حح عاسىردىڭ 1931-32 جىلدارداعى اشارشىلىق – قازاق حالقىنىڭ باسىنان ٶتكەن ەڭ قاسٸرەتتٸ نەۋبەت. بۇل نەۋبەت ستالين بيلٸگٸ تۇسىنداعى بولشەۆيكتٸك ٷكٸمەتتٸڭ قولدان جاساعان «قىزىل قىرعىنىنىڭ» ەڭ سويقانى, ەڭ قاتٸگەز ٸس-ەرەكەتٸ بولدى.
ونىڭ قازاقستانداعى ۇيىمداستىرۋشىسى – ف.گولوششەكين. اشارشىلىقتىڭ باستى ماقساتى –تابيعي قازبا بايلىعى مول قازاق جەرٸن يندۋستريالدى ٶندٸرٸستٸك ٶلكەگە اينالدىرۋ ٷشٸن «مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن», «ارتتا قالعان, يندۋسترييا جارامسىز» جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتى «تابيعي تۇرعىدا ازايتىپ», كەڭەس وداعىنىڭ ەۋروپالىق بٶلٸگٸنەن يندۋستييالاندىرۋعا بەيٸم جاسامپاز (جۇمىسشى تابى (پرولەتارياتى) قالىپتاسقان) حالىقتاردى ەكەلٸپ ورنىقتىرىپ, پرولەتاريات ديكتاتۋراسىن نىعايتۋ دەگەن كوممۋنيستٸك يدەولوگييانى جٷزەگە اسىرۋ بولدى.
اشارشىلىقتىڭ سالدارى-نان, قازاق حالقىنىڭ سانى ەكٸ ەسەگە دەيٸن كەمٸدٸ: ازىپ-توزدى, شەتەلگە اۋدى, سٶيتٸپ, گەنوفوندى ەلسٸرەدٸ. گەنوفوندتىڭ باستى بەلگٸلەرٸ – ۇلتتىق قادٸر-قاسيەتٸ, مٸنەزٸ, دٷنيەتانىمى ٶزگەردٸ, تٸلٸ, رۋحاني مەدەنيەتٸ قۇلدىرادى, اقىرى سانى از ۇلتتىڭ بٸرٸنە اينالدى. سالىستىرىڭىز: 30 جىلدارعا دەيٸن قازاقتان سانى ەدەۋٸر از بولعان ٶزبەك – قازٸرگٸ تاڭدا 32 ميلليوندى قۇراپ وتىرعان بايتاق ەل.
اشارشىلىق بٸزدٸڭ ەۋلەتكە دە «اششى تىرناعىن» سالدى. مەنٸڭ اتام ەبسادىق باراقۇلى بەس اعايىنىمەن 1928 جىلى كەمپەسكەلەۋگە ۇشىراپ, بار مالىنان ايىرىلادى. «ٶزەن جاعالاعان-نىڭ ٶزەگٸ تالمايدى» دەگەندەي, ول سىردارييا ماڭىنداعى ٶزەن-كٶلدەردەن بالىق اۋلاپ جان ساقتاپ قالادى. ال ناعاشى ەجەم كەشيما قۇلتايقىزى ۇجىمداستىرۋ جەنە كەمپەسكە تۇسىندا قوستاناي ٶڭٸرٸندە تۇرمىستا بولىپ, وتاعاسى «جاس قىز العان باي-قۇلاق» دەپ جەر اۋدارىلعاننان كەيٸن سىرداعى ناعاشىسىنا بارىپ, جان ساۋعالايدى. ول كٸسٸنٸڭ اشارشىلىق جايىندا ٶز اۋزىنان ايتقان ەڭگٸمەسٸن تىڭداپ, جادىما توقىعان جايىم بار ەدٸ. سول ەستەلٸكتٸ وقىرمانعا ۇسىنعىم كەلەدٸ.
كەشيما قۇلتايقىزى ورتا بويلىدان سەل جوعارى, دەنەلٸ, اقسارى كەلگەن سۇلۋ, ٶتە مەيٸرٸمدٸ كٸسٸ ەدٸ. 1912 جىلى دٷنيەگە كەلگەن. رۋى – جاپپاستان تارايتىن مەمەتەك التىن. 1990 جىلى 78 جاسقا قاراعان شاعىندا دٷنيە-دەن وزدى. تۋعان جەرٸ – قىس قىستاۋى قارماقشىنىڭ ماڭىنداعى قىزىلتام دەگەن جەر بولسا, جاز جايلاۋى – توبىلعا قۇياتىن ەيەت, ترويتسكٸنٸڭ ٸرگەسٸندەگٸ ٷي ٶزەندەرٸنٸڭ بويى. ەجەمٸز جايلاۋ-داعى قونىستارىن ساعىنىشپەن ەسكە الىپ وتىراتىن. بٸردە ول جايلاۋدان قىستاۋعا قايتار شاقتا, ياعني كٷز ۋاقىتى بولعاندا ترويتسكٸ قالاسىنا باراتىن بازار تۋرالى ايتسا, ەندٸ بٸردە «سول بازارعا سوڭعى رەت 14 جاستا باردىم, ەكٸ جىل ٶتكەن سوڭ مەنٸ قىردا تۇرمىسقا بەردٸ» دەيتٸن ەدٸ.
كەشيما تۇرمىسقا شىققان جىلى ەكەسٸ قۇلتاي «جامان اۋرۋمەن» (وبىر) اۋىرىپ دٷنيەدەن ٶتەدٸ. بۇل – 1928 جىلداردىڭ شاماسى. ەجەمنٸڭ تۇرمىسقا بارعان جەرٸ ورتا دەۋلەتتٸ وتباسى بولادى. بٸراق وتاعاسى «ۋىزداي جاس قىز العان باي-قۇلاق» دەگەن ٷكٸممەن كەمپەسكەگە ٸلٸنٸپ, سٸبٸرگە جەر اۋدارىلادى. كەشيما ەجەم جاستاي جەسٸر قالادى. سول جىلدارى كولحوزداستىرۋ باستالىپ, جۇرتتىڭ مالى ورتاق مەنشٸككە تارتىپ الىنادى. ەلگە قاتتى تارشىلىق كەلٸپ, جۇرت جان ساۋعالاپ كٶشە باستايدى. بٸزدٸڭ بولاشاق ەجەمٸز ەگٸنشٸلٸكپەن, اڭشىلىق-بالىقشىلىقپەن اينالىساتىن سىر بويىنداعى ەسەنتەمٸر (رۋ اتاۋى) دوسقالي اتتى ناعاشىسىنا بارىپ پانالاۋدى ويلايدى. وسىلايشا, قولىندا بٸر تٷيٸنشەك ورامالى بار جاس كەلٸنشەك جاياۋ-جالپىلاي سىرعا قاراي اۋىپ بارا جاتقان جۇرتقا قوسىلادى. سولارمەن بٸرگە جاياۋ جٷرٸپ, ارالعا كەلٸپ قۇلايدى. ودان ەرٸ ارال ستانساسىندا قىزىلورداعا قاراي بەت الىپ تۇرعان جٷك پويىزىنىڭ قىزىل ۆاگونىنا مٸنٸپ الادى. بٸر ورىس سولداتى كەلٸپ ورىسشالاپ «تٷس» دەيدٸ. بۇل قازاقشالاپ «تٷسپەيمٸن» دەپ شىرىلداپ جىلاپ قويا بەرەدٸ. ۆاگونعا تاسكەنەشە جابىسىپ العان. مۇنى ەلگٸ سول-دات ەرٸ-بەرٸ جۇلقىلاپ, تٷسٸرە الماعان سوڭ كەتٸپ قالادى. سول جٷك ۆاگونىمەن يتشٸلەپ قىزىلوردا ستانساسىنا جەتەدٸ. پويىزدان تٷسٸپ, جۇرتتان سۇراي-سۇراي قىزىلوردا قالاسىنىڭ ماڭىنداعى قاراۋىلتٶبە دەگەن جەردەن بەس-التى شاقىرىم جەر-دە ەگٸنشٸلٸك, اڭشىلىقپەن كٷن كٶرٸپ وتىرعان ناعاشىسى ەسەنتەمٸر دوسقاليدىڭ ٷيٸن تاۋىپ الادى.
جەرگٸلٸكتٸ ورىستارمەن تامىر بولىپ, اڭشىلىق قۇراتىن دوسقالي ٶزگە وتىرىقشى قازاقتارعا قاراعاندا سالىستىرمالى تٷردە باقۋاتتى بولادى. اڭشىلىقپەن قاتار ەگٸن ەگٸپ, بالىق اۋلاپ وتىرعاندىقتان دوسقاليدىڭ وتباسى سىر بويىنا اشارشىلىق كەلگەن كەزدە ەۋپٸرٸمدەپ امان قالادى. اشارشىلىق ٶتكەننەن كەيٸن ەجەمدٸ دوسقالي ناعاشىسى كٶرشٸ تۇراتىن ەبٸش دەۋٸتۇلىنا (ول كەزدە ونىڭ ەيەلٸ قايتىس بولعان ەكەن) تۇرمىسقا بەرەدٸ. كەشيما ەجەمٸز اتامىزعا بٸر ۇل (جاس كەزٸندە شەتٸنەپ كەتەدٸ), بەس قىز تاۋىپ بەرەدٸ. بەس قىزدىڭ ٷلكەنٸ كٷلايىم ەبٸشقىزىنان بٸز دٷنيەگە كەلگەنبٸز.
جالپى, ەجەم مارقۇم ٶتە ەڭگٸمەشٸل كٸسٸ بولاتىن. ەجەم وتاعاسى ەبٸش دەۋٸتۇلى دٷنيەدەن ٶتٸپ, بەس قىز جان-جاققا تۇرمىسقا شىققان سوڭ, ول قىزىلوردا شاھارىنىڭ قاق ورتاسىندا اتامىز سوققان ٷيدە جالعىز تۇردى. ونى جالعىزسىراتپايىق دەپ شاھاردا وقىعان بٸز – جيەن نەمەرەلەرٸ كەزەكپەن-كەزەك قاسىندا بولاتىنبىز. قىزىلوردا پەدينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتٸ بولعان جىلدارى مەن ەجەمنٸڭ ٷيٸندە جاتتىم. كٷندٸز ساباقتامىن, كەشكٸ ۋاقىتتا ەجەم ەكەۋمٸز ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرىپ اس-سۋ ٸشەمٸز. كٷنٸ بويى ٸشٸ پىسا ما, ەجەم مارقۇم كەشكٸلٸك كٶپ ەڭگٸمە ايتاتىن. ونىڭ ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ تاڭعالارلىقتاي ەدٸ: ٶزٸنٸڭ جاس كەزٸندە بولعان وقيعالاردىڭ دەرەگٸن بٷگە-شٷگەسٸنە دەيٸن ساقتاپ, ونىڭ مەزگٸل-مەكەنٸن, وعان قاتىسقان كٸسٸلەردٸڭ اتى-جٶنٸن, رۋىن تٷگەل ايتىپ وتىراتىن.
ەجەمنٸڭ ايتۋىنشا, ەكەسٸ قۇلتايدىڭ ەكٸ ەيەلٸنەن ٷش ۇل, سەگٸز قىز بولعان ەكەن. بۇل – قىزدىڭ ەڭ كەنجەسٸ. ٷش ۇلدىڭ ەكەۋٸ قايراتتى, شارۋاعا پىسىق بولىپتى. بٸر ۇلىن قىزىلدار مەن اقتار اتىسىپ-شابىسىپ جاتقان ۋاقىتتا «قىرعا قاراي جول كٶرسەتەسٸڭ», دەپ ەسكەري-كازاكتار الىپ كەتٸپ, سودان قايتپاي قالادى. ەكٸنشٸ ۇلى اقتٶبە جاققا كٸرە (تٷيەمەن جٷك تاسۋ) تارتىپ جٷرٸپ, ديٸرمەنگە بيداي تارتىپ ەكەلەمٸن دەپ اتتانىپ, جازاتايىم وقيعا-دان قايتىس بولادى. كەنجە ۇلى ساۋىقشىل بولىپ ٶسٸپ, شارۋاعا قىرسىز بولادى. «اعام تاڭەرتەڭ ٷيدەن شىعىپ, اۋىلدىڭ تٷتٸنٸن اڭدىپ, قاي ٷيدە تٷتٸن شىعىپ جاتسا, «ە, مىنا ٷيدە ومىرتقا اسىپ جاتىر ەكەن دەپ, سول ٷيگە قاراي دومبىراسىن الىپ كەتٸپ قالۋشى ەدٸ» دەپ وتىراتىن ەجەم مارقۇم.
بٸر كٷنٸ قىستىڭ ۇزاق كەشٸن-دەگٸ ەڭگٸمەمٸز 30 جىلدارداعى اشارشىلىق جايىندا بولدى. ول ەڭگٸمەنٸڭ باستالۋى دا قىزىق. قالاداعى بٸر تانىس كٸسٸنٸڭ اتى كەزدەيسوق اتالدى دا, ەجەم ول كٸسٸنٸڭ ەكەسٸن بٸلەتٸن بولىپ شىقتى.
قىزىلوردا شاھارى مەن ونىڭ ماڭىنداعى اشارشىلىق ارقا جاقتان اۋىپ, اشىعىپ, ارىپ-ارشىپ كەلگەن جۇرتتىڭ كٶبەيۋٸنە بايلانىستى كٷشەيە تٷسەدٸ. اش-جالاڭاش جۇرت ەلدٸڭ مالىن, ازىق-تٷلٸگٸن ۇرلاپ, بازاردان جۇرتتىڭ ساتىپ تۇرعان ازىقتارىن تارتىپ الىپ, ەلدٸڭ مازاسىن الادى. اقىرى, بازار تاراپ كەتەدٸ. ەسٸرەسە, باتپاققارا جاعىنان اۋىپ كەلگەن قازاقتار ٶتە اشىعىپ كەلدٸ. تاسباقا, كٸرپٸشەشەن, باقا-شايان جەۋ, بارا-بارا ادام ەتٸن جەۋ سولاردىڭ ٸشٸنەن شىعا باستايدى. جۇرت سىرتقا شىعۋدان قورقاتىن كٷي كەشەدٸ. ەجەمدٸ ٷيٸندەگٸلەر: «سەن سەمٸزسٸڭ, سويىپ جەپ قويا-دى» دەپ سىرتقا شىعۋعا تىيىم سالادى. اشىققان جۇرت ٸسٸپ-كەۋٸپ, دالادا ٶلٸپ جاتادى. از ۋاقىتتا قىزىلوردا شاھارىندا جەنە ونىڭ ماڭىندا جەيتٸن نەرسە قالماعاندىقتان, اشىققان كٸسٸلەر تەمٸرجولدىڭ بويىمەن وڭتٷستٸككە, تاشكەنتكە قاراي جاعالاپ كەتە بارادى…
جاڭاعى اتاعان كٸسٸمٸزدٸڭ ەكەسٸ سول كەزدە جەتٸم بالالار ٷيٸنٸڭ ارباكەشٸ بولىپتى. ول كٸسٸ اربامەن بالالار ٷيٸنەن شىققان ٶلٸكتەردٸ, سونداي-اق قالانىڭ ٸشٸندە اشتان ٶلگەن ادامداردىڭ دەنەسٸن تەرٸپ الىپ, قالانىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى ورعا اپارىپ تٶگەدٸ ەكەن. كەشيما ەجەم-نٸڭ ايتۋىنشا, اشتان قايتقان جاندار مەن بالالار ٷيٸندە ٶلگەندەردٸڭ دەنەسٸ كٶمٸلگەن ور قازٸرگٸ قىزىلوردا قالاسىنىڭ «يۋجنىي» اۋدانىنداعى قالالىق پەرزەنتحانانىڭ ماڭى. «تاڭەرتەڭ ەرتەمەن كٶشەدەن سىقىرلاپ, شيقىلدىپ ٶتەتٸن اربا دٶڭگەلەگٸنٸڭ دىبىسى اشتان ٶلگەن مارقۇمداردىڭ ارتىنان وقىلعان جانازاسى ٸسپەتتەس ەدٸ. ولارعا مۇسىلماندىق جانازا دا بۇيىرمادى…» دەپ كٷرسٸندٸ ەجەم.
اشارشىلىق جىلدارى ارقادان سىرعا اۋىپ كەلگەن جۇرتتىڭ دەنٸ – تورعاي ٶڭٸرٸنەن ەكەن. ٶيتكەنٸ سىر مەن تورعاي اراسى – قازاقتىڭ مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان دەستٷرلٸ كٶش مارشرۋتى. بۇل كٶشتٸڭ جول بويىندا قولدان قازىلعان قۇدىقتارى بولعان. ەجەمنٸڭ «باتپاققارا» دەپ وتىرعانى – تورعاي ٶڭٸرٸ. كەيٸن قازاقتىڭ تاريحىن تەرەڭٸرەك بٸلە باستاعان كەزٸمٸزدە باتپاققارا جۇرتىنىڭ قاتتى اشىققان سەبەبٸن قولدان جاسالعان ساياساتتىڭ سالدارى ەكەنٸن تٷسٸنە باستادىق. باتپاققارا, ياعني تورعاي ٶڭٸرٸ الاش قوزعالىسىنىڭ التىن بە-سٸگٸ, اپتال ازاماتتار دٷنيەگە كەلگەن ٶڭٸر (ا.بايتۇرسىنۇلى, م.دۋلاتۇلى), پاتشا مەن كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قىسىمىنا قارۋ الىپ, كٶتەرٸلٸسكە شىققان جۇرت (امانگەلدٸ, كەيكٸ باتىر, ەبدٸعاپپار, شولاق وسپان) ەكەنٸن تانىدىق. كوللەكتيۆتەندٸرۋ مەن كەمپەسكە كەزٸندە «باتپاققارا كٶتەرٸلٸسٸ» دەگەن وقيعا بولعانىن بٸلدٸك. قانىن ٸشٸنە تارتقان بولشەۆيكتەر اشتىق ارقىلى وسى ٶڭٸردەگٸ رۋحى بيٸك جۇرتتىڭ قاتتى قىرىلعانىن قالاسا كەرەك…
مارقۇم ناعاشى ەجەم (جاتقان جەرٸ جانناتتا بولسىن) قۇلتايقىزى كەشيمادان 30 جىلدارداعى قۋعىن-سٷرگٸن, اشارشىلىققا قاتىستى ەستٸگەن ەڭگٸمەمنٸڭ ۇزىن-سونارىنىڭ شەكتەلەر شەگٸ – وسى. بٸزدٸڭ بۇل ەڭگٸمەمٸز بٸز جاقتان شەكتەلگەنمەن, حالقىمىزدىڭ باسىنان ٶتكەن قاسٸرەت-قايعى, نەۋبەت تۋرالى دەرەكتەر, ايتىلماعان سىرلار ەلٸ كٶپ دەپ ويلايمىز. ۋكراينا جۇرتى 20-30 جىلداردا اشتىقتان قايتقان ميلليونداعان كٸسٸلەردٸڭ تٸزٸمٸن جاسادى, سول نەۋبەت تۋرالى جۇرتتىڭ ەستەلٸكتەرٸن جارييالاپ, ٷلكەن جۇمىستار اتقاردى. بۇۇ تاراپىنان, ۋكراينادا بولعان اشتىق گەنوتسيد دەپ باعالاندى. ال قازاقستانداعى اشتىق ۋكراينادان دا سوراقى بولعان ەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ جۇرتتى دا ويلاندىراتىنى انىق.
الماسبەك ەبسادىق,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قمۋ-دىڭ پروفەسسورى
"ايقىن" گازەتٸ
