Óńirlerdiń elordadaǵy kúnderin Aqmola oblysy túiindedi
Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna orai elordada apta saiyn ótip jatqan aimaqtardyń kúnderin Aqmola oblysy túiindedi. Bas qalaǵa at shaldyrǵan oblys delegatsiiasy túrli mádeni, rýhani, sporttyq, áleýmettik sharalarǵa muryndyq bolyp, kúzdiń sońǵy kúnderi tunjyrata bastaǵan shahardyń tynys-tirshiligine qan júgirtip, turǵyndardy bir serpiltip tastady. Biylǵy jyldyń sońǵy jármeńkesi bolǵansyn ba, áiteýir, Kókshe óńirinen kelgen azyq-túlik jármeńkesindegi halyqtyń qarasy kóp kórindi.
Agrarlyq keshen órkendegen óńirden Astanaǵa bas-aiaǵy 2 myń tonnadan astam azyq-túlik jetkizilgen eken. Onyń basym bóligi et pen et ónimderi, un, sút ónimderi. Kartop, qyryqqabat, qyzylsha, piiaz syndy kókónister de barshylyq. Bastysy, bazardaǵy naryqqa qaraǵanda «Han Shatyr» saýda oiyn-saýyq alańynyń aldyndaǵy baǵa anaǵurlym tómen. Máselen, qoi eti – 950 teńgeden, siyr eti – 1000 teńgeden, jylqy eti – 1 100 teńgeden, shoshqa eti 750-den satyldy. Aǵylǵan halyq tórt túlik maldyń etin kilolap ólshep emes, múshelep buzbai-aq keze-kesegimen arqalap alyp ketip jatqanyn baiqadyq.
– Shyny kerek, etke degen suranys óte joǵary eken. Sebebi, birinshiden, biz qoiǵan baǵa arzandaý. Ekinshiden, araǵa deldal salmai, sharýalardyń ózderi ákelip satyp jatyr. Bul sharýalar úshin de, alýshylar úshin de tiimdi ekenin kórip otyrmyz, – deidi Tselinograd aýdany Orazaq aýylynyń ákimi Nurlan Qasymbekov.
Et alýshylardyń biri Orynsha apaidy sózge tartqanbyz.
– Arqada turyp soǵym soimaý, etsiz otyrý qiyn ǵoi. Soǵymnyń maýsymy jaqyn qaldy, biraq tutas bir maldy satyp alý ońai emes. Sol úshin osylai iri maldyń etin bólshektep satyp alýǵa týra keledi, – deidi ol.
Arzan kókónisti qapshyq-qapshyǵymen arqalap aparyp, kóliginiń júk salǵyshyna salyp jatqandarda esep joq. Bazarǵa baryp alǵannan osy jerden kóterme baǵamen satyp alý qaltaǵa biraz jeńildeý, 20-30 paiyzǵa deiin únemdeýge múmkindik beredi. Sórelerde kartop baǵasy – 45 teńgeden, qyryqqabat – 55, sábiz ben qyzylsha 60 teńgeden dep kórsetilgen. Ósimdik maiy da arzan, 300 teńgeden sál ǵana asady. Onyń ústine, azyq-túlikterdiń birneshe túri bar, tańdaǵanyńyzdy ala alasyz. Saýda shatyrlarynyń bir shetindegi sahnada KVN komandalary ázil-qaljyńyn aityp, ánshiler án shyrqaýda. Alańnyń ortasynda balalar túgili eresekterdiń ózi asyq atýdyń qyzyǵyna túskenin kórýge bolady. Bir buryshta bir top adam buiyǵyp toǵyzqumalaq oinap otyr. Jármeńke ashylysymen saǵat tańǵy toǵyzdan kete Astananyń ákimi Áset Isekeshev pen Aqmola oblysynyń ákimi Sergei Kýlagin ekeýi sórelerdiń boiyn aralap, qyza bastaǵan saýdanyń barysyn sholyp shyqty.
– Jármeńkege 70-ten astam ónim túrlerin ákeldik. Barlyǵy sapaly, óz jerimizde ósirilgen, jergilikti kásiporyndarda óńdelgen, ázirlengen. 600 tonnadan astam et, 400 tonnadan astam kókónis jetkizildi. Bas-aiaǵy 700 million teńge kóleminde azyq-túlik saýdaǵa shyǵarylyp otyr. Saýda jaqsy júrip jatyr, eki kúnniń ishinde taýarlarymyz tolyǵymen ótýge tiis, – deidi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Murat Balpan.
Jalpy, Aqmola oblysyn respýblika ekonomikasyn ár salada órge súirep júrgen óńir desek artyq aitpaimyz. Shikizat baǵasy quldyraǵan tusta ekonomikany damytýdyń basty baǵdary bolyp otyrǵan agroónerkásip kesheni de sońǵy jyldary turaqty túrde ilgerilep keledi. Máselen, biylǵy jyly aýylsharýashylyq ónimderiniń kólemi keminde 300 miliard teńgeni quraidy dep josparlanyp otyr. Bul 2001 jylǵy kórsetkishten 4 esege artyq eken. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Murat Balpan aityp ótkendei, jańa tehnologiialardy jolǵa qoiǵan aimaq biylǵy jyly 5,7 milliard tonna astyq jinapty. 274 myń tonna kartop jinap, sońǵy jiyrma jylda bolyp kórmegen rekordqa qol jetkizgeni taǵy bar.
Alqaby astyqqa toly aimaq tóskeiin tórt túlikke toltyrýdyń qamyn da jasap keledi. Sońǵy on bes jyl ishinde mal basy 2 ese óskeni osynyń dáleli. Oblysta arnaiy mamandandyrylǵan 30 sharýashylyq asyl tuqymdy mal ósirýmen ainalysady.
– Elimizdegi eń áleýeti joǵary bordaqylaý alańdary bizdiń oblysta ornalasqan. 31 bordaqylaý alańynda bir mezgilde 27 myń múiizdi iri qara bailanady. Oblysymyz respýblikanyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge súbeli úles qosýda dep aita alamyz, – deidi oblys ákiminiń birinshi orynbasary Qadyrhan Otarov.
Aqmola oblysy Astananyń azyq-túlik beldeýin damytýdy nátijeli júzege asyryp jatqanyn atap ótken lázim. Osy jumystyń aiasynda sońǵy jyldary ónim kólemi 3 jarym esege artyp, Astanaǵa jetkiziletin azyq-túlik kólemi 2 esege kóbeiipti. Búginde berekeli óńir elordany un, jumyrtqa, kartop syndy azyqpen 100 paiyz qamtamasyz etip otyr. Elordalyqtar tutynatyn sút pen sút ónimderiniń de 50 paiyzy aqmolalyq sharýalar men kásipkerlerdiń mańdai terimen kelýde. Aqmolada shyǵarylǵan «Baqara» jartylai fabrikattary, «Sadovoe», «Odari», «Zorkin Lýg» syndy sút ónimderi óz elimizdi aitpaǵanda, Reseidiń shekaralas oblystaryna da eksporttalady eken. Al «Kókshetaý mineraldy sýlary» AQ shyǵaratyn «Turan» sýsyndarynyń kórshi elge eksporttalyp jatqanyna 15 jyl bolǵan.
Jalpy, táýelsizdiktiń mereili toiyna Aqmola oblysy zor jetistiktermen jetip otyr deýge negiz bar. Óńirlik jalpy ónim kólemi sońǵy 10 jylda 11 esege ósip, 1,2 trillion teńgege jetipti. Ónerkásip ónimderiniń úlesi de 10 esege ulǵaiyp, 335 milliard teńgeni quraǵan. Sonaý keńestik kezeńde ashylǵan iri-iri jiyrma óndiris oryndary turlaýsyz toqsanynshy jyldarda da, bertinde bolǵan daǵdarystar kezinde de jabylyp qalǵan joq. Sonyń arqasynda óńir bir salamen shektelip qalmai, ekonomikalyq áleýeti ár salany qamtityn aimaqqa ainalyp otyr.
Sońǵy jyldary indýstriialyq-innovatsiialyq baǵdarlamany júzege asyrý aiasynda 174 milliard teńgege 70 joba iske qosylypty. Zamanaýi tehnikamen jaraqtalǵan, óndiris barysy da, ónim sapasy da álemdik standarttarǵa sai keletin zaýyt-fabrikalar ashylyp, jumys oryndary kóbeigen. Oblysta buryn-sońdy shyǵarylmaǵan sirek kezdesetin metaldar kontsentrattary, quima buiymdar, polipropilennen jasalǵan zattar, soia maiy syndy jańa dúnieler óndirilýde. «Qazaqaltyn», «Altyntaý Kókshetaý» syndy altyn óndirýshi kásiporyndar oblystyń ǵana emes, respýblikanyń metallýrgiia ónerkásibiniń damýyna serpin berip jatqanyn airyqsha atap ótken jón. Bul kompaniialar 2015 jyly 20 tonna altyn óndirip, 2009 jylǵy kórsetkishti 10 esege artyǵymen oryndapty. Iaǵni, Aqmola oblysyndaǵy altyn óndirýshi kompaniialardyń úlesi respýblika boiynsha óndirilgen ónimniń 35 paiyzyn quraǵan.
«Han Shatyr» saýda, oiyn-saýyq ortalyǵy alańyndaǵy jármeńkeniń jai-kúiin baqylaǵannan keiin Aqmola oblysynyń ákimi Sergei Kýlagin Ulttyq qaýipsizdik komiteti tóraǵasynyń orynbasary, shekara qyzmetiniń direktory Darhan Dilmanovpen kezdesip, ekijaqty yntymaqtastyq jónindegi memorandýmǵa qol qoiǵanyn aita ketý kerek. Osy qujat boiynsha, Shekara qyzmeti tapsyrys bere otyryp, oblysta shyǵarylǵan azyq-túlik, kiim-keshek jáne túrli qural-jabdyqtardy tutynatyn boldy.
– Aqmola oblysynda elimizdiń shekara qyzmetine qajetti jeńil ónerkásip ónimderi men qural-jabdyqtar óndiriledi. Sondyqtan, búgingi memorandým aiasynda oblys kásiporyndary ónimderin Ulttyq qaýipsizdik komitetine sata alady. Bul jergilikti kásiporyndardyń ónimine suranysty arttyrady, sonymen qatar shekarashylar da sapaly ónimmen qamtylady. Osy memorandýmnyń arqasynda aldaǵy ýaqytta usynylatyn taýarlardyń túrlerin kóbeitemiz, – dedi S.Kýlagin.
Osylaisha, «Qýatty óńir – qýatty Qazaqstan» aktsiiasynyń aiasynda uiymdastyrylǵan oblystardyń elordadaǵy kúnderi de márege jetti. Bas qalanyń irgesinde qonys tepken, áleýmettik-ekonomikalyq, rýhani-mádeni turǵyda aralas-quralas bolyp ketken Aqmola oblysy bul aktsiiany joǵary deńgeide túiindedi deýge tolyq negiz bar.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)