كەتسەك, قازاق كٶرەرمەنٸ گولليۆۋدتىڭ جەمتٸگٸ بولا بەرەدٸ. قازٸر بۇقارانىڭ ساناسى ٷشٸن كٷرەس جٷرٸپ جاتىر. زەڭبٸرەككە قارسى اقبەرەنمەن شىعۋعا بولمايدى. بۇقارالىق كينوعا قارسى اۆتورلىق كينومەن قارۋلانا المايسىز. بيٸك ٶنەر, ەستەتتٸك كينو – ول دا كەرەك, بٸراق, بۇقارا ٷشٸن «ستوريتەللينگ» نەمەسە قاراپايىم سيۋجەت بايانداۋشى فيلمدەر باسىمدىقتا بولاتىنىن جاسىرا المايمىز. اقان ساتاەۆتىڭ بۇل فيلمٸ – ناعىز سول تۇرپاتتى دٷنيە.
كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, قازاق كينوسىنىڭ قازٸرگٸ كەلبەتٸ – بٷكٸل قازاق قوعامىنىڭ كەلبەتٸندەي ييۋ-قييۋ. مەملەكەت ٶزٸنە ۇنايتىن كينوعا اقشا بٶلەدٸ, كەيدە ٶزٸنە ۇنامايتىن كينوعا دا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ال, «كينو ارقىلى تابىس تاپسام, تانىمال بولسام, ابىروي جيناسام» دەيتٸن جەكە ستۋدييالار, كەيدە كينو ەمەستٸ كينو دەپ تٷسٸرٸپ, ٶز بەتٸمەن «دامىپ» جاتىر. جالپى تالعامدى كٶتەرەتٸن دٷنيەلەردٸڭ زەرۋلٸگٸ ٶكٸنٸشتٸ. اۆتورلىق فيلمدەر كينوتەاترلارعا جەتپەيدٸ, جەتپەۋٸنە مۇنداي سيپاتتاعى كينونى كٶرسەتكٸسٸ كەلمەيتٸن بيلٸك ٶكٸلدەرٸ دە, كٶرگٸسٸ كەلمەيتٸن كٶرەرمەن دە كٸنەلٸ شىعار. بٸراق, كٶرەرمەن كٶرگٸسٸ كەلەتٸن كينونى دەڭگەيلٸ تٷسٸرۋ كامەرا ۇستاعان اعايىنعا دا سەرت پە دەيمٸز?!
ەسييا باعدەۋلەتقىزى,
"اتىراۋ" گازەتٸ
