Mamyrdyń 31-i – saiasi qýǵyn-súrginder jáne asharshylyq qurbandarynyń eske alý kúni. 1931 – 1933 jyldarynyń asharshylyǵy – uly jut, zulmat, náýbet, halqymyzdyń qily zamany bolyp sanalady.
Tórt million qazaqtyń eki milliony qurban bolsa, millionǵa jýyq adam shekaradan asyp ketse – bul jai ǵana asharshylyq emes, ulttyq tragediia.
Qazaqtyń teń jartysy ashtan qyryldy degen sóz.
Malsyz qalǵan el janyn saqtap aman qalý úshin týǵan aýldarynan temir jol beketterine, kómir kenderine, balyqty kóldiń jaǵasyna qarai qashatyn boldy. Júzdegen myń qazaq bosqyn bolyp, syrtqa kóship, Sibirde, Qiyr Shyǵysta, Orta Aziiada pana taýyp, shekaradan asyp, Qytaiǵa, Mońǵoliiaǵa, Iranǵa, Aýǵanǵa ketetin boldy. Otyzynshy jyldarynyń basynda millionǵa jýyq halyq Qazaqstannan basqa jaqqa ketip qalsa, sonyń 400 myńy asharshylyq zulmaty bitken soń, eline qaitty. Qalǵan jarty millionnan astam halyq Qazaqstannan tys qalyp qoidy.
Keibir aýyldarda, aýdandarda, aimaqtarda asharshylyqtan qaza tapqan adamdardyń sany halyqtyń 90 paiyzyna sheiin jetti.
Aiaýsyz ajaldan qutqarylyp, Saryarqamen qoshtasqan talai jan Novosibir, Barnaýl, Kemerovo jaqta janyn baqty. Qanshama halyq Ózbekistanda, Túrikmenstanda, Qaraqalpaqstanda aman qaldy. Biraz el Alataýdan asyp Qyrǵyzstanda pana tapty.
Bul qiyn-qystaý kezinde asharshylyqtan kóz ashpaǵan qazaqtarǵa járdem qolyn ushyn bergen azamat – sol kezdegi qyrǵyz úkimetiniń basshysy Júsip Ábdirahmanov.

Qazaqstanda Goloshekin bastaǵan jandaishaptar «kishi Qazan tóńkerisin» júrgizip, eldiń sońǵy qoiyn tartyp alsa, Ábdirahmanov Stalinnyń, Máskeýdiń saiasatyna jergilikti úkimetiniń basshysy retinde qansha menen kónse-daǵy, eń aldy menen óz eliniń, óz respýblikasynyń qamyn oilaǵan azamat edi.
Mysaly, búkil KSROda sharýalardyń qambalarynan bidai sońǵy qabyna deiin emes, sońǵy dánine deiin sypyrylyp tartylyp alynsa, Qyrǵyzstannyń Jalalabad, Naýqat jáne Aravan Býra aýdandarynda bidaidyń erkin saýdasy engiziletin boldy. Iaǵni, mysaly, Ýkrainada júrgizilgen saiasattyń kesirinen halyq bir tilim nanǵa zar bolsa, Qyrǵyzstannyń ońtústiginde nan satý men satyp alý salasynda erkin naryqtyń elementteri qoldanylǵan. Sonymen qatar, jumysynan, ómirinen airylýynan qoryqpai, Júsip Ábdirahmanov astyq daiyndaý josparyn oryndap sholaq belsendiligin kórsetpei, azyq-túliktiń bárin ortalyqqa jibermei, óz elinde biraz azyq-túlikti qaldyrdy. Osylaisha, Qyrǵyzstanda asharshylyq zulmaty, myńdaǵan adamdy qurban qylǵan náýbet boshlǵan joq.
Árine, asharshylyqtyń jeke jaǵdailary, sonymen qatar ólim jaǵdailary Qyrǵyzstanda da bolǵan. Biraq, jalpy aitqanda, Qyrǵyzstan uly juttan aman qalǵan. Myńdaǵan qazaq ta Alataýdyń ar jaǵynda pana taýyp, Ábdirahmanov kórsetken járdemin, sozǵan járdem qolynyń ushyn sezgen.
Qazaqstyń kóbisi, asharshylyq basylǵannan keiin eline, janyna ottan da ystyq Otanyna oralsa, birazy bolsa – áli kúnge deiin qyrǵyz jerinde ómir súredi.
Olai bolsa, asharshylyq qurbandarynyń eske alý kúninde, Júsip Ábdirahmanovtyń kezinde asharshylyqtan zardap shekkenderge kórsetilgen kómegin de, óz elin asharshylyqqa jetkizbegenin de eske alýymyz jón kórinip tur.
Qazaq-qyrǵyz yntymaqtastyqtyń aiasynda jaqynda Bishkekte Abaidyń, al elimizdiń astanasynda Shyńǵys Aitmatovtyń eskertkishteri ashylady.
Eki eldiń dostyǵy úshin óte qýanyshty jańalyq. Biraq, bir kúni elimizde Júsip Ábdirahmanovtyń da eskertkishi turǵyzylsa, jaqsy bolmaq dep sanaimyn.
Asqar DAIYRBEK