ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ تەۋبەمٸزگە كەلٸپ, ٶلگەنٸمٸز تٸرٸلگەندەي, ٶشكەنٸمٸز جانعانداي كٷيدٸ باستان كەشتٸك. تٸرٸلگەنٸ سول – توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ قۇربانى بولعان تۇلعالارىمىز اقتالدى. جانعانى سول – كەڭەس ٶكٸمەتٸ بٷركەمەلەپ كەلگەن اششى شىندىق ايتىلا باستادى. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ەڭ الدىمەن قولعا العان ٸرگەلٸ ٸسٸنٸڭ بٸرٸ اقتاڭداق جىلداردىڭ اقيقاتىن اقتارۋعا باعىتتالدى. سٶيتٸپ, 1993 جىلعى 14 سەۋٸردە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ 31 مامىردى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ دەپ بەكٸتتٸ. سوڭعى تٶرت جىلدان بەرٸ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ رەتٸندە اتالىپ ٶتٸلٸپ كەلەدٸ. مٸنە, سودان بەرٸ ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعانداردى ەسكە الىپ, تاريحتىڭ قاسٸرەتتٸ كەزەڭٸ تۋرالى دەرەكتەر تٶڭٸرەگٸندە سٶز بولادى.
حالىق كوميسسارلار كەڭەسٸ جانىنداعى وتىرىقشىلاندىرۋ جٶنٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق كوميتەتتٸڭ 1931 جىلى 14 جەلتوقسانداعى مەجٸلٸسٸندە مەملەكەتتٸك جوسپارلاۋ مەكەمەسٸنٸڭ رەسمي مەلٸمەتٸ تىڭدالعان. بۇل بويىنشا قازاقستانداعى بارلىق كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ قوجالىقتار سانىنىڭ 706 مىڭ ەكەنٸ اتاپ كٶرسەتٸلەدٸ. ولاردىڭ 42 مىڭى, ياعني, 5 پايىزى اۋقاتتىلار قوجالىقتارى ەدٸ. بۇل دەگەنٸڭٸز سول جىلدارى وسى مەكەمەدە قىزمەت جاساعان م.گ.سيريۋستىڭ ەسەبٸ بويىنشا 4 ملن 236 مىڭ قازاق بولىپ شىعادى. ول كەزدە قازاقستانداعى بارلىق اۋىل حالقىنىڭ سانى (باسقا ۇلتتاردى قوسىپ ەسەپتەگەندە) – 5 ملن 800 مىڭنان اسىپ تٷسەتٸن.
* * *
قازاق حالقىنىڭ سانى 1928 جىلعى ٸرٸ بايلاردى تەركٸلەۋ ناۋقانىنان باستاپ قىسقارا باستاعان. بۇل مەسەلەدە دە ناقتى مۇراعاتتىق دەرەك بار. ول بويىنشا 1928 جىلى قازاقتاردىڭ بارلىق قوجالىقتارىنىڭ سانى – 828 مىڭ (ياعني, 4 ملن 800 مىڭنان استام ادام) ەكەنٸن كٶرەمٸز. بۇلاردىڭ 120 مىڭ قوجالىعى وتىرىقشى بولسا, 700 مىڭنان استامى كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ ەدٸ.
* * *
قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعىنىڭ تاۋارلى ٶنٸمدەرٸ وداقتىڭ ٶنەركەسٸپتٸ اۋداندارىن, استانالار – مەسكەۋ مەن لەنينگرادتى, ورتا ازييانىڭ ماقتا ٶسٸرۋشٸ اۋداندارىن ەتپەن اسىرادى. قازاقستاننىڭ مال ٶنٸمدەرٸ قيىر شىعىسقا دا جٶنەلتٸلٸپ وتىردى. ەگەر دە قازاقستاندا 1926 جىلى 25 ملن 729 مىڭ باس مال بولسا, ول كٶرسەتكٸش 1933 جىلى – 37 ملن 327 مىڭعا, 1936 جىلى – 44 ملن 347 مىڭ باسقا, ال, 1941 جىلى – 61 ملن 871 مىڭ باسقا ارتادى دەپ جوسپارلاندى. الايدا 1928 جىلدان مال باسىنىڭ كەمۋٸ ورىن الا باستادى.
* * *
1930 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە وراز يساەۆ باستاعان مەملەكەتتٸك كوميسسييا مال باسىنىڭ 30 پايىزعا كەمٸگەنٸن انىقتادى. 1929-1930 جىلدارى باي, كۋلاكتار مالىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن كولحوز-سوۆحوزداردىڭ تارتىپ الۋى مال باسىنىڭ كەمۋٸنە تٸكەلەي سەبەپكەر بولدى. نەتيجەسٸندە, قازاقستانداعى مال باسى 1929 جەنە 1933 جىلدار ارالىعىندا 16 ەسەگە ازايىپ كەتتٸ. سوۆحوزدارداعى مالدى ەسەپكە الماعاندا قازاقستانداعى مال باسى 1929 جىلى 39 ملن 394 مىڭ باس بولسا, ال, 1933 جىلى 2 ملن 428,2 مىڭدى قۇرادى. جالپى العاندا, قازاقستاندا 40 ميلليونعا جۋىق مالدان 1933 جىلدىڭ اقپان ايىندا 4 ملن باس قانا مال قالدى.
* * *
قازاقستاننىڭ ەگٸنشٸلٸك حالىق كوميسسارياتىنىڭ (ناركومزەم) مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا 1930-1932 جىلدارى قازاقستانداعى اۋىل حالقىنىڭ كەمۋٸ 1 ملن 831441 ادام دەپ كٶرسەتٸلگەن. مۇندا 1933 جىلعى مەلٸمەت كٶرسەتٸلمەگەن. وسى جىلدارى قازاقستاننىڭ ساناق باسقارماسى (كازنورحوزۋچەت) باستىعىنىڭ ورىنباسارى ن.ماتسكەۆيچتٸڭ مەلٸمەتٸنە قاراساق, بٸر عانا 1933 جىلى قىسقارعان اۋىل حالقى 1 ملن 70,5 مىڭ ادامدى قۇرايدى, ياعني, بارلىعى اۋىلدا 1930-1933 جىلدارى ازايعان حالىقتىڭ سانى 2 ملن 900 مىڭنان اسىپ كەتەدٸ.
* * *
1937 جىلدىڭ 14 اقپانىندا رەسپۋبليكا ساناق باسقارماسىنىڭ باستىعى ساماتوۆتىڭ مەسكەۋدەگٸ باستىعى كراۆالعا جەنە ميرزويانعا جولداعان مەلٸمەتٸ بويىنشا 1930 جىلى 1 ماۋسىمدا اۋىل حالقىنىڭ سانى – 5 ملن 873 مىڭ ادام (ونىڭ ٸشٸندە قازاقتار 4,5 ميلليوننان اسىپ تٷسەتٸن) بولاتىن.
ل.ميرزويانعا جازىلعان «التاۋدىڭ حاتىندا» رەسمي مەلٸمەتتەر دە بار. وندا حات اۆتورلارى قازاقستاننىڭ قازسوۆناركومىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا 800 مىڭ قازاق شارۋاشىلىعىنان (4 ملن 800 مىڭ ادامنان) 1932 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە 450 مىڭ قازاق شارۋاشىلىقتارى (2 ملن 250 مىڭ قازاق) قالعانىن اتاپ كٶرسەتەدٸ.
دەرەكتەر تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.وماربەكوۆتٸڭ «اشارشىلىق: دەرەكتەردٸ تالداۋ نەتيجەلەرٸ» ماقالاسىنان الىندى.
