HH ǵasyrdyń 1931-32 jyldardaǵy asharshylyq – qazaq halqynyń basynan ótken eń qasiretti náýbet. Bul náýbet Stalin biligi tusyndaǵy bolsheviktik úkimettiń qoldan jasaǵan «qyzyl qyrǵynynyń» eń soiqany, eń qatigez is-áreketi boldy.
Onyń Qazaqstandaǵy uiymdastyrýshysy – F.Goloshekin. Asharshylyqtyń basty maqsaty –tabiǵi qazba bailyǵy mol qazaq jerin indýstrialdy óndiristik ólkege ainaldyrý úshin «mal sharýashylyǵymen ainalysatyn», «artta qalǵan, indýstriia jaramsyz» jergilikti ultty «tabiǵi turǵyda azaityp», Keńes Odaǵynyń eýropalyq bóliginen indýstiialandyrýǵa beiim jasampaz (jumysshy taby (proletariaty) qalyptasqan) halyqtardy ákelip ornyqtyryp, proletariat diktatýrasyn nyǵaitý degen kommýnistik ideologiiany júzege asyrý boldy.
Asharshylyqtyń saldary-nan, qazaq halqynyń sany eki esege deiin kemidi: azyp-tozdy, shetelge aýdy, sóitip, genofondy álsiredi. Genofondtyń basty belgileri – ulttyq qadir-qasieti, minezi, dúnietanymy ózgerdi, tili, rýhani mádenieti quldyrady, aqyry sany az ulttyń birine ainaldy. Salystyryńyz: 30 jyldarǵa deiin qazaqtan sany edáýir az bolǵan ózbek – qazirgi tańda 32 milliondy qurap otyrǵan baitaq el.
Asharshylyq bizdiń áýletke de «ashy tyrnaǵyn» saldy. Meniń atam Ábsadyq Baraquly bes aǵaiynymen 1928 jyly kámpeskeleýge ushyrap, bar malynan aiyrylady. «Ózen jaǵalaǵan-nyń ózegi talmaidy» degendei, ol Syrdariia mańyndaǵy ózen-kólderden balyq aýlap jan saqtap qalady. Al naǵashy ájem Káshima Qultaiqyzy ujymdastyrý jáne kámpeske tusynda Qostanai óńirinde turmysta bolyp, otaǵasy «jas qyz alǵan bai-qulaq» dep jer aýdarylǵannan keiin Syrdaǵy naǵashysyna baryp, jan saýǵalaidy. Ol kisiniń asharshylyq jaiynda óz aýzynan aitqan áńgimesin tyńdap, jadyma toqyǵan jaiym bar edi. Sol estelikti oqyrmanǵa usynǵym keledi.
Káshima Qultaiqyzy orta boilydan sál joǵary, deneli, aqsary kelgen sulý, óte meiirimdi kisi edi. 1912 jyly dúniege kelgen. Rýy – Jappastan taraityn Mámetek Altyn. 1990 jyly 78 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnie-den ozdy. Týǵan jeri – qys qystaýy Qarmaqshynyń mańyndaǵy Qyzyltam degen jer bolsa, jaz jailaýy – Tobylǵa quiatyn Áiet, Troitskiniń irgesindegi Úi ózenderiniń boiy. Ájemiz jailaý-daǵy qonystaryn saǵynyshpen eske alyp otyratyn. Birde ol jailaýdan qystaýǵa qaitar shaqta, iaǵni kúz ýaqyty bolǵanda Troitski qalasyna baratyn bazar týraly aitsa, endi birde «sol bazarǵa sońǵy ret 14 jasta bardym, eki jyl ótken soń meni qyrda turmysqa berdi» deitin edi.
Káshima turmysqa shyqqan jyly ákesi Qultai «jaman aýrýmen» (obyr) aýyryp dúnieden ótedi. Bul – 1928 jyldardyń shamasy. Ájemniń turmysqa barǵan jeri orta dáýletti otbasy bolady. Biraq otaǵasy «ýyzdai jas qyz alǵan bai-qulaq» degen úkimmen kámpeskege ilinip, Sibirge jer aýdarylady. Káshima ájem jastai jesir qalady. Sol jyldary kolhozdastyrý bastalyp, jurttyń maly ortaq menshikke tartyp alynady. Elge qatty tarshylyq kelip, jurt jan saýǵalap kóshe bastaidy. Bizdiń bolashaq ájemiz eginshilikpen, ańshylyq-balyqshylyqpen ainalysatyn Syr boiyndaǵy Esentemir (rý ataýy) Dosqali atty naǵashysyna baryp panalaýdy oilaidy. Osylaisha, qolynda bir túiinshek oramaly bar jas kelinshek jaiaý-jalpylai Syrǵa qarai aýyp bara jatqan jurtqa qosylady. Solarmen birge jaiaý júrip, Aralǵa kelip qulaidy. Odan ári Aral stansasynda Qyzylordaǵa qarai bet alyp turǵan júk poiyzynyń qyzyl vagonyna minip alady. Bir orys soldaty kelip orysshalap «tús» deidi. Bul qazaqshalap «túspeimin» dep shyryldap jylap qoia beredi. Vagonǵa taskeneshe jabysyp alǵan. Muny álgi sol-dat ári-beri julqylap, túsire almaǵan soń ketip qalady. Sol júk vagonymen itshilep Qyzylorda stansasyna jetedi. Poiyzdan túsip, jurttan surai-surai Qyzylorda qalasynyń mańyndaǵy Qaraýyltóbe degen jerden bes-alty shaqyrym jer-de eginshilik, ańshylyqpen kún kórip otyrǵan naǵashysy Esentemir Dosqalidyń úiin taýyp alady.
Jergilikti orystarmen tamyr bolyp, ańshylyq quratyn Dosqali ózge otyryqshy qazaqtarǵa qaraǵanda salystyrmaly túrde baqýatty bolady. Ańshylyqpen qatar egin egip, balyq aýlap otyrǵandyqtan Dosqalidyń otbasy Syr boiyna asharshylyq kelgen kezde áýpirimdep aman qalady. Asharshylyq ótkennen keiin ájemdi Dosqali naǵashysy kórshi turatyn Ábish Dáýitulyna (ol kezde onyń áieli qaitys bolǵan eken) turmysqa beredi. Káshima ájemiz atamyzǵa bir ul (jas kezinde shetinep ketedi), bes qyz taýyp beredi. Bes qyzdyń úlkeni Kúlaiym Ábishqyzynan biz dúniege kelgenbiz.
Jalpy, ájem marqum óte áńgimeshil kisi bolatyn. Ájem otaǵasy Ábish Dáýituly dúnieden ótip, bes qyz jan-jaqqa turmysqa shyqqan soń, ol Qyzylorda shaharynyń qaq ortasynda atamyz soqqan úide jalǵyz turdy. Ony jalǵyzsyratpaiyq dep shaharda oqyǵan biz – jien nemereleri kezekpen-kezek qasynda bolatynbyz. Qyzylorda pedinstitýtynyń stýdenti bolǵan jyldary men ájemniń úiinde jattym. Kúndiz sabaqtamyn, keshki ýaqytta ájem ekeýmiz áńgimelesip otyryp as-sý ishemiz. Kúni boiy ishi pysa ma, ájem marqum keshkilik kóp áńgime aitatyn. Onyń este saqtaý qabileti tańǵalarlyqtai edi: óziniń jas kezinde bolǵan oqiǵalardyń deregin búge-shúgesine deiin saqtap, onyń mezgil-mekenin, oǵan qatysqan kisilerdiń aty-jónin, rýyn túgel aityp otyratyn.
Ájemniń aitýynsha, ákesi Qultaidyń eki áielinen úsh ul, segiz qyz bolǵan eken. Bul – qyzdyń eń kenjesi. Úsh uldyń ekeýi qairatty, sharýaǵa pysyq bolypty. Bir ulyn qyzyldar men aqtar atysyp-shabysyp jatqan ýaqytta «qyrǵa qarai jol kórsetesiń», dep áskeri-kazaktar alyp ketip, sodan qaitpai qalady. Ekinshi uly Aqtóbe jaqqa kire (túiemen júk tasý) tartyp júrip, diirmenge bidai tartyp ákelemin dep attanyp, jazataiym oqiǵa-dan qaitys bolady. Kenje uly saýyqshyl bolyp ósip, sharýaǵa qyrsyz bolady. «Aǵam tańerteń úiden shyǵyp, aýyldyń tútinin ańdyp, qai úide tútin shyǵyp jatsa, «E, myna úide omyrtqa asyp jatyr eken dep, sol úige qarai dombyrasyn alyp ketip qalýshy edi» dep otyratyn ájem marqum.
Bir kúni qystyń uzaq keshin-degi áńgimemiz 30 jyldardaǵy asharshylyq jaiynda boldy. Ol áńgimeniń bastalýy da qyzyq. Qaladaǵy bir tanys kisiniń aty kezdeisoq ataldy da, ájem ol kisiniń ákesin biletin bolyp shyqty.
Qyzylorda shahary men onyń mańyndaǵy asharshylyq Arqa jaqtan aýyp, ashyǵyp, aryp-arshyp kelgen jurttyń kóbeiýine bailanysty kúsheie túsedi. Ash-jalańash jurt eldiń malyn, azyq-túligin urlap, bazardan jurttyń satyp turǵan azyqtaryn tartyp alyp, eldiń mazasyn alady. Aqyry, bazar tarap ketedi. Ásirese, Batpaqqara jaǵynan aýyp kelgen qazaqtar óte ashyǵyp keldi. Tasbaqa, kirpisheshen, baqa-shaian jeý, bara-bara adam etin jeý solardyń ishinen shyǵa bastaidy. Jurt syrtqa shyǵýdan qorqatyn kúi keshedi. Ájemdi úiindegiler: «Sen semizsiń, soiyp jep qoia-dy» dep syrtqa shyǵýǵa tyiym salady. Ashyqqan jurt isip-keýip, dalada ólip jatady. Az ýaqytta Qyzylorda shaharynda jáne onyń mańynda jeitin nárse qalmaǵandyqtan, ashyqqan kisiler temirjoldyń boiymen ońtústikke, Tashkentke qarai jaǵalap kete barady…
Jańaǵy ataǵan kisimizdiń ákesi sol kezde jetim balalar úiiniń arbakeshi bolypty. Ol kisi arbamen balalar úiinen shyqqan ólikterdi, sondai-aq qalanyń ishinde ashtan ólgen adamdardyń denesin terip alyp, qalanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy orǵa aparyp tógedi eken. Káshima ájem-niń aitýynsha, ashtan qaitqan jandar men balalar úiinde ólgenderdiń denesi kómilgen or qazirgi Qyzylorda qalasynyń «Iýjnyi» aýdanyndaǵy qalalyq perzenthananyń mańy. «Tańerteń ertemen kósheden syqyrlap, shiqyldyp ótetin arba dóńgeleginiń dybysy ashtan ólgen marqumdardyń artynan oqylǵan janazasy ispettes edi. Olarǵa musylmandyq janaza da buiyrmady…» dep kúrsindi ájem.
Asharshylyq jyldary Arqadan Syrǵa aýyp kelgen jurttyń deni – Torǵai óńirinen eken. Óitkeni Syr men Torǵai arasy – qazaqtyń myńdaǵan jyldar boiy qalyptasqan dástúrli kósh marshrýty. Bul kóshtiń jol boiynda qoldan qazylǵan qudyqtary bolǵan. Ájemniń «Batpaqqara» dep otyrǵany – Torǵai óńiri. Keiin qazaqtyń tarihyn tereńirek bile bastaǵan kezimizde Batpaqqara jurtynyń qatty ashyqqan sebebin qoldan jasalǵan saiasattyń saldary ekenin túsine bastadyq. Batpaqqara, iaǵni Torǵai óńiri Alash qozǵalysynyń altyn be-sigi, aptal azamattar dúniege kelgen óńir (A.Baitursynuly, M.Dýlatuly), patsha men Keńes úkimetiniń qysymyna qarý alyp, kóteriliske shyqqan jurt (Amangeldi, Keiki batyr, Ábdiǵappar, Sholaq Ospan) ekenin tanydyq. Kollektivtendirý men kámpeske kezinde «Batpaqqara kóterilisi» degen oqiǵa bolǵanyn bildik. Qanyn ishine tartqan bolshevikter ashtyq arqyly osy óńirdegi rýhy biik jurttyń qatty qyrylǵanyn qalasa kerek…
Marqum naǵashy ájem (jatqan jeri jannatta bolsyn) Qultaiqyzy Káshimadan 30 jyldardaǵy qýǵyn-súrgin, asharshylyqqa qatysty estigen áńgimemniń uzyn-sonarynyń shekteler shegi – osy. Bizdiń bul áńgimemiz biz jaqtan shektelgenmen, halqymyzdyń basynan ótken qasiret-qaiǵy, náýbet týraly derekter, aitylmaǵan syrlar áli kóp dep oilaimyz. Ýkraina jurty 20-30 jyldarda ashtyqtan qaitqan milliondaǵan kisilerdiń tizimin jasady, sol náýbet týraly jurttyń estelikterin jariialap, úlken jumystar atqardy. BUU tarapynan, Ýkrainada bolǵan ashtyq genotsid dep baǵalandy. Al Qazaqstandaǵy ashtyq Ýkrainadan da soraqy bolǵan edi. Bul bizdiń jurtty da oilandyratyny anyq.
Almasbek ÁBSADYQ,
filologiia ǵylymdarynyń doktory,
A.Baitursynov atyndaǵy QMÝ-dyń professory
"Aiqyn" gazeti
