ارقا جاۋھارلارى – استانادا

ٶڭٸرلەردٸڭ ەلورداداعى كٷندەرٸن اقمولا وبلىسى تٷيٸندەدٸ

تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلدىعىنا وراي ەلوردادا اپتا سايىن ٶتٸپ جاتقان ايماقتاردىڭ كٷندەرٸن اقمولا وبلىسى تٷيٸندەدٸ. باس قالاعا ات شالدىرعان وبلىس دەلەگاتسيياسى تٷرلٸ مەدەني, رۋحاني, سپورتتىق, ەلەۋمەتتٸك شارالارعا مۇرىندىق بولىپ, كٷزدٸڭ سوڭعى كٷندەرٸ تۇنجىراتا باستاعان شاھاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنە قان جٷگٸرتٸپ, تۇرعىنداردى بٸر سەرپٸلتٸپ تاستادى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭعى جەرمەڭكەسٸ بولعانسىن با, ەيتەۋٸر, كٶكشە ٶڭٸرٸنەن كەلگەن ازىق-تٷلٸك جەرمەڭكەسٸندەگٸ حالىقتىڭ قاراسى كٶپ كٶرٸندٸ.

اگرارلىق كەشەن ٶركەندەگەن ٶڭٸردەن استاناعا باس-اياعى 2 مىڭ توننادان استام ازىق-تٷلٸك جەتكٸزٸلگەن ەكەن. ونىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەت پەن ەت ٶنٸمدەرٸ, ۇن, سٷت ٶنٸمدەرٸ. كارتوپ, قىرىققابات, قىزىلشا, پيياز سىندى كٶكٶنٸستەر دە بارشىلىق. باستىسى, با­زارداعى نارىققا قاراعاندا «حان شاتىر» ساۋدا ويىن-ساۋىق الاڭىنىڭ الدىنداعى باعا اناعۇرلىم تٶمەن. مەسەلەن, قوي ەتٸ – 950 تەڭگەدەن, سيىر ەتٸ – 1000 تەڭگەدەن, جىلقى ەتٸ – 1 100 تەڭگەدەن, شوشقا ەتٸ 750-دەن ساتىلدى. اعىلعان حالىق تٶرت تٷلٸك مالدىڭ ەتٸن كيلولاپ ٶلشەپ ەمەس, مٷشەلەپ بۇزباي-اق كەزە-كەسەگٸمەن ارقالاپ الىپ كەتٸپ جاتقانىن بايقادىق.

– شىنى كەرەك, ەتكە دەگەن سۇرانىس ٶتە جوعارى ەكەن. سە­بە­بٸ, بٸرٸنشٸدەن, بٸز قويعان باعا ارزانداۋ. ەكٸنشٸدەن, اراعا دەلدال سالماي, شارۋالاردىڭ ٶزدەرٸ ەكەلٸپ ساتىپ جاتىر. بۇل شارۋالار ٷشٸن دە, الۋشىلار ٷشٸن دە تيٸمدٸ ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز, – دەيدٸ تسەلينوگراد اۋدانى ورازاق اۋىلىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان قاسىمبەكوۆ.

ەت الۋشىلاردىڭ بٸرٸ ورىن­شا اپايدى سٶزگە تارت­قان­بىز.

– ارقادا تۇرىپ سوعىم سويماۋ, ەتسٸز وتىرۋ قيىن عوي. سوعىمنىڭ ماۋسىمى جاقىن قالدى, بٸراق تۇتاس بٸر مالدى ساتىپ الۋ وڭاي ەمەس. سول ٷشٸن وسىلاي ٸرٸ مالدىڭ ەتٸن بٶلشەكتەپ ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدٸ, – دەيدٸ ول.

ارزان كٶكٶنٸستٸ قاپشىق-قاپ­شى­عى­مەن ارقالاپ اپارىپ, كٶلٸگٸنٸڭ جٷك سالعىشىنا سالىپ جاتقانداردا ەسەپ جوق. بازارعا بارىپ العاننان وسى جەردەن كٶتەرمە باعامەن ساتىپ الۋ قالتاعا بٸراز جەڭٸلدەۋ, 20-30 پايىزعا دەيٸن ٷنەمدەۋگە مٷم­كٸندٸك بەرەدٸ. سٶرەلەردە كار­توپ باعاسى – 45 تەڭگەدەن, قىرىق­قابات – 55, سەبٸز بەن قىزىلشا 60 تەڭگەدەن دەپ كٶرسەتٸلگەن. ٶسٸمدٸك مايى دا ارزان, 300 تەڭگەدەن سەل عانا اسادى. ونىڭ ٷستٸنە, ازىق-تٷلٸك­تەردٸڭ بٸرنەشە تٷرٸ بار, تاڭدا­عانىڭىزدى الا الاسىز. ساۋ­دا شاتىرلارىنىڭ بٸر شەتٸن­دەگٸ ساحنادا كۆن كوماندا­لا­رى ەزٸل-قالجىڭىن ايتىپ, ەنشٸلەر ەن شىرقاۋدا. الاڭنىڭ ورتاسىندا بالالار تٷگٸلٸ ەرەسەكتەردٸڭ ٶزٸ اسىق اتۋدىڭ قىزىعىنا تٷسكەنٸن كٶرۋگە بولادى. بٸر بۇرىشتا بٸر توپ ادام بۇيىعىپ توعىزقۇمالاق ويناپ وتىر. جەرمەڭكە اشىلىسىمەن ساعات تاڭعى توعىزدان كەتە استانانىڭ ەكٸمٸ ەسەت يسەكەشەۆ پەن اق­مو­لا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ سەرگەي كۋلاگين ەكەۋٸ سٶرەلەر­دٸڭ بويىن ارالاپ, قىزا باستاعان ساۋدا­نىڭ بارىسىن شولىپ شىقتى.

– جەرمەڭكەگە 70-تەن استام ٶنٸم تٷرلەرٸن ەكەلدٸك. بارلىعى ساپالى, ٶز جەرٸمٸزدە ٶسٸرٸلگەن, جەر­­گٸلٸكتٸ كەسٸپورىنداردا ٶڭ­دەل­­گەن, ەزٸرلەنگەن. 600 توننا­دان استام ەت, 400 توننادان استام كٶكٶنٸس جەتكٸزٸلدٸ. باس-اياعى 700 ميلليون تەڭگە كٶلەمٸندە ازىق-تٷلٸك ساۋداعا شىعارىلىپ وتىر. ساۋدا جاقسى جٷرٸپ جاتىر, ەكٸ كٷننٸڭ ٸشٸندە تاۋارلارىمىز تولىعىمەن ٶتۋگە تيٸس, – دەيدٸ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇرات بالپان.

جالپى, اقمولا وبلىسىن رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىن ەر سالادا ٶرگە سٷيرەپ جٷر­­­گەن ٶڭٸر دەسەك ارتىق ايت­پايمىز. شيكٸزات باعاسى قۇل­دى­راعان تۇستا ەكونوميكانى دامى­ت­ۋدىڭ باستى باعدارى بو­لىپ وتىرعان اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ دە سوڭعى جىلدارى تۇراقتى تٷردە ٸلگەرٸلەپ كە­لەدٸ. مەسەلەن, بيىلعى جىلى اۋىل­شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ كٶ­لەمٸ كەمٸندە 300 ميليارد تەڭگە­نٸ قۇرايدى دەپ جوسپارلا­نىپ وتىر. بۇل 2001 جىلعى كٶر­سەت­كٸشتەن 4 ەسەگە ارتىق ەكەن. وبلىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قار­ماسىنىڭ باستىعى مۇرات بال­پان ايتىپ ٶتكەندەي, جاڭا تەحنولوگييالاردى جولعا قويعان ايماق بيىلعى جىلى 5,7 ميلليارد توننا استىق جيناپتى. 274 مىڭ توننا كارتوپ جيناپ, سوڭعى جيىرما جىلدا بولىپ كٶرمەگەن رەكوردقا قول جەتكٸزگەنٸ تاعى بار.

القابى استىققا تولى اي­ماق تٶسكەيٸن تٶرت تٷلٸككە تول­تى­رۋدىڭ قامىن دا جاساپ كەلەدٸ. سوڭعى ون بەس جىل ٸشٸن­دە مال باسى 2 ەسە ٶسكەنٸ وسىن­ىڭ دەلەلٸ. وبلىستا ارنايى مامانداندىرىلعان 30 شارۋاشىلىق اسىل تۇقىمدى مال ٶسٸرۋمەن اينالىسادى.

– ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ەلەۋەتٸ جو­عا­رى بورداقىلاۋ الاڭدارى بٸز­دٸڭ وبلىستا ورنالاسقان. 31 بورداقىلاۋ الاڭىندا بٸر مەز­گٸلدە 27 مىڭ مٷيٸزدٸ ٸرٸ قا­را بايلانادى. وبلىسىمىز رەس­پۋب­ليكانىڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپ­سٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە سٷبەلٸ ٷلەس قوسۋدا دەپ ايتا الا­مىز, – دەيدٸ وبلىس ەكٸمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى قادىرحان وتاروۆ.

اقمولا وبلىسى استانانىڭ ازىق-تٷلٸك بەلدەۋٸن دامىتۋدى نەتيجەلٸ جٷزەگە اسىرىپ جاتقانىن اتاپ ٶتكەن لەزٸم. وسى جۇمىستىڭ اياسىندا سوڭعى جىلدارى ٶنٸم كٶلەمٸ 3 جارىم ەسەگە ارتىپ, استاناعا جەتكٸزٸلەتٸن ازىق-تٷلٸك كٶلەمٸ 2 ەسەگە كٶبەي­ٸپتٸ. بٷگٸندە بەرەكەلٸ ٶڭٸر ەلوردانى ۇن, جۇمىرتقا, كارتوپ سىندى ازىقپەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. ەلوردالىقتار تۇتىناتىن سٷت پەن سٷت ٶنٸمدەرٸنٸڭ دە 50 پايىزى اقمولالىق شارۋالار مەن كەسٸپكەرلەردٸڭ ماڭداي تەرٸمەن كەلۋدە. اقمولادا شىعارىلعان «باقارا» جارتىلاي فابريكاتتارى, «سادوۆوە», «وداري», «زوركين لۋگ» سىندى سٷت ٶنٸمدەرٸ ٶز ەلٸمٸزدٸ ايتپاعاندا, رەسەيدٸڭ شەكارالاس وبلىستارىنا دا ەكسپورتتالادى ەكەن. ال «كٶكشەتاۋ مينەرالدى سۋلارى» اق شىعاراتىن «تۇران» سۋسىندارىنىڭ كٶرشٸ ەلگە ەكسپورتتالىپ جاتقانىنا 15 جىل بولعان.

جالپى, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ مە­رەي­­لٸ تويىنا اقمولا وبلى­سى زور جەتٸستٸكتەرمەن جە­تٸپ وتىر دەۋگە نەگٸز بار. ٶڭٸر­لٸك جالپى ٶنٸم كٶلەمٸ سوڭعى 10 جىلدا 11 ەسەگە ٶسٸپ, 1,2 تريل­ليون تەڭگەگە جەتٸپتٸ. ٶنەر­كەسٸپ ٶنٸمدەرٸنٸڭ ٷلەسٸ دە 10 ەسەگە ۇلعايىپ, 335 ميلليارد تەڭگەنٸ قۇراعان. سوناۋ كەڭەستٸك كەزەڭدە اشىلعان ٸرٸ-ٸرٸ جيىرما ٶندٸرٸس ورىندارى تۇرلاۋسىز توقسانىنشى جىلداردا دا, بەرتٸندە بولعان داعدارىستار كەزٸندە دە جابىلىپ قالعان جوق. سونىڭ ارقاسىندا ٶڭٸر بٸر سالامەن شەكتەلٸپ قالماي, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ ەر سالانى قامتيتىن ايماققا اينالىپ وتىر.

سوڭعى جىلدارى يندۋس­ترييالىق-يننوۆاتسييالىق باعدار­لامانى جٷزەگە اسىرۋ اياسىندا 174 ميلليارد تەڭگەگە 70 جوبا ٸسكە قوسىلىپتى. زاماناۋي تەح­نيكامەن جاراقتالعان, ٶندٸرٸس بارىسى دا, ٶنٸم ساپاسى دا ەلەمدٸك ستاندارتتارعا ساي كەلەتٸن زاۋىت-فابريكالار اشىلىپ, جۇمىس ورىندا­رى كٶبەي­گەن. وبلىستا بۇرىن-سوڭدى شىعارىلماعان سيرەك كەزدەسەتٸن مەتال­دار كونتسەنتراتتارى, قۇي­ما بۇيىمدار, پوليپروپيلەن­نەن جاسالعان زاتتار, سويا مايى سىندى جاڭا دٷنيەلەر ٶندٸ­رٸلۋ­دە. «قازاقالتىن», «التىن­­تاۋ كٶكشەتاۋ» سىن­دى التىن ٶندٸرۋشٸ كەسٸپورىن­دار وبلىستىڭ عانا ەمەس, رەس­پۋب­ليكانىڭ مەتاللۋرگييا ٶنەر­كەسٸبٸنٸڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرٸپ جاتقانىن ايرىقشا اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل كومپانييالار 2015 جىلى 20 توننا التىن ٶندٸرٸپ, 2009 جىلعى كٶرسەتكٸشتٸ 10 ەسەگە ارتىعىمەن ورىنداپتى. ياعني, اقمولا وبلىسىنداعى التىن ٶندٸرۋشٸ كومپانييالاردىڭ ٷلەسٸ رەسپۋبليكا بويىنشا ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمنٸڭ 35 پايىزىن قۇراعان.

«حان شاتىر» ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىعى الاڭىنداعى جەرمەڭكەنٸڭ جاي-كٷيٸن باقى­­­لا­عاننان كەيٸن اقمولا وبلىسى­نىڭ ەكٸمٸ سەرگەي كۋلاگين ۇلت­تىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى, شەكارا قىزمەتٸنٸڭ ديرەكتورى دارحان دٸلمانوۆپەن كەزدەسٸپ, ەكٸ­جاقتى ىنتىماقتاستىق جٶنٸن­­­دەگٸ مەموراندۋمعا قول قويعا­­نىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى قۇجات بويىنشا, شەكارا قىز­مەتٸ تاپسىرىس بەرە وتىرىپ, وبلىس­تا شىعارىلعان ازىق-تٷلٸك, كيٸم-كەشەك جەنە تٷرلٸ قۇرال-جابدىقتاردى تۇتىناتىن بولدى.

– اقمولا وبلىسىندا ەلٸمٸز­دٸڭ شەكارا قىزمەتٸنە قاجەتتٸ جەڭٸل ٶنەركەسٸپ ٶنٸمدەرٸ مەن قۇرال-جابدىقتار ٶندٸرٸ­لەدٸ. سوندىقتان, بٷگٸنگٸ مەموراندۋم اياسىندا وبلىس كەسٸپورىندارى ٶنٸمدەرٸن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەت­ٸنە ساتا الادى. بۇل جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپ­ورىن­داردىڭ ٶنٸمٸنە سۇرانىستى ارتتىرادى, سونىمەن قاتار شەكاراشىلار دا ساپالى ٶنٸممەن قامتىلادى. وسى مەموراندۋمنىڭ ارقاسىن­دا الداعى ۋاقىتتا ۇسىنىلاتىن تاۋار­لاردىڭ تٷرلەرٸن كٶبەي­تەمٸز, – دەدٸ س.كۋلاگين.

وسىلايشا, «قۋاتتى ٶڭٸر – قۋاتتى قازاقستان» اكتسيياسىنىڭ اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان وبلىس­تاردىڭ ەلورداداعى كٷن­دەرٸ دە مەرەگە جەتتٸ. باس قالا­نىڭ ٸرگەسٸندە قونىس تەپكەن, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, رۋ­حاني-مەدەني تۇرعىدا ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەتكەن اقمولا وبلىسى بۇل اكتسييانى جوعارى دەڭگەيدە تٷيٸندەدٸ دەۋگە تولىق نەگٸز بار.

ارنۇر اسقار,

«ەگەمەن قازاقستان»