Baiqasańyz, “amanat” sózi basqa tilge aýdarylmaidy. Aýdarylmaityny, qazaqqa ǵana tán qasietti uǵym. Áiel erge, jer elge, ótken men bolashaq búginge, halyq basshyǵa amanat. Keshegi arqyrap ótken Abylailar qazaq degen halyqtyń tutasý, birigý jolyndaǵy san ǵasyrlyq amanatyn arqalady. Kúrkirep ótken Kenesarylar Abylaidyń amanatyna adal boldy. Kúńirenip ótken Halelder Kenesarynyń, Bekmahanovtar Dosmuhamedovterdiń amanatyn arqalady. Jáne onyń bári — bir amanat. Onyń bári — alashtyń azattyǵy úshin, rýhy bostan, basy kóterińki, keýdesi biik, eshkimdi basyndyrmaityn, eshkimge kiriptar emes, aýqatty da baraqatty ult bolý jolyndaǵy kúres edi. Saǵymǵa sińgen qasqyr zaman bolsyn, keńestik túlki bulań, búgingi bulyńǵyr dáýir bolsyn, bul kúres toqtaǵan emes. Toqtamaidy da. Al biz — men, siz — sol amanatqa adalmyz ba? Satybaldy Narymbetovtiń “Amanat” filmi estilerdi dúr-dúr silkindiretin, sanasyzdardyń sańylaýyna tam-tumdap rýh pen namys sáýlesin quiatyn qunarly dúnie bolyp shyǵypty.
Alǵashqy kadrlardan-aq kinotýyndynyń úlken daiyndyqpen, súiispenshilikpen, taqyryp pen keiipkerlerge degen yqylaspen túsirilgeni seziledi. Kitaphanada izdenip júrgen Ermuhan Bekmahanovty kóresiz (B.Aitjanov). Ol áldene oqyp otyryp uiyqtap ketkende qaharyna minip, qol jiyp jatqan Kenesary (S.Mádiev) zamanyna súńgip ketesiz. Kelesi bir kóriniste jas jýrnalist (A.Nurtaev) Ermuhan Bekmahanov týraly ocherk jazyp júredi. Al taǵy bir kóriniste Halima Bekmahanovanyń (Q.Muhamedjanova) esteligimen 40-jyldarǵa túsesiz. Demek, negizgi liniialar – 19-ǵasyrdaǵy Kenesary qozǵalysy, 50-jyldary Kenesaryny zerteitin Bekmahanovtyń kúreskerligi jáne 60-jyldary Bekmahanovty zertteitin jas jýrnalistiń ómiri. Kartinada birneshe kezeń qamtylady jáne olar tonnyń ishki baýyndai jymdasqan, «kózge jeńil», «júrekke jyly tiedi». Moiyndaý kerek, keiingi jyldardyń maqtaýly filmderinen shashyrańqylyq, nemese mazmun men formanyń úilespei jatýyn jii ańdaityn edik. Bul kartinanyń tigisi jatyq shyǵýyna rejisserdiń ár kórinisti, ár detaldi yjdahatty oilastyrýy, jáne montaj ben mýzykasynyń áseri erekshe boldy ǵoi dep topshylaimyz. Talantty kompozitor Aqtoty Raiymqulova birinshi kadrdan bastap áserli mýzykasynyń qanatyna qondyryp, sizdi bólek álemge áketedi. Frantsýz montajeri Erve Shnaid kezeńderdiń bailanysyn sheber óredi. Dramatýrgiialyq turǵyda Kenesary, Naýryzbai, Bopai, Ermuhan, Býchin, Halima, Hadisha, Jappar, Sátbaev, Dosmuhamedov, Ramazan, Ermuhannyń áriptesteri… osynshama kóp keiipkerdiń birde-biri adasyp ketpegen, tiisinshe damyp, óz júiesin tapqan, sonyń arqasynda film oqiǵaǵa bai jáne asa dinamikaly bolyp shyqqan.
Sanjar Mádievtiń Kenesarysy Gollivýdtan ósip shyqqan obraz. Akterdiń ózi bir sózinde “Asanáli men Tuńǵyshbai aǵalarymyzǵa qarap óstik” dedi. Biraq oiyn máneri jańasha, keńes kinosy men Gollivýd kinosyn tel kórip óskeni, eki oiyn mektebinen de sińirgeni áigilenip tur. Bul – ekrandaǵy tuńǵysh Kenesary. El kútkendei “glamýr” emes. Aqsúiek, asqaq, rýhty, aibyndy. Progresshil, saýatty. Sozaqty alǵandaǵy myna sózin qarańyz: «Qudai qalasa, qala salyp, baý-baqsha ósiretin kún de alys emes. Al ázirshe myna qasqyr zamannyń azýyn ajyratý kerek bolyp tur ǵoi”… Osy bir ǵana sóilemniń astarynda qanshama oi-shyndyq jatyr? «Orystar bolmaǵanda áli kóshpeli bolyp júretin edik» deitin, aǵa ulttyń shylbyrynan ajyraǵysy kelmeitin syńarjaqtarǵa jaýap bul. Zaman aǵymy solai edi, qalalyq mádeniet onsyz da keler edi, otyryqshylyqqa da kósher edik. Tek revoliýtsiiadan keiingi alasapyran shyǵynmen emes, óz jónimen, óz retimen bári de bolatyn edi. «Jabaiy qazaqty mádenietke, órkenietke jetkizip jarylqaǵan — orystar» degen pikirdi sanamyzǵa synalap sińirdi, eń ókinishtisi, osy sóz áli kúnge dein úlken minberlerden de aitylyp qalyp júr… Qazaqtyń handary aqymaq bolǵan joq, qazaqtyń handary halyqty orta ǵasyrǵa súiregen joq. Osy oidy tiianaqtai bilgeni úshin rejisser men stsenarii avtoryna taǵy bir alǵys aitamyz.
Filmde maǵynasy jidi, bos kórinis joq. Bir ǵana sýretti alyńyz. Qýyrshaqty basynan asyryp ustaǵan búldirshin qyz «Atsaishy! Bol!» deidi kózin jumyp. Sadaq kezengen tulymdy qýyrshaqty atyp túsiredi. Osy kórinisten-aq «myń balanyń», álemdi dúr silkindirgen jaýynger halyqtyń qaidan ósip shyqqany belgili bolady. Kiiz úige qadalǵan sadaqty sýyryp alatyn Bopai hansha (Q.Anarbekova) paida bolǵanda, kerbezdiktiń ózi tirilip kelgendei áserde qalasyz. Atqa otyrǵany qandai, sadaqty kezengeni qandai, Kenesarynyń oń tizesin alyp sóilegeni qandai… Sol siiaqty, Han Keneniń inisi Naýryzbaidy (N.Saýdanbekuly) alyńyz. Bir ǵana kórinis, biraq kózi qandai jalyndy, keýdesi qandai asqaq, sezimi qandai shynaiy. Joryqqa attanǵanda sýdy keship kele jatqan jaýyngerlerdi kórsetedi. Árqaisysyn. Bir-birden. Jeńilemiz dep kele jatqan joq. Ashynyp ta kele jatqan joq. Asyqpaidy. Saspaidy. Óz dalamda kelemin, jeńemin dep kele jatyr. Árqaisysy júz dushpannan óktem. Osylaisha, rejisser bir-bir kóringenniń ózinde este qalarlyq obrazdar tizbegin jasai alǵan.
Qoryta kelgende, Kenesary dáýiri kórinisterinen asqaq poetika ańǵarylsa, 40-50-60 jyldardy qamtityn kórinisterde psihologizm basym. Tulǵaaralyq qaqtyǵystar qoiý, boiaýy qanyq dramany quraidy. Ermuhan Bekmahanovty rejisser Keńes dáýirinde ulttyq murat úshin kúresken, shyndyq jolynda teperish kórgen barsha qazaq intelligentsiiasynyń jiyntyq obrazy retinde kórsete bilgenin aita ketý kerek. Sonymen birge tarihshy-ǵalymnyń tulǵalyq sipattaryn da dóp basqan. E.Bekmahanovty jary Halima apaidyń: «Ol mádenietti, ziialy, segiz qyrly, bir syrly naǵyz seri bolatyn» dep sipattaǵanyn estigenimiz bar. Berik Aitjanov tup-týra sol, Halima jeńgei sipattaǵan Bekmahanovty tiriltti. Ziialy azamatty somdaý baqyty — ziialy oiyn mánerin táýir kóretin akterge buiyrǵany qýantty. Halima Bekmahanovanyń roli Q.Muhamedjanovaǵa tapsyrylypty. Akter degenińiz rejisserdiń qolyndaǵy ermeksaz ekenine taǵy bir márte kózimiz jetti. Árine, Qarlyǵash munda da Farida Sháripova emes, biraq “Ves mir ý nashih nog” siiaqty arzan filmderdegi Qarlyǵash qandai, “Amanattaǵy” Qarlyǵash qandai — aiyrmashylyq jer men kóktei. UQQ qyzmetkeri Bolat Býchin rolindegi Áziz Beishenaliev naǵyz kásipqoi akter, óz isiniń sheberi ekenin dáleldedi. Onyń keiipkeri quddy bir “Master men Margaritadan” shyǵa kelgen siqyrly mysyq siiaqty. Kútpegen jerden paida bolady, dybyssyz qozǵalady, kúlip otyryp kúl-talqanyńdy shyǵarady. “Besslavnye ýbliýdki” filmindegi Kristof Valtspen iyq tirestirmese de, sol yńǵaida sheshilgen sátti obraz ekenin aita ketý paryzymyz. Tipti epizodtyq keiipkerlerdiń bir ǵana sóz, bir ǵana qimylynan bútin minezdemesi aiqyndalyp jatatyny unamdy. Ekinshi plandaǵy rólderden Gúlshat Tutova men Aijuldyz Adaibekova este qaldy. Sosyn, árine, Hadisha Adamovna rolindegi Shynar Jeńisqyzyn atap ótken jón. Onyń «Ivan Timofeevich!» dep bir daýystaǵany-aq jetkilikti. Keiipkerdiń kim ekeni, qandai ekeni basynan baqaiyna deiin túsinikti.
Sol siiaqty, birneshe shtrihtan keńestik dáýirdegi tiptik beineler tulǵalanyp shyǵa keldi. Ol — ustazyn satyp, úiine kirip alatyn Jappar, ol -sotsializmdi qyzǵyshtai qorysa da, túbinde itjekkenge aidalǵan professor, ol Batyr bala Bolatbek týraly poema jazýdy dúniedegi eń úlken erlik sanaityn aqyn, nemese tarihshylardy qyzylkeńirdek qylyp qoiyp, miyǵynan kúletin mysyqmurt chekist… Kimniń soiylyn soǵyp jatqanyn ózderi bilmeitin, aryz jazǵysh kórsoqyrlar… Sol keiipkerler arqyly rejisser dáýir shyndyǵyn aiaýsyz da barynsha ádil kórsetti ǵoi dep oilaimyz. «Jelpildegen túńligimdi kesip-kesip ultaraq etti. Elpildegen kóńilimdi kósip-kósip kúlpara etti» deýshi edi Temirhan Medetbek, “Kók túrikter sarynynda”. Orys basqynshylyǵynyń, orys otarshyldyǵynyń eń úlken zardaby – kózge kórinetin, syrtqy mádenietti joiǵany emes, kózge kórinbeitin, ishki mádenietti joiǵany. Satybaldy Narymbetovtiń filmi, alasapyran dáýirde buzylǵan halyqtyń niet sapasy, júrek sapasy týraly.
Aitpaqshy, Ermuhannyń úiine zattaryn kóshirip jatqan Jappardyń ainasyn kórsetedi. Jáne sol ainaǵana qaraǵan qandenniń úrip turatyn kórinisi bar. «Ainadaǵy óz beinesin tanymaǵan it — úredi. Biz de óz-ózimizdi jatsynyp kele jatqan sormańdai halyqpyz». Bastan-aiaq filmniń leitomtivi bolǵan bul allegoriianyń qazirgi kúnge de qatysy joq emes. «Ózbek, tájik, túrikmen, nemese kavkazdyqtardyń handary men bekteri qashan da jasampaz, ilgershil, halyq qamqorshysy bop keledi. Al senderdiń handaryń shetinen qandy qol qaraqshy, bekteriń bastan aiaq baskeser. Ózderiń osy masqarany qyzylkeńirdek bolyp dáleldeisińder» deidi Bekmahanovtyń Peterbýrgtegi áriptesi. Nege biz búginge deiin Shoqaidy, Qunanbaidy aqtap alýǵa májbúrmiz? Óitkeni másele ózgede ǵana emes, ózimizde. Bizge tarihymyzdy bótenderden emes, ózimizden qorǵaýǵa týra kelip jatady. Satybaldy Narymbetov júrekti qozǵai otyryp, ózi de azaptana otyryp bizdiń biraz jaraqatymyzdyń betin tyrnaǵan. Bastysy, biz úshin eń mańyzdy ideiany jetkizdi. Kim ekenimizdi eske túsirdi, ulttyq sana úshin kúrestiń áli de júrip jatqanyn esimizge saldy, jáne bolashaqty kórgimiz kelse, tutasý kerektigin aitty. Bizdińshe, budan asqan ustanymnyń da, ideologiianyń da keregi joq.
60-jyldarda úshinshi keiipkerdiń liniiasy órbidi. Bul – Bekmahanovty zerttep júrgen jas jýrnalist Ramazan Dýman (A.Nurtaev). Stalin ólgen, Bekmahanov aqtalǵan, biraq ol týraly áli de aitýǵa bolmaidy. «Lenin joly» gazeti redaktorynyń orynbasary Ǵafeke (D.Aqmolda) men Shákeniń (S.Ábdihalyqov) arasyndaǵy áńgimeniń aýanyn qarańyz. Ony bir bólmege qamap alyp sóilesetin UQK qyzmetkeri men kabinet iesin (A.Naimantaev) qarańyz. Áli de eki shoqyp bir qaraityn zaman, áli de Ramazannyń qyr sońynan qalmaityn úsh árip bar. Ramazan da jalqy keiipker emes, orystyń jertólesin jaǵalai júrip jetilgen bir býynnyń ortaq taǵdyryn anyq kórsetip berdi. Daýsy tym oǵashtaý estilgen kelinshegi ekeýi velosipedke mingesip alyp, baǵdary belgisiz bolashaqqa zýlap barady…
Filmde birneshe obrazdar qaitalanady. Qyran, jylan, alma. Qyran men jylan týraly aittyq, biraq almany injildik maǵynasyna tereńdemei, alpysynshy jyldardaǵy Almatyǵa degen saǵynysh dep túsindik. Kenesary, Bekmahanov, Ramazan – úsheýin biriktiretin bir qasiet bar. Ol — júiemen kúresý, aqiqat úshin, ulttyq murat úshin basyn báigege tigý. Amanat úshin qurbandyqqa barý ońai bolmaǵan. Ony Kenesarynyń da, Ermuhannyń da mysaly kórsetti. Ol jolda maqta tóselip jatpaidy, biraq túptep kelgende áziz ómirińdi arnaýǵa turatyn jalǵyz nárse ulttyq murat qana bolyp shyǵady. Basqanyń bári baiansyz.
Sosyn, bul óte obektivti film. Óitkeni patshalyq Reseidiki otarshyldyq saiasat bolǵanymen, orystyń bári dushpan emes. Esińizge túsirseńiz, óz qandastary talqyǵa salyp jatqanda Ermuhandy aqtaityn da, jaqtaityn da – orys ǵalymdar. Olardyń arasynda da ádiletsúigish, tarih pen shyndyqqa janashyr jandar bolǵan. Muny biz Bekmahanovtyń Leningradtaǵy áriptesi men jetekshisi obrazdarynan kóremiz. Al endi S.Pogosian somdaityn general-gýbernatorǵa qarańyz. Bir ǵana detal. Temekisiniń tuqylyn bassúiek sipatty kúlsalǵyshqa qaǵady. Osyǵan qarap-aq onyń óktemdigi men shovinistik bolmysyn baiqaisyz. Berige deiin eýropalyqtar qara násildi halyqtardy adam emes, janýardyń bir túri dep qabyldasa, bularda da sondai óktem piǵyl basym boldy. Pildiń súieginen oryndyq jasap otyrý, qoltyraýynnyń tisinen monshaq jasap taǵý qandai jarasymdy bolsa, aborigenderdiń bassúiegine temeki tuqylyn salý da sondai tabiǵi nárse edi. Pildiń, ne qoltyraýynnyń arýaǵynan qorqatyndai ne kórinipti? Dál solai, “eń damyǵan” halyqtarda aborigenniń de jan-dúniesi bolýy múmkin emes, onyń obal-saýaby joq degen jabaiy túsinik boldy. General-gýbernatordyń aldynda mýliaj jatýy da múmkin, biraq sony bir sátke kórsetýdiń ózi armanda ketken Kenesary babamyzdy eske túsiredi.
Jáne joǵaryda aitqandai, bul – naǵyz intellektýaldy film. “Amanatty” óz deńgeiinde túsiný úshin qazaq bolý azdyq etedi, bilimdi qazaq bolýyń kerek. Shoqan men Dostoevskiidiń dostyǵy týraly bilý kerek, Dosmuhamedov pen Alash ideiasyn sińirý kerek, Eseninniń ómiri men óleńinen habardar bolý kerek, Robbentrop pen Gitler telegrammalarynyń qanshalyqty mańyzdy ekenin, eń azy shyramytý kerek.
«Amanat» — «Kóshpendiler» men «Myń bala» siiaqty jahanǵa jar salynyp túsirilgen joq. Biraq bizdiń paiymdaýymyzsha, ulttyq rýhty kóterýde, namysty oiatyp, baǵdardy baiyptaýda bul týyndy eń masshtabty jobalardan artyq bolmasa, bir mysqal kem emes. Narymbetovke jaltyldaǵan jarnamanyń da, baspasózdiń zeiini de, «qazaqty álemge tanytam» degen ambitsiianyń da keregi bolǵan joq. Typ-tynysh qana izdendi, baiyppen kinosyn túsirdi jáne maqsatyna jetti. «Amanat» — naǵyz biz shóldep, sýsap otyrǵan, biz saǵynyp, ańsap kútken kino bolyp shyqty. Keide oilaimyn, “Amanattyń” kórermen kóńiline qona ketýi – (kórkemdik tabystaryn bylai qoiǵanda) túisigimizdi qozǵaityn taqyrypty kóterip, arymyz unatqan keiipkerlermen kezdestirýinen shyǵar? Bolmashy kemshilikterine qaramastan, jalpy alǵanda shyǵarma kózińizdi aimalaidy, rejisserlik sheshimderden estetikalyq lázzat alasyz. Demek, neni túsirýde de, qalai túsirýde de Narymbetov qatelespedi. «Amanat» — ideialyq qundylyǵy men kórkemdik qundylyǵy astasqan, has sheberdiń qolynan shyqqan zergerlik jumys ispetti: intellektýaldy, shynshyl, ádil, kásibi jáne de kórkem oryndalǵan týyndy bolyp shyqty. Munda rejisserlik sheshimder, operatorlyq óner, sýretshiniń jumysy, montajy men mýzykasy, akterlerdiń oiyny, qysqasy (grimnen basqasynyń) bári (berilgen múmkindikter sheńberinde) eń joǵary deńgeide oryndalǵan.
Biz jastar ne beredi dep eleńdep júrgende, Narymbetov tájiribe men naǵyz kinogerlik mádeniettiń ne ekenin kórsetip ketti. Ádette kinodaǵy ideologiia týraly kóp aitamyz, jáne kópshilik ony «Kóshbasshy joly» men «Radi býdýshego» dep qabyldaityn siiaqty. Joq. Ideologiia degen – kásibi deńgeide túsirilgen «Amanat» jáne sol deńgeige jete almaǵanymen, qalǵyp bara jatqan rýhty bir serpiltken «Myń bala». Bizge qaq shekeden uratyn «nurotanshyl» kinonyń qanshalyqty kerek ekenin bilmeimin. Oisyz, estetikasyz, talǵamsyz, talantsyz jasalyp jatqan “kommertsiialyq” kinolardyń da qanshalyqty kerektigin aita almaimyn. Biraq bir kerek bolsa, osyndai ulttyq ideiany sińiretin týyndylar kerek. Jýrnalist Mádi Manatbek filmniń premerasynan keiin: “Bul filmdi barlyq mektepterde, ýniversitterde, mekemelerde, ministrlikter men vedomstvolarda, qysqasy kórsete alatyn jerimizdiń bárinde kórsetý kerek. Kinoteatrda prokat bir apta bolsa, bul filmge eki apta berý kerek, kinonyń biletteri myń teńge bolsa, bul filmge bes júz teńge qoiý kerek, biraq barynsha, neǵurlym kóp qazaqtyń kórýine jaǵdai jasaý kerek” degen bolatyn. Biz bul sózdermen tolyqtai kelisemiz. Satybaldy Narymbetov filmniń premerasynda: «Buryn men tarih degen – mekteptegi pán dep qaraityn edim, «Bekmahanov isimen» tanysqannan keiin tarih degen – bizdiń ózegimiz, bolmysymyzdyń negizi ekenine kózim jetti» dedi. «Amanat» qarapaiym kórermenniń kózqarasyn da dál solai ózgertýge qaýqarly film. Jáne solai bolady ǵoi dep úmittenemiz. Sebebi masshtaby jaǵynan, taqyryby, kótergen ideialyq júgi jaǵynan “Amanat” Narymbetovtiń filmografiiasyna ǵana emes, kúlli qazaq kinosynyń qoryna qosylǵan úlken olja dep qabyldadyq.
Ásiia Baǵdáýletqyzy
adebiportal.kz
