Elimiz táýelsizdik alǵan soń táýbemizge kelip, ólgenimiz tirilgendei, óshkenimiz janǵandai kúidi bastan keshtik. Tirilgeni sol – totalitarlyq júieniń qurbany bolǵan tulǵalarymyz aqtaldy. Janǵany sol – Keńes ókimeti búrkemelep kelgen ashy shyndyq aityla bastady. Táýelsiz Qazaqstannyń eń aldymen qolǵa alǵan irgeli isiniń biri aqtańdaq jyldardyń aqiqatyn aqtarýǵa baǵyttaldy. Sóitip, 1993 jylǵy 14 sáýirde «Jappai saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Zań qabyldandy. Osydan jiyrma jyl buryn Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaev 31 mamyrdy Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni dep bekitti. Sońǵy tórt jyldan beri Saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni retinde atalyp ótilip keledi. Mine, sodan beri azattyq jolynda qurban bolǵandardy eske alyp, tarihtyń qasiretti kezeńi týraly derekter tóńireginde sóz bolady.
Halyq Komissarlar Keńesi janyndaǵy Otyryqshylandyrý jónindegi respýblikalyq komitettiń 1931 jyly 14 jeltoqsandaǵy májilisinde memlekettik josparlaý mekemesiniń resmi málimeti tyńdalǵan. Bul boiynsha Qazaqstandaǵy barlyq kóshpeli jáne jartylai kóshpeli qojalyqtar sanynyń 706 myń ekeni atap kórsetiledi. Olardyń 42 myńy, iaǵni, 5 paiyzy aýqattylar qojalyqtary edi. Bul degenińiz sol jyldary osy mekemede qyzmet jasaǵan M.G.Siriýstyń esebi boiynsha 4 mln 236 myń qazaq bolyp shyǵady. Ol kezde Qazaqstandaǵy barlyq aýyl halqynyń sany (basqa ulttardy qosyp eseptegende) – 5 mln 800 myńnan asyp túsetin.
* * *
Qazaq halqynyń sany 1928 jylǵy iri bailardy tárkileý naýqanynan bastap qysqara bastaǵan. Bul máselede de naqty muraǵattyq derek bar. Ol boiynsha 1928 jyly qazaqtardyń barlyq qojalyqtarynyń sany – 828 myń (iaǵni, 4 mln 800 myńnan astam adam) ekenin kóremiz. Bulardyń 120 myń qojalyǵy otyryqshy bolsa, 700 myńnan astamy kóshpeli jáne jartylai kóshpeli edi.
* * *
Qazaqstannyń mal sharýashylyǵynyń taýarly ónimderi Odaqtyń ónerkásipti aýdandaryn, astanalar – Máskeý men Leningradty, Orta Aziianyń maqta ósirýshi aýdandaryn etpen asyrady. Qazaqstannyń mal ónimderi Qiyr Shyǵysqa da jóneltilip otyrdy. Eger de Qazaqstanda 1926 jyly 25 mln 729 myń bas mal bolsa, ol kórsetkish 1933 jyly – 37 mln 327 myńǵa, 1936 jyly – 44 mln 347 myń basqa, al, 1941 jyly – 61 mln 871 myń basqa artady dep josparlandy. Alaida 1928 jyldan mal basynyń kemýi oryn ala bastady.
* * *
1930 jyldyń kókteminde Oraz Isaev bastaǵan memlekettik komissiia mal basynyń 30 paiyzǵa kemigenin anyqtady. 1929-1930 jyldary bai, kýlaktar malynyń 40 paiyzǵa jýyǵyn kolhoz-sovhozdardyń tartyp alýy mal basynyń kemýine tikelei sebepker boldy. Nátijesinde, Qazaqstandaǵy mal basy 1929 jáne 1933 jyldar aralyǵynda 16 esege azaiyp ketti. Sovhozdardaǵy maldy esepke almaǵanda Qazaqstandaǵy mal basy 1929 jyly 39 mln 394 myń bas bolsa, al, 1933 jyly 2 mln 428,2 myńdy qurady. Jalpy alǵanda, Qazaqstanda 40 millionǵa jýyq maldan 1933 jyldyń aqpan aiynda 4 mln bas qana mal qaldy.
* * *
Qazaqstannyń Eginshilik Halyq Komissariatynyń (Narkomzem) málimetteri boiynsha 1930-1932 jyldary Qazaqstandaǵy aýyl halqynyń kemýi 1 mln 831441 adam dep kórsetilgen. Munda 1933 jylǵy málimet kórsetilmegen. Osy jyldary Qazaqstannyń sanaq basqarmasy (Kaznorhozýchet) bastyǵynyń orynbasary N.Matskevichtiń málimetine qarasaq, bir ǵana 1933 jyly qysqarǵan aýyl halqy 1 mln 70,5 myń adamdy quraidy, iaǵni, barlyǵy aýylda 1930-1933 jyldary azaiǵan halyqtyń sany 2 mln 900 myńnan asyp ketedi.
* * *
1937 jyldyń 14 aqpanynda respýblika sanaq basqarmasynyń bastyǵy Samatovtyń Máskeýdegi bastyǵy Kravalǵa jáne Mirzoianǵa joldaǵan málimeti boiynsha 1930 jyly 1 maýsymda aýyl halqynyń sany – 5 mln 873 myń adam (onyń ishinde qazaqtar 4,5 millionnan asyp túsetin) bolatyn.
L.Mirzoianǵa jazylǵan «Altaýdyń hatynda» resmi málimetter de bar. Onda hat avtorlary Qazaqstannyń Qazsovnarkomynyń málimeti boiynsha 800 myń qazaq sharýashylyǵynan (4 mln 800 myń adamnan) 1932 jyldyń kókteminde 450 myń qazaq sharýashylyqtary (2 mln 250 myń qazaq) qalǵanyn atap kórsetedi.
Derekter tarih ǵylymdarynyń doktory, professor T.Omarbekovtiń «Asharshylyq: derekterdi taldaý nátijeleri» maqalasynan alyndy.
