«اشىق ٷكٸمەت»

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭٸ – ۇلت جوسپارىن ٸس جٷزٸنە اسىرۋ وسى جىلعى قاڭتاردان باستالدى.

ۇلت جوسپارىنىڭ «ولاردى ٸس­كە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ 100 ناقتى قا­دامدا» ەگجەي-تەگجەيلٸ باياندال­عان 5 ينستيتۋتتىق رەفورمادان تۇرا­تىنى بەلگٸلٸ. بۇل رەفورمالار بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى ەرٸ ساباقتاس. مەملەكەتتٸك قىز­مەت­تە 40 جىلدىق ٶتٸلٸ بار جەنە پرەزي­دەنت ەكٸمشٸلٸگٸندە 1990 جىلدىڭ ما­مىرىنان جۇمىس ٸستەيتٸن مەملەكەت­تٸك قىزمەتشٸ رەتٸندە ماعان مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا رەفورما­لارى­نىڭ ەۆوليۋتسييالىق لوگيكاسى تٷسٸ­نٸكتٸ. جاڭا مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى تۇلعا بولعاندىقتان دا پرەزيدەنتٸمٸز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ), ياعني ەڭ دامىعان ەلدەردٸڭ بارلىق پارامەترلەرٸنە ساي كەلەتٸندەي قازٸرگٸ زامانعى مەملەكەتتٸلٸكتٸ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن قالىپتاستىرۋدا.

1-قادامداعى «كەسٸبي مەم­لەكەت­تٸك اپپارات قۇرۋ» بويىنشا رەفورما جٷرگٸزۋدە قازاقستان كٶشباسشىعا اينالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار. بٸزدٸڭ تەجٸريبەمٸزدٸ كٶپتەگەن الىس-جاقىن كٶرشٸلەر زەردەلەۋدە. الايدا, جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸ مٸسە تۇتپاي, بٸزدٸڭ پرەزيدەنت ولاردى ەسەلەي تٷسۋدٸڭ جاڭا مٸندەتتەرٸن العا قويدى. قا­زٸرگٸ كەزەڭدە تاپسىرمالاردىڭ ٷش­تەن ەكٸسٸ ورىندالدى.

وسى ارادا اتاپ كٶرسەتەتٸن بٸر جايت – ورىندالۋى كٷردەلٸ قادامنىڭ بٸرٸ «زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ» 2-رەفورماسى بويىنشا جۇمىس قاۋىرت جٷرۋدە. قازٸرگٸ كەزدە 19 قا­دام­نىڭ 11-ٸ بويىنشا جۇمىستار ورىن­دالدى دەۋٸمٸز كەرەك.

اۋقىمى جاعىنان اسا كٶلەمدٸ «يندۋسترييالاندىرۋ جەنە ەكونو­مي­كالىق ٶسٸم» – 3-رەفورماسى 50 قادامدى قامتيدى. بٷگٸندە ولاردىڭ 13-ٸ ورىندالدى, 33-ٸ ورىندالۋدا, 4-ەۋٸ 2017-2021 جىلداردا ورىندالاتىن بولادى. ال «بٸرتەكتٸلٸك پەن بٸرلٸك» – 4-رەفورماسى بويىنشا ناقتى ٸس-شارالار مەن «جول كارتالارى» قابىلدانىپ, ٸسكە اسىرىلۋدا.

«ەسەپ بەرەتٸن مەملەكەتتٸ قالىپتاستىرۋ» – 5-رەفورماسىنا ناقتىراق توقتالا كەتكەن جٶن. سەبەبٸ, ول تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر ەكە­لەدٸ دەپ ويلايمىن (اتاپ ايتقاندا, 4 قادامى ورىندالدى, 4-ەۋٸ جىل سو­ڭى­نا دەيٸن ورىندالاتىن بولادى, 2-ەۋٸ – 2017-2018 جىلدارى ورىندا­لۋى تيٸس).

بٷگٸنگٸ تاڭدا مەملەكەتتٸ باس­قا­رۋعا قوعامدى بەلسەندٸ قاتىستىرۋ, مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ پروتسەسٸنە ازاماتتاردى تارتۋ جەنە حالىق پەن بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ ازاماتتىق بەلسەندٸلٸگٸن كٶتەرۋ مٸندەتٸ تۇر. بۇل ورايدا بٸراز جۇ­مىس اتقارىلدى. بارلىق سالانى دەر­لٸك قامتيتىن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىم­داردىڭ ايتارلىقتاي پۋلى قالىپ­تاستى. جاقىندا عانا دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ قۇ­رىلدى. اقپاراتتاندىرۋدىڭ پرەزيدەنتتٸك باعدارلاماسىن كەزەڭ-كە­زەڭٸمەن ٸسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا قا­جەتتٸ تەحنولوگييالىق جاعدايلار جا­سالدى: 2006 جىلى «ەلەكتروندىق ٷكٸ­مەت» (eGov) قۇرىلدى, ينتەرنەت-رە­سۋرس­تار دامىتىلۋدا. وسىنىڭ بازا­سىندا «ازاماتتارعا ارنالعان ٷكٸ­مەت» كورپوراتسيياسى جۇمىس ٸستەي باستادى.

5-رەفورما شەڭبەرٸندەگٸ 94-قا­دامدا «اشىق ٷكٸمەتتٸ» ەنگٸزۋ, مەم­لە­كەتتٸك قۇپييالار مەن زاڭنامامەن قورعالاتىن ٶزگە دە اقپاراتتاردى قوسپاعاندا, مەملەكەتتٸك ورگاندار يەلٸگٸندەگٸ كەز كەلگەن اقپاراتتى اشىق ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن اقپا­رات­قا قولجەتٸمدٸلٸك تۋرالى زاڭ ەزٸر­لەۋ سيياقتى جاڭالىقتار كٶزدەلگەن.

ازاماتتار مەن ولاردىڭ بٸرلەس­تٸك­تەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸك ٸستەردٸ باس­قارۋعا ٸس جٷزٸندە قاتىسۋى ٷشٸن مينيسترلٸكتەردٸڭ, ۆەدومستۆولار مەن ەكٸمدٸكتەردٸڭ قۇجاتتارىنا قول­جەتٸمدٸلٸك بولۋعا تيٸس. ٶزدەرٸ­نە قاجەتتٸ ەرٸ قىزىقتىراتىن اقپا­رات­تى سۇراتۋ جەنە الۋ قۇقىعى بولۋعا تيٸس. بۇل رەتتە قابىلداۋ بٶل­مەلەرٸ مەن تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ شەنەۋ­نٸكتەرگە كەزەككە تۇرماۋ كەرەك. ال مەملەكەتتٸك ورگاندار, ٶز كەزەگٸندە, بەلگٸلەنگەن مەرزٸمدە ولارعا قاجەتتٸ مەلٸمەتتەردٸ بەرۋگە مٸندەتتٸ.

كٷنٸ كەشەگە دەيٸن مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر حالىق ٷشٸن جابىق بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس, اق­پارات تٸپتٸ, سۇراتۋ ارقىلى دا شەكتەۋلٸ تٷردە بەرٸلٸپ كەلدٸ. ال پار­لامەنت ەلٸمٸزدٸڭ «اقپاراتقا قول جەتكٸزۋ تۋرالى» زاڭىن قابىلداپ, وعان ەل پرەزيدەنتٸ 2015 جىلعى 16 قا­راشادا قول قويعاننان كەيٸن قازاق­ستاندا ازاماتتىق قوعام قالىپ­تاستىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸ باستال­دى. وسى جىلعى مامىردا جەنە­ۆادا ٶتكەن اقپاراتتى قوعام مەسە­لەلەرٸ جٶنٸندەگٸ دٷنيەجٷزٸلٸك فورۋم بارىسىندا بٸزدٸڭ زاڭنىڭ ساراپ­شىلار توبى جاعىمدى رەتسەنزييالاردى ايتارلىقتاي كٶپ العانىن ايتا كەتكەن جٶن.

ايتپاقشى, نورۆەگييا, ۇلى­بري­تانييا, برازيلييا, يندونەزييا, مەكسيكا, فيليپپين, وار جەنە اقش سيياقتى ەلدەر نەگٸزٸن قالاپ, 2011 جىلى قۇرىلعان حالىقارالىق «اشىق ٷكٸمەت» بويىنشا سەرٸكتەستٸك (Open Government Partnership – OGP) ۇيىمىنا ەلٸمٸز دەل وسى زاڭ قابىلدانعاننان كەيٸن مٷشە بولا الادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا سەرٸكتەستٸككە ەلەمنٸڭ 66 ەلٸ كٸرەدٸ.

2015 جىلعى قازاندا مەحيكودا «اشىق ٷكٸمەت» بويىنشا سەرٸكتەستٸك سامميتٸ ٶتٸپ, وعان 60-تان استام ەلدٸڭ, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ, دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ, بيزنەس-قوعام­داستىق پەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. سام­ميت جۇمىسىنا پرەزيدەنت ەكٸمشٸ­لٸگٸنٸڭ, ٷكٸمەت, پارلامەنت مەجٸلٸسٸ اپپاراتتارىنىڭ, ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ, «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگييالار» اق-تىڭ ٶكٸلدەرٸنەن تۇراتىن قازاقستاندىق دەلەگاتسييا دا قاتىستى. سامميت بارىسىندا بٸزدٸڭ دەلەگاتسييا OGP ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸ. بٸز قازاقستانداعى «اشىق ٷكٸمەتتٸڭ» دامۋى تۋرالى شولۋ جاسادىق, قازاق­ستاننىڭ OGP-عا مٷشەلٸككە ٶتۋ تەرتٸبٸن تالقىلادىق.

جىل سايىن قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا OGP «اشىق ٷكٸمەتتٸ» دامىتۋ بويىنشا ەلدەرگە جەنە ولار­دىڭ OGP-عا مٷشە بولۋ دايىن­دىعىنا باعالاۋ جٷرگٸزەدٸ. باعالاۋ 16 بالدىق شكالا بويىنشا جٷزەگە اسىرىلادى. سوڭعى باعالاۋ بويىنشا قازاقستان 12 بالل الدى. بۇعان «اقپاراتقا قول جەتكٸزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋ مٷمكٸندٸك بەردٸ.

سەرٸكتەستٸككە قاتىسۋشى ەلدەر «اشىق ٷكٸمەتتٸ» دامىتۋ جٶ­نٸندە ٸس-شارالار جوسپارىن قا­بىل­دايدى, ول قوعامدىق بٸرلەستٸك­تەرمەن كەلٸسٸلەدٸ. OGP دوكتري­ناسىنا سەيكەس «اشىق ٷكٸمەت» «دەموكراتييانىڭ جاڭا شەكاراسى» جەنە ونىڭ ٷستٸنە «سىبايلاس جەم­قور­لىقتى ازايتۋ مەن حالىقتىڭ بي­لٸككە سەنٸمسٸزدٸگٸن جويۋدىڭ ايتار­لىق­تاي ۇتىمدى انتيدوتى» بولىپ تابىلادى.

مەملەكەتتٸك اپپارات پەن ازاماتتار قارىم-قاتىناسىنىڭ ىڭعايلى بولۋى ماقساتىندا «ەلەكتروندىق ٷكٸمەت» اقپاراتتىق جٷيەسٸندە 2014 جەنە 2015 جىلدارى «اشىق ٷكٸمەتتٸڭ» مىناداي ۆەب-پورتالدارى اشىلدى: «اشىق ٷكٸمەت», «اشىق دەرەكتەر», «اشىق نقا (نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەر)», «اشىق بيۋدجەتتەر», «اشىق ديالوگ», سونداي-اق «مەم­لەكەتتٸك ورگاندار قىزمەتٸنٸڭ تيٸم­دٸلٸگٸن باعالاۋ» (ٷستٸمٸزدەگٸ جىل­دىڭ سوڭىنا دەيٸن ٸسكە قوسى­لادى).

پورتالداردىڭ اتاۋلارىنان كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, كەز كەلگەن ازامات ٶز كومپيۋتەرٸنەن نەمەسە حقو-دان ون-لاين رەجٸمٸندە مەم­لە­كەتتٸك ورگانداردىڭ باسشىلارىنا تٸكەلەي ٶتٸنٸش جاساي الادى. ەل ازا­ماتتارىنىڭ ينفوكوممۋنيكاتسييا جٷيەلەرٸن پايدالانىپ, قاجەتتٸ اقپاراتتى نەمەسە مەلٸمەتتەردٸ سۇ­را­تىپ الا الاتىنى ماڭىزدى. ەل اۋ­ماعىنىڭ ۇلان-عايىر ەكەنٸن ەسكەر­­سەك, بۇل ادامداردىڭ ۋاقىتى مەن قا­را­­جاتىن ٷنەمدەۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.

ونىڭ ٷستٸنە, ازاماتتارىمىز زاڭدار جوبالارىمەن, ٷكٸمەت پەن مي­نيسترلٸكتەردٸڭ اكتٸلەرٸمەن, بيۋدجەتتٸك جوسپارلاۋدىڭ جوبالارىمەن تانىسىپ, ولاردى تالقىلاۋعا قاتىسادى, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرەدٸ جەنە ت.ب. اقپاراتقا قول جەتكٸزۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ كوميسسييا قۇرىلدى.

جاڭادان قۇرىلعان اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييالار مينيستر­لٸگٸنٸڭ «اشىق نورماتيۆتٸك قۇقىق­تىق اكتٸلەر» پورتالىندا بٷگٸن­دە باق قىزمەتٸ, بايلانىس جەنە اق­پاراتتاندىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ ٶزدەرٸ ەزٸرلەگەن تۇجىرىمداماسى كٶپشٸلٸك تالقىلاۋىنا ۇسىنىلىپ, بۇل ۆەدومستۆو اشىقتىقتىڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتۋدە.

زاڭدا قول جەتكٸزۋ شەكتەلمەگەن اقپاراتتار تٸزبەسٸ بەكٸتٸلدٸ. دەمەك, قانداي دا بٸر اقپارات بويىنشا مونوپوليياعا يە مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن مەكەمەلەر, باسقا دا ۇيىمدار مەن كومپانييالار ازاماتتاردىڭ زاڭنامامەن بەلگٸلەنگەن مەلٸمەتتەر قاتارىنا جاتاتىن اقپاراتتارعا قولجەتٸمدٸلٸگٸن شەكتەپ, ولاردان جاسىرۋعا قۇقىعى جوق. بۇعان مى­نا باعىتتاعى اقپاراتتار جاتادى: ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن دەن­ساۋلىعىنا قاتەر تٶندٸرەتٸن تٶتەن­شە جاعدايلار مەن اپاتتار, ولار­دىڭ سالدارلارى مەن رەسمي بول­جامدار; دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جاي-كٷيٸ, سانيتارييا, دەموگرافييا, كٶشٸ-قون, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ, ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى تۋرالى, سونداي-اق قىلمىستىلىقتىڭ جاي-كٷيٸ; تەرروريزم اكتٸلەرٸنٸڭ جاسالۋ فاكتٸلەرٸ تۋرالى; ەكولوگييا, ٶرت قاۋٸپسٸزدٸگٸ, سونىمەن قاتار, سا­ني­تارلىق-ەپيدەميولوگييالىق جە­نە رادياتسييالىق احۋال, تاماق ٶنٸم­دەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى; مەملەكەت جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالارعا ۇسىناتىن ارتىقشىلىقتار, ٶتەماقىلار مەن جەڭٸلدٸكتەر تۋرالى; ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزى­لۋ فاكتٸلەرٸ تۋرالى; ۇلتتىق بانك­تٸڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆٸ تۋرا­لى; نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸ­لەردٸڭ مەتٸندەرٸ (مەملەكەتتٸك قۇپييا­لاردى قامتيتىن اكتٸلەردٸ قوسپا­عاندا), سونداي-اق ولاردىڭ جوبا­لارى; رەسپۋبليكالىق جەنە جەرگٸ­لٸكتٸ بيۋدجەتتەردٸڭ قاراجاتىن قالىپ­تاستىرۋ مەن ونى جۇمساۋ تۋرا­لى, سونىمەن قاتار, وسى قارا­جاتتىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ تۋرالى (مەملەكەتتٸك قۇپييالاردى قام­تيتىن مەلٸمەتتەردٸ قوسپاعاندا); اقپاراتتى يەلەنۋشٸلەردٸڭ, ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ زاڭدى بۇزۋ فاكتٸلەرٸ تۋرالى; ساياسي, ەلەۋمەتتٸك جەنە باسقا دا سەبەپتەرمەن جاپپاي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعاندار تۋرالى, ونىڭ ٸشٸندە ارحيۆتەردەگٸ اقپارات تۋرالى (مەملەكەتتٸك قۇپييالاردى قوسپاعاندا).

العاش رەت زاڭدا بارلىق ور­تالىق اتقارۋشى ورگاندار (قور­عا­نىس مينيسترلٸگٸن قوسپاعاندا) باسشىلارىنىڭ, ەكٸمدەر مەن ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارى باس­شىلارىنىڭ حالىق الدىندا ٶز جۇمىسى تۋرالى ەسەپ بەرەتٸن­دٸگٸ ناقتى كٶرٸنٸس تاپقان. مەسە­لەن, جىل باسىنان بەرٸ بارلىق دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەر 7 مىڭداي ەسەپتٸ كەزدەسۋ ٶتكٸزدٸ, وعان 800 مىڭداي ادام قاتىستى. ەسەپ بەرۋ بارىسىندا 18 مىڭداي ادام سٶز سٶيلەگەن, ولاردىڭ تاراپىنان 16 مىڭداي پروبلەما كٶتەرٸلگەن, ولاردىڭ 18-ٸ ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جەنە ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ قۇزى­رەتٸنە جاتادى (ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ورىند­العان جەنە شەشٸمٸن تاپقان). ازاماتتارعا ٶزدەرٸن تولعاندىرعان بارلىق سۇراقتار بويىنشا دەلەلدٸ جاۋاپتار, تٷسٸنٸكتەر بەرٸلدٸ. مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جۇرتشىلىق الدىندا 12 مينيستر ەسەپ بەردٸ. بارلىق ەسەپ بەرۋلەر جەرگٸلٸكتٸ جەنە رەسپۋبليكالىق باق-تاردا جارييا­لانىپ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ سايتتارىندا ورنالاستىرىلدى. ازاماتتاردى بەينە-كونفەرەنتسبايلانىس ارقىلى قابىلداۋ دا تەجٸريبەگە ەنگٸزٸلدٸ.

مينيسترلٸكتەر مەن ۆەدومستۆو­لار­دىڭ القا وتىرىستارىنا قولجە­تٸم­دٸلٸك پەن پارلامەنت پالاتا­لارىنىڭ اشىق وتىرىستارىنىڭ, وبلىستار, استانا جەنە الماتى قالا­لارى مەسليحاتتارى وتىرىستارى­نىڭ, مينيسترلٸكتەر مەن ۆەدومستۆو­لاردىڭ جىل قورىتىندىسى بويىنشا ٶتكٸزگەن القا وتىرىستارىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارداعى ونلاين-ترانسلياتسييالارى جاڭاشىلدىق بولىپ تابىلادى.

بيلٸك ورگاندارىنىڭ بارىنشا اشىق بولۋىنا باق-تاردا, ينتەرنەت-رەسۋرستاردا جەنە «ەلەك­تروندىق ٷكٸمەت» ۆەب-پورتالىنىڭ كوم­پونەنتتەرٸندە ٶزدەرٸنٸڭ اتقار­عان جۇمىسى تۋرالى اقپارات ورنا­لاستىرۋى وڭ ەسەرٸن تيگٸزۋدە. ين­تەرنەت-رەسۋرستا اقپارات قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە ۇسىنىلادى, سونىمەن قاتار, باسقا تٸلدەردە دە بولۋى مٷمكٸن. پايدالانۋشىلار ۆەب-پورتال كومپونەنتتەرٸندە ورنا­لاستىرىلعان اقپاراتتى الىپ, پايدالانادى, سونداي-اق «ەلەكتروندىق ٷكٸمەت» ۆەب-پورتالىندا تٸركەلگەن جاعدايدا ونىڭ تالقىلاۋىنا دا قاتىسادى. جازباشا سۇراتۋعا جاۋاپ بەرۋ اۆتوردىڭ تاڭداۋى بويىنشا قاعازدا جەنە (نەمەسە) ەلەكتروندىق تٷردە ٶتٸنٸش تٸلٸندە ۇسىنىلادى. اۋىزشا سۇراتۋعا جاۋاپ تا اۋىزشا بەرٸلەدٸ.

«اشىق ديالوگ» پورتالى ٷش سەرۆيستەن تۇرادى: مەمورگانداردىڭ بٸرٸنشٸ باسشىلارىنىڭ بلوگ-تۇعىرى, ينتەرنەت-كونفەرەنتسييا, ساۋالدامالار. وسى جىلدىڭ قازان ايىنداعى ەسەپ بويىنشا پورتالدا 152 مىڭ ٶتٸنٸش تٸركەلگەن.

سونداي-اق, زاڭدا اقپارات ۇسى­نۋدان باس تارتۋ مٷمكٸندٸگٸ دە زاڭدا قاراستىرىلعان. بۇل ورايدا سۇراتۋ تٸركەلگەن كٷننەن باستاپ بەس جۇمىس كٷنٸ ٸشٸندە باس تارتۋ جٶنٸندەگٸ دەلەلدٸ جاۋاپ سۇراتۋشىنىڭ نازارىنا جەتكٸزٸلەدٸ. ەگەر اقپاراتقا قول­جەتٸمدٸلٸك قۇقىعى زاڭسىز شەكتەلگەندە, جوعارى تۇرعان مەملەكەتتٸك ورگانعا نەمەسە سوتقا شاعىمدانۋعا بولادى.

ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگان­دار­دىڭ 17 ينتەرنەت-رەسۋرسىنا زاڭنىڭ تالاپتارىنا سەيكەستٸگٸنە جٷرگٸزٸلگەن تەكسەرۋ ورتاشا العاندا ينتەرنەت-رەسۋرستاردا مٸندەتتٸ 52 ينديكاتوردىڭ 38-ٸ بار ەكەنٸن كٶرسەتتٸ, بۇل 74%-دى قۇرايدى. وسى ورايدا مەملەكەتتٸك ورگاندار ينتەرنەت-رەسۋرستارىن اقپاراتتىڭ تولىقتىعى مەن ٶزەكتٸلٸگٸن قامتا­ماسىز ەتۋگە سەيكەس كەلتٸرۋ جٶنٸندە جۇمىس جٷرگٸزۋدە. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ەكٸمدٸكتەردٸڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىمەن دە جٷرگٸزٸلۋدە.

زاڭ ٸس جٷزٸندە جۇمىس ٸستەۋدە. مەسەلەن, «اشىق نقا» پورتالىندا نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر مەن زاڭ تۇجىرىمدامالارىنىڭ 3438 جوباسى كٶپشٸلٸك تالقىلاۋى ٷشٸن ورنالاستىرىلعان. جىل باسىنان بەرٸ «اشىق بيۋدجەت» پورتالىندا بيۋدجەتتٸك باعدارلامالاردىڭ 3374 جوباسى (ولاردىڭ ٸشٸندە 366 جوبا كٶپشٸلٸك تالقىلاۋىنان ٶتۋدە, 2485 جوبا قوعامدىق كەڭەس­تەر­گە بەرٸلگەن) جەنە 1,5 مىڭداي ەسەپ ورنالاستىرىلعان, ولار رەسپۋب­ليكالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت­تەردٸڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپ­تەردٸ, سونداي-اق ورتالىق جەنە جەر­گٸلٸكتٸ ورگانداردىڭ ٶتكەن قار­جى جى­لىنداعى بيۋدجەتتٸك باعدارلا­مالاردى ٸسكە اسىرۋى تۋرالى ەسەپتەردٸ قامتيدى.

اتاپ ايتساق, Open Budget In­dex (بيۋدجەت بويىنشا حالىق­ارا­­لىق سەرٸكتەستٸك) ەسەبٸنٸڭ قورى­تىن­دىلارى بويىنشا 2015 جىلى قا­زاقستان مٷمكٸن بولاتىن 100-دەن 51 بالل الدى, بۇل – ورتاشا ەلەم­دٸك كٶرسەتكٸشتەن 45 بالل جوعا­رى. ال Global Open Data Index-تٸڭ 2015 جىلعى رەيتينگٸندە قازاق­ستان بٸر جىل ٸشٸندە عانا 48 ورىنعا جوعارى كٶتەرٸلٸپ, ەلەمنٸڭ 122 ەلٸ­نٸڭ اراسىنان 50-ورىنعا تۇراقتادى (2014 جىلى 98-ورىندا بولعان). بيىل بۇدان دا جوعارى كٶتەرٸلەمٸز.

مينيسترلەردٸڭ جەنە باسقا دا مە­مور­گانداردىڭ بٸرٸنشٸ باس­شى­لارىنىڭ بلوگ-تۇعىرىنا 2012 جىلدان بەرٸ 190 مىڭنان استام ٶتٸنٸش تٷس­كەن, ونىڭ 143 مىڭىنا جاۋاپ بە­رٸلگەن. ال «ەلەكتروندىق ٷكٸ­مەت» پورتالىن بٷگٸنگٸ كٷنٸ 5,6 ميل­ليو­ن­نان استام ادام پايدالانادى – بۇل ەلدٸڭ ەكونوميكالىق بەلسەن­دٸ تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان استامى. 10 جىل ٸشٸندە ونىڭ سەرۆيس­تەرٸ 150 ميلليوننان استام قىزمەت كٶرسەتكەن. 2008 جىل مەن 2016 جىلدىڭ قازانى ارالىعىندا قازاقستاندىقتارعا 12,5 ميلليوننان استام ەلەكتروندىق-تسيفرلى قولتاڭبا تەگٸن بەرٸلگەن, ولاردىڭ 5 ميلليوندايى ادامداردىڭ جەكە باسىن كۋەلاندىراتىن قۇجاتىندا جازىلعان. 2013 جىلدان باستاپ 84 مىڭنان استام بيزنەس-كومپانييا ون-لاين رەجٸمٸندە تٸركەۋدەن ٶتكەن. eGov تٶلەم شليۋزٸ ارقىلى شامامەن 25 ميلليارد تەڭگە سوماسىنا 3,4 ميلليون ترانزاكتسييا جٷرگٸزٸلگەن, ونىڭ ٸشٸندە 2015 جىلى 10 ميلليارد تەڭگە بولعان.

بۇۇ-نىڭ «ەلەكتروندىق ٷكٸ­مەتتٸ» دامىتۋ رەيتينگٸندە ەلٸمٸز 2008-2016 جىلدار كەزەڭٸندە 81-ورىن­نان 33-ورىنعا كٶتەرٸلدٸ. بۇل وتا­نى­مىزدىڭ 48 ساتىعا جوعا­رى­لا­عانىن بٸلدٸرەدٸ.

جاڭا زاڭنىڭ نورمالارىن حا­لىققا جان-جاقتى تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن جەنە ەقىۇ-مەن بٸرلەسٸپ, ەلدٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە سەمينارلار تسيكلٸ ٶتۋدە. 2016 جىلدىڭ اقپانىنداعى «اشىق ٷكٸمەت» پورتالىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ازاماتتار بٸلە مە?» دەگەن ساۋال­دا­ماعا سۇرالعانداردىڭ: 30%-ى وڭ جاۋاپ بەرسە, «ەندٸ تانىسامىز» دەگە­نٸ 20%-دى قۇراعان, «ماعان قىزىق­تى ەمەس» دەۋشٸلەر – 4%, «جوق, بٸل­مەيمٸن» دەپ جاۋاپ بەرگەندەر 46% بولعان. شىمكەنتتە سەۋٸر ايىندا مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, ٷكٸ­مەت­تٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ مەن جۋر­ناليستەر ٷشٸن العاشقى سە­مي­نار ٶتتٸ. مۇنداي جۇمىس تەك وقى­تۋ الاڭى عانا ەمەس, سونداي-اق قاي­تا­رى­مى مول بايلانىس ارناسى بولماق.

«اشىق ٷكٸمەت» تاقىرىبىندا سٶز قوزعاي وتىرىپ, پرەزيدەنت ەكٸمشٸ­لٸگٸ اتالعان زاڭ قابىلدانعانعا دەيٸن دە جۇرتشىلىقپەن اشىق جۇمىس جٷرگٸزگەنٸن اتاپ ايتقان جٶن. مە­سەلەن, «مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۆەب-سايتى» اقپاراتتىق جٷيەسٸ 2005 جىلدان جۇمىس ٸستەيدٸ, ول ەلباسىنىڭ, پرەزيدەنت جانىنداعى كوميسسييا­لار مەن كەڭەستەردٸڭ جەنە ونىڭ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ينتەرنەت جاھاندىق جەلٸسٸندە ەلدٸڭ بەت-بەينەسٸن حالىق­ا­رالىق قوعامداستىققا تانىمال ەتۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتٸ تۋرالى قازاق­ستاندىق جەنە ەلەمدٸك ينتەر­نەت قولدانۋشىلارىن حاباردار ەتۋ ماقساتىنا ارنالعان.

سايتتا «پرەزيدەنتتٸڭ بيزنەستٸ قورعاۋى» (2010 جىلدان جۇمىس ٸستەي­دٸ جەنە كەسٸپكەرلەردٸڭ مەملەكەت باسشىسىنا تٸكەلەي ٶتٸنٸش جاساۋىنا ارنالعان), «پرەزيدەنتكە حات» (2015 جىلى ەنگٸزٸلگەن, قايتىمدى باي­لانىس جٷيەسٸن بٸلدٸرەدٸ) سەرۆيس­تەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. 2016 جىلى پرە­زيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە 2 مىڭداي ەلەك­تروندىق حات كەلسە, «پرەزيدەنتتٸڭ بيزنەستٸ قورعاۋى» سەرۆيسٸنە 81 ٶتٸنٸش تٷسكەن.

ەلٸمٸزدٸڭ كەز كەلگەن ٶڭٸرٸنٸڭ تۇرعىندارى akorda.kz سايتى ارقىلى پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ باسشى­لى­عىنىڭ ازاماتتاردى قابىلداۋ كەستەسٸمەن تانىسا الادى, ناقتى لاۋا­زىمدى ادامنىڭ قابىلداۋىنا جازىلا الادى. قابىلداۋعا كەلۋشٸ­لەر­دٸڭ كٶپشٸلٸگٸ قابىلداۋ كەزٸندە وسىنداي ىڭعايلى جاعداي جاسالعانى ٷشٸن العىس بٸلدٸرٸپ, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە قابىلداۋعا كٸرۋ ٶز
اۋدانى ەكٸمٸنٸڭ قابىلداۋىنا كٸرۋدەن جەڭٸلدەۋ بولعانىن ايتادى.

سونداي-اق, پرەزيدەنتتٸڭ باس­پا­سٶز قىزمەتٸ 2012 جىلى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە رەسمي اككاۋنتتار اشتى: بٷگٸندە Twitter سەرۆيسٸن قولدا­نۋ­شىلار سانى 193 مىڭداي جازىلۋشىنى, Instagram – 164 مىڭ, Facebook – 22 مىڭداي ادامدى, YouTube ۆيدەو­سەرۆيسٸ 1530 جازىلۋشىنى قۇرايدى, ال قاراپ شىققاندار سانى – 250 مىڭ ادام. وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى كٶرسەتٸپ وتىرعان اشىقتىق – مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ۇلتتىق حول­دينگتەردٸڭ بارلىق باسشىسى ٷشٸن ايقىن ٷلگٸ.

قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە «اشىق ٷكٸمەتتٸڭ» قولايلى زاڭنامالىق بازاسى جاسالعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ول ٸس جٷزٸندە ەرقاي­سى­مىزدىڭ كەز كەلگەن زاڭدى تەسٸلمەن اقپاراتتى الۋعا جەنە تاراتۋعا دەگەن كونستيتۋتسييالىق قۇقىمىزدى ٸسكە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل – قازاقستاندى ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان ەلدەرٸنٸڭ قاتارىنا قوساتىن پرەزي­دەنتتٸڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوس­پارىنىڭ بٸر قادامىنىڭ ورىندالۋى! ەڭ باستىسى, وسى ۇلتتىق يدەيا­نىڭ ٶمٸرٸمٸزدە ويىپ ورىن الۋى جٶنٸندەگٸ ماڭىزدى مٸندەتتٸ اتقارۋدا ازاماتتارىمىزدىڭ ٶز ٷلەسٸ بار ەكەنٸن سەزٸنۋٸ.

ميربولات جاقىپوۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ ەكٸمشٸلٸگٸ جالپى بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ