«Ashyq úkimet»

Elbasy Nursultan Nazarbaev usynǵan aýqymdy reformalardyń jańa kezeńi – Ult josparyn is júzine asyrý osy jylǵy qańtardan bastaldy.

Ult josparynyń «olardy is­ke asyrý jónindegi 100 naqty qa­damda» egjei-tegjeili baiandal­ǵan 5 institýttyq reformadan tura­tyny belgili. Bul reformalar bir-birimen tyǵyz bailanysty ári sabaqtas. Memlekettik qyz­met­te 40 jyldyq ótili bar jáne Prezi­dent Ákimshiliginde 1990 jyldyń ma­myrynan jumys isteitin memleket­tik qyzmetshi retinde maǵan Mem­leket basshysynyń jańa reforma­lary­nyń evoliýtsiialyq logikasy túsi­nikti. Jańa memlekettiń negizin qalaýshy tulǵa bolǵandyqtan da Prezidentimiz Qazaqstannyń Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymynyń (EYDU), iaǵni eń damyǵan elderdiń barlyq parametrlerine sai keletindei qazirgi zamanǵy memlekettilikti kezeń-kezeńimen qalyptastyrýda.

1-qadamdaǵy «Kásibi mem­leket­tik apparat qurý» boiynsha reforma júrgizýde Qazaqstan kóshbasshyǵa ainaldy dep aitýǵa tolyq negiz bar. Bizdiń tájiribemizdi kóptegen alys-jaqyn kórshiler zerdeleýde. Alaida, jetistikterimizdi mise tutpai, bizdiń Prezident olardy eselei túsýdiń jańa mindetterin alǵa qoidy. Qa­zirgi kezeńde tapsyrmalardyń úsh­ten ekisi oryndaldy.

Osy arada atap kórsetetin bir jait – oryndalýy kúrdeli qadamnyń biri «Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý» 2-reformasy boiynsha jumys qaýyrt júrýde. Qazirgi kezde 19 qa­dam­nyń 11-i boiynsha jumystar oryn­daldy deýimiz kerek.

Aýqymy jaǵynan asa kólemdi «Indýstriialandyrý jáne ekono­mi­kalyq ósim» – 3-reformasy 50 qadamdy qamtidy. Búginde olardyń 13-i oryndaldy, 33-i oryndalýda, 4-eýi 2017-2021 jyldarda oryndalatyn bolady. Al «Birtektilik pen birlik» – 4-reformasy boiynsha naqty is-sharalar men «jol kartalary» qabyldanyp, iske asyrylýda.

«Esep beretin memleketti qalyptastyrý» – 5-reformasyna naqtyraq toqtala ketken jón. Sebebi, ol túbegeili ózgerister áke­ledi dep oilaimyn (atap aitqanda, 4 qadamy oryndaldy, 4-eýi jyl so­ńy­na deiin oryndalatyn bolady, 2-eýi – 2017-2018 jyldary orynda­lýy tiis).

Búgingi tańda memleketti bas­qa­rýǵa qoǵamdy belsendi qatystyrý, memlekettik sheshimder qabyldaý protsesine azamattardy tartý jáne halyq pen biznes-qoǵamdastyqtyń azamattyq belsendiligin kóterý mindeti tur. Bul oraida biraz ju­mys atqaryldy. Barlyq salany der­lik qamtityn úkimettik emes uiym­dardyń aitarlyqtai pýly qalyp­tasty. Jaqynda ǵana Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi qu­ryldy. Aqparattandyrýdyń prezidenttik baǵdarlamasyn kezeń-ke­zeńimen iske asyrýdyń arqasynda qa­jetti tehnologiialyq jaǵdailar ja­saldy: 2006 jyly «Elektrondyq úki­met» (eGov) quryldy, internet-re­sýrs­tar damytylýda. Osynyń baza­synda «Azamattarǵa arnalǵan úki­met» korporatsiiasy jumys istei bastady.

5-reforma sheńberindegi 94-qa­damda «Ashyq úkimetti» engizý, mem­le­kettik qupiialar men zańnamamen qorǵalatyn ózge de aqparattardy qospaǵanda, memlekettik organdar ieligindegi kez kelgen aqparatty ashyq etýge múmkindik beretin aqpa­rat­qa qoljetimdilik týraly zań ázir­leý siiaqty jańalyqtar kózdelgen.

Azamattar men olardyń birles­tik­teriniń memlekettik isterdi bas­qarýǵa is júzinde qatysýy úshin ministrlikterdiń, vedomstvolar men ákimdikterdiń qujattaryna qol­jetimdilik bolýǵa tiis. Ózderi­ne qajetti ári qyzyqtyratyn aqpa­rat­ty suratý jáne alý quqyǵy bolýǵa tiis. Bul rette qabyldaý ból­meleri men túrli deńgeidegi sheneý­nikterge kezekke turmaý kerek. Al memlekettik organdar, óz kezeginde, belgilengen merzimde olarǵa qajetti málimetterdi berýge mindetti.

Kúni keshege deiin memlekettik mekemeler halyq úshin jabyq boldy desek, artyq aitqandyq emes, aq­parat tipti, suratý arqyly da shekteýli túrde berilip keldi. Al Par­lament elimizdiń «Aqparatqa qol jetkizý týraly» Zańyn qabyldap, oǵan el Prezidenti 2015 jylǵy 16 qa­rashada qol qoiǵannan keiin Qazaq­standa azamattyq qoǵam qalyp­tastyrýdyń jańa kezeńi bastal­dy. Osy jylǵy mamyrda Jene­vada ótken Aqparatty qoǵam máse­leleri jónindegi dúniejúzilik forým barysynda bizdiń zańnyń sarap­shylar toby jaǵymdy retsenziialardy aitarlyqtai kóp alǵanyn aita ketken jón.

Aitpaqshy, Norvegiia, Uly­bri­taniia, Braziliia, Indoneziia, Meksika, Filippin, OAR jáne AQSh siiaqty elder negizin qalap, 2011 jyly qurylǵan halyqaralyq «Ashyq úkimet» boiynsha seriktestik (Open Government Partnership – OGP) uiymyna elimiz dál osy zań qabyldanǵannan keiin múshe bola alady. Qazirgi ýaqytta seriktestikke álemniń 66 eli kiredi.

2015 jylǵy qazanda Mehikoda «Ashyq úkimet» boiynsha seriktestik sammiti ótip, oǵan 60-tan astam eldiń, BUU Damý baǵdarlamasynyń, Dúniejúzilik banktiń, biznes-qoǵam­dastyq pen basqa da halyqaralyq uiymdardyń ókilderi qatysty. Sam­mit jumysyna Prezident Ákimshi­liginiń, Úkimet, Parlament Májilisi apparattarynyń, Investitsiialar jáne damý ministrliginiń, «Ulttyq aqparattyq tehnologiialar» AQ-tyń ókilderinen turatyn qazaqstandyq delegatsiia da qatysty. Sammit barysynda bizdiń delegatsiia OGP ókilderimen kezdesý ótkizdi. Biz Qazaqstandaǵy «Ashyq úkimettiń» damýy týraly sholý jasadyq, Qazaq­stannyń OGP-ǵa múshelikke ótý tártibin talqyladyq.

Jyl saiyn qarasha-jeltoqsan ailarynda OGP «Ashyq úkimetti» damytý boiynsha elderge jáne olar­dyń OGP-ǵa múshe bolý daiyn­dyǵyna baǵalaý júrgizedi. Baǵalaý 16 baldyq shkala boiynsha júzege asyrylady. Sońǵy baǵalaý boiynsha Qazaqstan 12 ball aldy. Buǵan «Aqparatqa qol jetkizý týraly» Zańdy qabyldaý múmkindik berdi.

Seriktestikke qatysýshy elder «Ashyq úkimetti» damytý jó­ninde is-sharalar josparyn qa­byl­daidy, ol qoǵamdyq birlestik­termen kelisiledi. OGP Doktri­nasyna sáikes «Ashyq úkimet» «demokratiianyń jańa shekarasy» jáne onyń ústine «sybailas jem­qor­lyqty azaitý men halyqtyń bi­likke senimsizdigin joiýdyń aitar­lyq­tai utymdy antidoty» bolyp tabylady.

Memlekettik apparat pen azamattar qarym-qatynasynyń yńǵaily bolýy maqsatynda «Elektrondyq úkimet» aqparattyq júiesinde 2014 jáne 2015 jyldary «Ashyq úkimettiń» mynadai veb-portaldary ashyldy: «Ashyq úkimet», «Ashyq derekter», «Ashyq NQA (normativtik-quqyqtyq aktiler)», «Ashyq biýdjetter», «Ashyq dialog», sondai-aq «Mem­lekettik organdar qyzmetiniń tiim­diligin baǵalaý» (ústimizdegi jyl­dyń sońyna deiin iske qosy­lady).

Portaldardyń ataýlarynan kórip otyrǵanymyzdai, kez kelgen azamat óz kompiýterinen nemese HQO-dan on-lain rejiminde mem­le­kettik organdardyń basshylaryna tikelei ótinish jasai alady. El aza­mattarynyń infokommýnikatsiia júielerin paidalanyp, qajetti aqparatty nemese málimetterdi su­ra­typ ala alatyny mańyzdy. El aý­maǵynyń ulan-ǵaiyr ekenin esker­­sek, bul adamdardyń ýaqyty men qa­ra­­jatyn únemdeýge septigin tigizedi.

Onyń ústine, azamattarymyz zańdar jobalarymen, Úkimet pen mi­nistrlikterdiń aktilerimen, biýdjettik josparlaýdyń jobalarymen tanysyp, olardy talqylaýǵa qatysady, memlekettik organdardyń jumysyna baǵa beredi jáne t.b. Aqparatqa qol jetkizý máseleleri jónindegi komissiia quryldy.

Jańadan qurylǵan Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministr­liginiń «Ashyq normativtik quqyq­tyq aktiler» portalynda búgin­de BAQ qyzmeti, bailanys jáne aq­parattandyrý týraly zań jobasynyń ózderi ázirlegen tujyrymdamasy kópshilik talqylaýyna usynylyp, bul vedomstvo ashyqtyqtyń úlgisin kórsetýde.

Zańda qol jetkizý shektelmegen aqparattar tizbesi bekitildi. Demek, qandai da bir aqparat boiynsha monopoliiaǵa ie memlekettik organdar men mekemeler, basqa da uiymdar men kompaniialar azamattardyń zańnamamen belgilengen málimetter qataryna jatatyn aqparattarǵa qoljetimdiligin shektep, olardan jasyrýǵa quqyǵy joq. Buǵan my­na baǵyttaǵy aqparattar jatady: azamattardyń qaýipsizdigi men den­saýlyǵyna qater tóndiretin tóten­she jaǵdailar men apattar, olar­dyń saldarlary men resmi bol­jamdar; densaýlyq saqtaýdyń jai-kúii, sanitariia, demografiia, kóshi-qon, áleýmettik qorǵaý, ekonomika, aýyl sharýashylyǵy týraly, sondai-aq qylmystylyqtyń jai-kúii; terrorizm aktileriniń jasalý faktileri týraly; ekologiia, órt qaýipsizdigi, sonymen qatar, sa­ni­tarlyq-epidemiologiialyq já­ne radiatsiialyq ahýal, tamaq ónim­deriniń qaýipsizdigi týraly; memleket jeke jáne zańdy tulǵalarǵa usynatyn artyqshylyqtar, ótemaqylar men jeńildikter týraly; adam men azamattyń quqyq­tary men bostandyqtarynyń buzy­lý faktileri týraly; Ulttyq bank­tiń altyn-valiýta rezervi týra­ly; normativtik quqyqtyq akti­lerdiń mátinderi (memlekettik qupiia­lardy qamtityn aktilerdi qospa­ǵanda), sondai-aq olardyń joba­lary; respýblikalyq jáne jergi­likti biýdjetterdiń qarajatyn qalyp­tastyrý men ony jumsaý týra­ly, sonymen qatar, osy qara­jattyń jumsalýyn baqylaý týraly (memlekettik qupiialardy qam­tityn málimetterdi qospaǵanda); aqparatty ielenýshilerdiń, olardyń laýazymdy adamdarynyń zańdy buzý faktileri týraly; saiasi, áleýmettik jáne basqa da sebeptermen jappai qýǵyn-súrginge ushyraǵandar týraly, onyń ishinde arhivterdegi aqparat týraly (memlekettik qupiialardy qospaǵanda).

Alǵash ret zańda barlyq or­talyq atqarýshy organdar (Qor­ǵa­nys ministrligin qospaǵanda) basshylarynyń, ákimder men ulttyq joǵary oqý oryndary bas­shylarynyń halyq aldynda óz jumysy týraly esep beretin­digi naqty kórinis tapqan. Máse­len, jyl basynan beri barlyq deńgeidegi ákimder 7 myńdai esepti kezdesý ótkizdi, oǵan 800 myńdai adam qatysty. Esep berý barysynda 18 myńdai adam sóz sóilegen, olardyń tarapynan 16 myńdai problema kóterilgen, olardyń 18-i ortalyq memlekettik organdardyń jáne ulttyq kompaniialardyń quzy­retine jatady (olardyń kópshiligi orynd­alǵan jáne sheshimin tapqan). Azamattarǵa ózderin tolǵandyrǵan barlyq suraqtar boiynsha dáleldi jaýaptar, túsinikter berildi. Mamyr-maýsym ailarynda jurtshylyq aldynda 12 ministr esep berdi. Barlyq esep berýler jergilikti jáne respýblikalyq BAQ-tarda jariia­lanyp, memlekettik organdardyń saittarynda ornalastyryldy. Azamattardy beine-konferentsbailanys arqyly qabyldaý da tájiribege engizildi.

Ministrlikter men vedomstvo­lar­dyń alqa otyrystaryna qolje­tim­dilik pen Parlament palata­larynyń ashyq otyrystarynyń, oblystar, Astana jáne Almaty qala­lary máslihattary otyrystary­nyń, ministrlikter men vedomstvo­lardyń jyl qorytyndysy boiynsha ótkizgen alqa otyrystarynyń internet-resýrstardaǵy onlain-transliatsiialary jańashyldyq bolyp tabylady.

Bilik organdarynyń barynsha ashyq bolýyna BAQ-tarda, internet-resýrstarda jáne «Elek­trondyq úkimet» veb-portalynyń kom­ponentterinde ózderiniń atqar­ǵan jumysy týraly aqparat orna­lastyrýy oń áserin tigizýde. In­ternet-resýrsta aqparat qazaq jáne orys tilderinde usynylady, sonymen qatar, basqa tilderde de bolýy múmkin. Paidalanýshylar veb-portal komponentterinde orna­lastyrylǵan aqparatty alyp, paidalanady, sondai-aq «Elektrondyq úkimet» veb-portalynda tirkelgen jaǵdaida onyń talqylaýyna da qatysady. Jazbasha suratýǵa jaýap berý avtordyń tańdaýy boiynsha qaǵazda jáne (nemese) elektrondyq túrde ótinish tilinde usynylady. Aýyzsha suratýǵa jaýap ta aýyzsha beriledi.

«Ashyq dialog» portaly úsh servisten turady: memorgandardyń birinshi basshylarynyń blog-tuǵyry, internet-konferentsiia, saýaldamalar. Osy jyldyń qazan aiyndaǵy esep boiynsha portalda 152 myń ótinish tirkelgen.

Sondai-aq, zańda aqparat usy­nýdan bas tartý múmkindigi de zańda qarastyrylǵan. Bul oraida suratý tirkelgen kúnnen bastap bes jumys kúni ishinde bas tartý jónindegi dáleldi jaýap suratýshynyń nazaryna jetkiziledi. Eger aqparatqa qol­jetimdilik quqyǵy zańsyz shektelgende, joǵary turǵan memlekettik organǵa nemese sotqa shaǵymdanýǵa bolady.

Ortalyq memlekettik organ­dar­dyń 17 internet-resýrsyna zańnyń talaptaryna sáikestigine júrgizilgen tekserý ortasha alǵanda internet-resýrstarda mindetti 52 indikatordyń 38-i bar ekenin kórsetti, bul 74%-dy quraidy. Osy oraida memlekettik organdar internet-resýrstaryn aqparattyń tolyqtyǵy men ózektiligin qamta­masyz etýge sáikes keltirý jóninde jumys júrgizýde. Bul baǵyttaǵy jumystar ákimdikterdiń internet-resýrstarymen de júrgizilýde.

Zań is júzinde jumys isteýde. Máselen, «Ashyq NQA» portalynda normativtik quqyqtyq aktiler men zań tujyrymdamalarynyń 3438 jobasy kópshilik talqylaýy úshin ornalastyrylǵan. Jyl basynan beri «Ashyq biýdjet» portalynda biýdjettik baǵdarlamalardyń 3374 jobasy (olardyń ishinde 366 joba kópshilik talqylaýynan ótýde, 2485 joba qoǵamdyq keńes­ter­ge berilgen) jáne 1,5 myńdai esep ornalastyrylǵan, olar respýb­likalyq jáne jergilikti biýdjet­terdiń oryndalýy týraly esep­terdi, sondai-aq ortalyq jáne jer­gilikti organdardyń ótken qar­jy jy­lyndaǵy biýdjettik baǵdarla­malardy iske asyrýy týraly esepterdi qamtidy.

Atap aitsaq, Open Budget In­dex (Biýdjet boiynsha halyq­ara­­lyq seriktestik) esebiniń qory­tyn­dylary boiynsha 2015 jyly Qa­zaqstan múmkin bolatyn 100-den 51 ball aldy, bul – ortasha álem­dik kórsetkishten 45 ball joǵa­ry. Al Global Open Data Index-tiń 2015 jylǵy reitinginde Qazaq­stan bir jyl ishinde ǵana 48 orynǵa joǵary kóterilip, álemniń 122 eli­niń arasynan 50-orynǵa turaqtady (2014 jyly 98-orynda bolǵan). Biyl budan da joǵary kóterilemiz.

Ministrlerdiń jáne basqa da me­mor­gandardyń birinshi bas­shy­larynyń blog-tuǵyryna 2012 jyldan beri 190 myńnan astam ótinish tús­ken, onyń 143 myńyna jaýap be­rilgen. Al «Elektrondyq úki­met» portalyn búgingi kúni 5,6 mil­lio­n­nan astam adam paidalanady – bul eldiń ekonomikalyq belsen­di turǵyndarynyń jartysynan astamy. 10 jyl ishinde onyń servis­teri 150 millionnan astam qyzmet kórsetken. 2008 jyl men 2016 jyldyń qazany aralyǵynda qazaqstandyqtarǵa 12,5 millionnan astam elektrondyq-tsifrly qoltańba tegin berilgen, olardyń 5 milliondaiy adamdardyń jeke basyn kýálandyratyn qujatynda jazylǵan. 2013 jyldan bastap 84 myńnan astam biznes-kompaniia on-lain rejiminde tirkeýden ótken. eGov tólem shliýzi arqyly shamamen 25 milliard teńge somasyna 3,4 million tranzaktsiia júrgizilgen, onyń ishinde 2015 jyly 10 milliard teńge bolǵan.

BUU-nyń «Elektrondyq úki­metti» damytý reitinginde elimiz 2008-2016 jyldar kezeńinde 81-oryn­nan 33-orynǵa kóterildi. Bul Ota­ny­myzdyń 48 satyǵa joǵa­ry­la­ǵanyn bildiredi.

Jańa zańnyń normalaryn ha­lyqqa jan-jaqty túsindirý úshin BUU Damý baǵdarlamasymen jáne EQYU-men birlesip, eldiń barlyq óńirinde seminarlar tsikli ótýde. 2016 jyldyń aqpanyndaǵy «Ashyq úkimet» portalynyń jumysy týraly azamattar bile me?» degen saýal­da­maǵa suralǵandardyń: 30%-y oń jaýap berse, «endi tanysamyz» dege­ni 20%-dy quraǵan, «maǵan qyzyq­ty emes» deýshiler – 4%, «joq, bil­meimin» dep jaýap bergender 46% bolǵan. Shymkentte sáýir aiynda memlekettik qyzmetshiler, jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń, úki­met­tik emes uiymdardyń ókilderi men jýr­nalister úshin alǵashqy se­mi­nar ótti. Mundai jumys tek oqy­tý alańy ǵana emes, sondai-aq qai­ta­ry­my mol bailanys arnasy bolmaq.

«Ashyq úkimet» taqyrybynda sóz qozǵai otyryp, Prezident Ákimshi­ligi atalǵan zań qabyldanǵanǵa deiin de jurtshylyqpen ashyq jumys júrgizgenin atap aitqan jón. Má­selen, «Memleket basshysynyń veb-saity» aqparattyq júiesi 2005 jyldan jumys isteidi, ol Elbasynyń, Prezident janyndaǵy komissiia­lar men keńesterdiń jáne onyń Ákimshiliginiń Internet jahandyq jelisinde eldiń bet-beinesin halyq­a­ralyq qoǵamdastyqqa tanymal etý men olardyń qyzmeti týraly qazaq­standyq jáne álemdik Inter­net qoldanýshylaryn habardar etý maqsatyna arnalǵan.

Saitta «Prezidenttiń biznesti qorǵaýy» (2010 jyldan jumys istei­di jáne kásipkerlerdiń Memleket basshysyna tikelei ótinish jasaýyna arnalǵan), «Prezidentke hat» (2015 jyly engizilgen, qaitymdy bai­lanys júiesin bildiredi) servis­teri jumys isteidi. 2016 jyly Pre­zident Ákimshiligine 2 myńdai elek­trondyq hat kelse, «Prezidenttiń biznesti qorǵaýy» servisine 81 ótinish túsken.

Elimizdiń kez kelgen óńiriniń turǵyndary akorda.kz saity arqyly Prezident Ákimshiligi basshy­ly­ǵynyń azamattardy qabyldaý kestesimen tanysa alady, naqty laýa­zymdy adamnyń qabyldaýyna jazyla alady. Qabyldaýǵa kelýshi­ler­diń kópshiligi qabyldaý kezinde osyndai yńǵaily jaǵdai jasalǵany úshin alǵys bildirip, Prezident Ákimshiligine qabyldaýǵa kirý óz
aýdany ákiminiń qabyldaýyna kirýden jeńildeý bolǵanyn aitady.

Sondai-aq, Prezidenttiń bas­pa­sóz qyzmeti 2012 jyly áleýmettik jelilerde resmi akkaýnttar ashty: búginde Twitter servisin qolda­ný­shylar sany 193 myńdai jazylýshyny, Instagram – 164 myń, Facebook – 22 myńdai adamdy, YouTube video­servisi 1530 jazylýshyny quraidy, al qarap shyqqandar sany – 250 myń adam. Osylaisha, Memleket basshysy kórsetip otyrǵan ashyqtyq – memlekettik organdar men ulttyq hol­dingterdiń barlyq basshysy úshin aiqyn úlgi.

Qazirgi ýaqytta elimizde «Ashyq úkimettiń» qolaily zańnamalyq bazasy jasalǵanyn maqtanyshpen aita alamyz. Ol is júzinde árqai­sy­myzdyń kez kelgen zańdy tásilmen aqparatty alýǵa jáne taratýǵa degen konstitýtsiialyq quqymyzdy iske asyrýǵa múmkindik beredi. Bul – Qazaqstandy álemniń eń damyǵan elderiniń qataryna qosatyn Prezi­denttiń «100 naqty qadam» Ult jos­parynyń bir qadamynyń oryndalýy! Eń bastysy, osy ulttyq ideia­nyń ómirimizde oiyp oryn alýy jónindegi mańyzdy mindetti atqarýda azamattarymyzdyń óz úlesi bar ekenin sezinýi.

Mirbolat JAQYPOV,

Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń Ákimshiligi Jalpy bóliminiń meńgerýshisi