«Mańǵoldardyń qupiia shejiresiniń» 19-shy ǵasyrda tabylǵany belgili. Alai da, ondaǵy aitylǵan oqiǵalarǵa uqsas ańyzdar Ábilǵazynyń, Qadyrǵali Jalairidiń budan erterekte jazǵan shejirelerinde de kezdesedi. Bul jerdegi másele Toban mergenniń áieliniń tul otyryp Bodanjardy tapqanyn aitqandaryna qatysty. Biz bul jerde Tileýberdi Ábenaidyń «Qupiia shejireni» aýdarǵandaǵy ataǵan kisi ataýlaryn qoldanalyq.
Meniń aldyńǵy jazǵan «Qazaq shejiresindegi Shyńǵys hannyń ata tegi» atty maqalam qazirgi jazyp jatqan kitábimnen alynǵan soń, men maqalamdy Ult portalyna jibergende barynsha qysqartqan edim. Onyń sebebi, birinshiden: taqyryptyń tek Shyńǵys hannyń shejirelik tegine qatysy bolǵan soń, tańbalar jónindegi aitqandarym alynyp tastaldy. Osymen qatar, noqta aǵasy degenderdiń anyǵynda, noqtanyń aǵasy — sol eldiń, taipanyń, ulystyń, júzdiń mal baǵýshy ekenderin shejire derekterinen bilýge bolatynyn aitqandarym, qarakóktiń atqosshysynyń da, noqtanyń aǵasy ekenin aitqandarym alynyp tastaldy.
Ekinshiden: Shejirede keibir rý-taipalardyń ókilderiniń ar-namysyna tietin derekter bolǵan soń, keibir anaiy sanalatyn sózderdiń bar bolǵanynan, osyny ǵalamtorda jariialamadym. Kezinde uly Abai: «Ata-babalarynyń tegin neshe túrli qiialdarmen asqaqtatyp qoiatyndardan ókpe bolmasyn» dep, shejire jóninde jazǵanda, gazette óziniń atyn jariialamaýdy suraǵan eken.
Alai da, jariialanǵan maqalamnyń kommenterinde Shyńǵys hanǵa talasqan rýshyldardyń aitqandaryn oqyǵan soń, turpaiy kórinetin sózdiń birin keltirip, aldyńǵy maqalamdy biraz damytýdy jón kórdim. Óitkeni, Shyńǵys hannyń tegi at ústi aitylyp ketti me eken, komentterge qaraǵanda meniń neni aityp otyrǵanymdy kóbisi uǵa almaǵandai. Sondyqtan, aldaǵy áńgime Shyńǵys handy dúniege ákelgen Bodanjar áýletiniń nurdan emes, adamnyń jynystyq múshesinen jaralǵany jóninde bolady. Qaisy adamnyń? Osyǵan jaýap berý úshin biz tek qana basty derek «Qupiia shejire» men tańbaǵa súiene alamyz. Janama derekter mysal retinde aitylatyn bolady.
Eń aldymen aitarym, Rýshyldar (túbi Sarmattar) ózderin qazaqqa bóten ekenderin gendik aqparat arqyly alǵandyqtarynan rýshyl bolady. Naimandar siiaqty ózderine ózderi senimdi adamdar rýshyl bolmaidy. Aldaǵy áńgime osy naimandardyń Ergenekti tarmaǵy jóninde bolmaq. «Bóri naiman» atty kitábimde men Ergenekti tarmaǵynyń Ergene qońdyqtarǵa qatysy bar ekenin aitqan edim. Bundaidy jalǵyz men ǵana emes, kóptegen zertteýshiler aitqan, solardyń aldyńǵysy Álkei Marǵulan edi.
Qazirgi zertteýshilerdiń Qiiat degenniń ekeý ekenderin qupiia shejireniń negizinde aityp júrgenderi belgili. Bodanjarǵa deiingiler Arǵy ana Qiiattar bolsa, Bodanjardan keiingiler Arý uryq, meniń aitqanymda Bergi ana. Bul eki qiiattyń bir-birine eshqandai da, tektik (gendik) qatysy joq. Ekinshi qiiattar birinshi qiiattardyń ataýyn ǵana alǵan.
Ergenek degenimiz tosqaýyl, iaǵni itkirmes, kiiz úidiń esigin bastyrǵysh t.s.s. Qiiandar jasyrynǵan Ergene qoń da, jaýlaryna tosqaýyl bolǵan soń, ergenek degen sózdiń ózi osy Ergene qońǵa qatysty aitylǵan. Bizder Ergene koń degendi – tik betkeili quz qyrat dep bilemiz. Resei jerinde qazirgi Volgograd oblysy men Kalmykiianyń shekarasynda Ergeni degen qyrat bar. Osy qyrattyń shyǵysynda tik betkeili quz, jar bar da, batys jaǵy kólbeý kelgen. Altai taýlarynda Ergene qoń tabylmaǵan. Menińshe, bul tosqaýyldyń Altai taýlarynda bolýy múmkin emes. Óitkeni, bularmen jaýlasqan basqa túrikter bolsyn, qytailar bolsyn, Altai taýlarynan olardy taýyp alyp qyryp tastar edi. Qiiandar ótken jerden olar da, óter edi. Ańyzdyń túbi – aqiqat bolsa da, Ergene qońnyń dóńgelek taý ekeni áserlenip, asyra sýrettelip aitylǵany bolsa kerek. Bulardyń jaýlarynan neǵurlym ary ketkenderi ǵana shyndyqqa jaqyn. Edildegi Ergenidiń ataýy 19-shy ǵasyrǵa deiin basqasha atalǵan bolǵan. 19-shy ǵasyrda orystyń bir saiahatshy zertteýshisine sol óńirdegi bir qalmaq osylai dep aitqan eken. Rashiden Ergene qońdy «krýtoi hrebet» iaǵni, tik betkeili qyr dep ataǵan. Edildegi Ergeni de, shyǵys jaǵynan «krýtoi hrebet». Ergenidiń arǵy jaǵyna ketip qalǵandar úshin, bul qyrattyń Qytai jaqqa qarsy tosqaýyl ekeni shyndyqqa janasady. Qupiia shejirede: «Teńiz-dariiany keship» degenderine qaraǵanda, Qiiandar Edilden de ary ótip ketse kerek, túbi Sý saqtary bolsa. (Júzýdi, qaiyq-kemeni bilgen).
«Tarihty jazý úshin, birinshi derek, ekinshi pálsápá, úshinshi mádeniet kerek» degen edi, Qazaqstan Respýblikasynyń mádeniet qairatkeri Muhtarǵan Abaǵan tóre. Menińshe, Saq, Ǵun, Túrik degenimiz bir halyqtyń úsh ataýy. Úsh ataý da, bir uǵymdy bildiredi. Pálsápáláp kórsek, Saq degenimiz Kók táńiriniń daýysyn qulaǵyna estitin Saq qulaq, Ǵun degenimiz Kók táńiriniń únin qulaǵyna estitin Ún, Túrik degenimiz Kók táńiriniń daýysyna qulaǵy túrik júrgen Túrik bolsa kerek. «Bóri naiman» kitábimniń «Naimannyń baqsy-balgerleri» atty taraýynda men: «Adamzattyń jaratylysynan beri rý-taipalardy tek qana baqsylar bilep kelgen. Uly adamdardyń, elbasylarynyń báriniń de, qasietteri bolǵan» dep aiqan edim.
Keiingi patshalar men handardyń ózderiniń qasietteri bolmaǵan jaǵdaida, olar mindetti túrde ózderimen kóregen-kóripkelderdi, uly baqsylardy ertip júrgen. Uly baqsylardy arabtar Kahin dep ataǵan. Qaǵan, Han degenimiz osy arabtardan kelgen. Materialister paiǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) –dy «kahinopodobnyi» dep ataǵan. Menińshe, qaǵan degen ataq túrikterde eń alǵashynda el basqarǵan adamǵa, onyń Kók táńirimen sóilese alatyn kahin bolǵandyǵynan berilgen.
Saq, Ǵun, Túrik basshylary uly baqsylarymen keńespei eshqashan da, shabýylǵa shyqpaǵan, eldi bilemegen. Ǵundardyń Edil patshasynyń qasynda kóptegen ataqty kóripkelder júrgen. Olar aldyńǵy bolar shaiqastyń nátijesin kúni buryn boljap aityp otyratyn bolǵan. Shyńǵys han ózimen birge paiǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.)-nyń urpaǵy, 112 jasynda qaitys bolǵan Japar qojany, qońqyrattyq Kókshe baqsyny ertip júrgen. Hýlagý bolsa, juldyzshysynyń aitqandaryn qasietti Quran kárimniń sózderimen, qasyndaǵy qojasyna negizdetip otyrǵan. Asqaq Temirdiń qasynda kóregen musylman, seiit qoja Seiit Bereke, Abylaidyń qasynda Jalańash baba áýlie, Kenesarynyń qasynda qobyz shalyp bal ashatyn kóripkeli bolǵan.
Saq, Ǵun, Túrik degenderimiz Kók táńiriniń daýysyn estitinder degendi bildiretin jalpy uǵymdar bolǵandai. Kók táńirine syiynýdyń túbinde shamandyq, iaǵni, baqsylyq jatyr. Máselen, Shyńǵys hannyń qasynda bolǵan qońqyrattyq Kókshe baqsy óziniń Kók táńirimen kezdesip, sóilesip júretinin aitqan. Bul ataýlar anyǵynda, násilderi ortaq kóptegen taipalardy quraǵan ulystardyń, memleketterdiń ataýlary bolǵan. Sondyqtan da, Sý saqtary degenimizdiń Ǵun da, Túrik te ekenderi sózsiz. Joǵaryda atalǵan maqalamda Mańǵoldyń túbiniń Sý saqtary-Sozaq ekenderin aitqan edim. Endi, Arǵy Anaǵa kelelik.
«Arǵy qazaq mifologiiasy» atty eńbeginde Serikbol Qondybai bylai deidi:
«Ergene – Arǵy Ana. Bul da, Uly babanyń bir esimi, osyndai esimniń bolǵany qazaqtyń naimandaǵy «ergenekti» (ergi – «arǵy» ene (k) –«ene», «ana» jáne «ti» formanty) etnoniminiń etimolgiiasyn ashýdan shyqqan. Kóne túrkilik «Ergeneqon» toponiminiń etimolgiiasy da «Arǵy enege/anaǵa («Ergene»-ge) bailanysty. Bul ataýda eki túrli miftik beine astasyp ketken: birinshisi, — Arǵy ana/ene (Ergene, Ergenek) – «Uly baba», ekinshisi – Ergenekti – «Uly babanyń urpaǵy» (rý ataýy).
Osyǵan, Álkei Marǵulannyń naiman Musa biden alynǵan shejireni zerttegeninde, naimandaǵy Ergenek tańbanyń, Qońyrattaǵy bosaǵa tańbanyń, Ergene qońnyń qaqpasy ekenderin aitqanyn qosalyq. Bul zertteýlerdi oqymaǵan kezderimde men Ergenek tańbanyń eki jartastyń arasynda asylǵan, Ergene qońǵa aparatyn aspaly kópirdi bildirip turǵanyn aitqan edim. Naimandaǵy shejireshi, tórtýyldyq Battal Quranbaidyń uly Eskendir Battal: «Oraiy kelgen oqshaý oi: Ergene qon – arǵy ata-baba qonysy degen maǵyna beretin kóne túrki sózderinen jasalǵan ataý» degen eken. Osylai bolǵanda, Qoń-qyrat (qońyrat) degenimiz qonys qyrat degendi bildirse kerek. (Ekinshi nusqa).
Bul jerdegi «Arǵy Ananyń» qalaisha Uly baba bolyp turǵanyn túsindirý qajet siiaqty. Óitkeni, áiel zaty Ananyń erkek zaty Baba bolýy múmkin emes. Ergenekti naiman jóninde meniń alǵashqy maqalamda aty atalǵan, qazaqtyń naǵyz oishyl shejireshileriniń sońǵy tuiaqtarynyń biri bolǵan Ǵulam Qadyr ǵulama ne degen eken?
Shejireshi bolýdaǵy meniń ákem marqumnyń ǵulama ustazy, jas kezinde erjúrektigi úshin qaharly Qadyr atanǵan Ǵulam Qadyr Jazybaiuly 1912-shi jyly týǵan. Dinmuhammed atamyzben bir jyly týǵan soń, shejireshi jóninde: «Qonaev oqyǵan ǵulama, Ǵulam Qadyr oqymaǵan ǵulama» degen sóz qalǵan. Ákesi Jańbyrbaiuly Jazybai Qazannyń gimnaziiasyn bitirip, Sankt-Peterbýrgtegi joǵarǵy oqý ornynda óziniń atalasy Kólbai Tógisevten burynyraq oqyp alǵan edi. Orystyń ana tilin bilgen, oqymysty, tarihty jaqsy meńgergen adam bolǵan. Tóńkeristen keiin Qytaiǵa ótip ketken. Balasy Ǵulam Qadyr erterekte Qytaidan eline qaityp kelgen. Ákesi oqymysty, ózi Qytaida júrgen soń, «Qupiia shejireden» habary bolǵan.
Bizdiń ákemiz 1973-shi jyly Tarbaǵatai aýdanyna birinshi hatshy bolyp kelgeninde, ákemizdiń Ertistiń arǵy jaǵyndaǵy Ergenekti naimandyq ekenin bilgen ǵulama óziniń dosy Qaliǵa Ergenekti jóninde aitqanynda, qastarynda Qalidiń inisi, qazir kózi tiri, ol da, halyq jaýynyń balasy Jeńishan Baqiiauly jas jigit bolyp júrgen kezderinde otyrǵan eken. Jeńishannyń rýy Baijigit Toǵas, ǵulamaǵa qaiyn jurt. Din-musylman jolyn, shejireniń qyr-syrlaryn jas kúnderimde osy Jeńishannan da bilip qalǵan edim. Óitkeni, Jeńishan aqyryna deiin ǵulamanyń qasynda júrgen adam. Osymen qatar, ǵulamanyń Esmurat degen kúieý balasy bar. Qaiyn atasynyń aitqandaryn taspaǵa jazyp alyp qalǵan. Esmurat ataqty ánshi, elbasymyzdyń aldynda tórt ret án salǵan adam. Sonymen, sondaǵy otyrysta Ǵulam Qadyrdyń Ergenekti jóninde aitqany:
«Ergenekti degenimiz mańǵoldar. Ergenek degenimiz Arǵy enek, iaǵni, arǵy tuqym. Shyńǵys hannyń toǵyzynshy babasy Dombaýyl mergenniń áieli Alan ana Bodanjardy Kóktiń nury kók bóriden tapqan, sondyqtan onyń urpaqtaryn qazaqtar Qiiat Bórijigit, mańǵoldar Bórjigin deidi eken. Bozqurttan Dombaýyl mergenge deiingiler Arǵy enekter. Olar Naimanǵa sińip ketken Qiiattar. Qazirgi Ergenekti degenderi osylar».
Bul jerdegi ǵulamanyń aitqan Bozqurty Bórte chino da, Dombaýyl mergenimiz – Toban mergen. Ǵulamanyń aitqanyna qosarymyz, Álkei Marǵulan Leningradta aspirantýrada oqyp júrip Naiman shejiresin muqiiat zerttep eńbek jazǵanynda: «Ergenekty onaimanivshiesia drýgie plemena» dep aitqan edi. Keńes dáýirinde Shyńǵys hannyń mańǵoldary jaýyz atanyp júrgeninde, ǵulama ǵalym bulardyń túbiniń ejelgi (arǵy) mańǵoldar ekenin, naimandarǵa ókpe bolmasyn dep, atap aitpai ketken bolsa kerek.
Ǵulam Qadyr «Qupiia shejireden» Alan ananyń úiinde júrgen Baiyrqýdyń jigiti jóninde bilse de, Bodanjardyń sodan týǵanyn aitpaǵan. Estigenin sol qalpynda jetkizip, shejirege eshbir taldaýlar jasamaǵan. Adamnyń betine qarap tegin aita alǵan ǵulama, tóreler jóninde aitqanda: «Qazanbas tóre bolmaidy» degen eken.
Shejireshiniń Arǵy enek degeninen bizder Qondybaidyń Arǵy Ana degendi Uly baba dep nege aitqanyn túsinemiz. Menińshe, Qondybai Arǵy enek degendi bilgen, alai da, ǵylymi eńbeginde ádep saqtap aita almaǵan. Bizdiń aitqanymyzdy, uly sózde uiattyq joq dep túsinińizder.
Al endi, Uly babamyz kim bolady? Osy jóninde meniń ainalamdaǵy ǵalym ataqtary bar oralman jas baýyrlarym ekige tartyp otyrǵandyqtarynan kitábimiz áli jazylyp bitpei jatyr. Bulardyń qoldarynda otyz tomdyq tarih jazatyn derekter bar. Qazirgi tańda bul naiman baýyrlarymyz ádebiette, tarihta múiizderi qaraǵaidai altyn qor aqsaqalymyzdardyń qastarynda júrip, solardyń qonyshtaryn basyp jatyr. Osylar jóninde Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Kákimbek Salyq: «Alaman báigede aldyńǵy topqa jaqyndap qalǵan ushqyr sáigúliktei kózge aiqyn tústi» degen edi.
Osylardyń derekter boiynsha aitqandarynda Ǵundardyń uly patshasy Móde táńirquttyń sheshesi ǵundardyń Qiian taipasynan shyqqan Shemirshek batyrdyń qyzy edi. Qytai elindegi tóreler, Alashtyń arysy Álihan Bókeihannyń: «Men ǵundardyń patshasy Módeniń urpaǵymyn» degenin aitady. Shyńǵys hannyń bir qumalaǵy Alihan Bókeihan Módeni aitqanda, oǵan zamany jaqyn bolǵan, ulylardyń ulysy Shyńǵys han ony bilmedi deisizder me?
Qoishyǵara Salǵaraulynyń «Úsh Shyńǵys» degenderi – Móde, Ádil, Temirjan (Temýdjin). Shyńǵys hannyń memleket qurý, eń aldyńǵy ásker jasaqtaý tásili dál Módeniń tásili. Uly baba degeni osy Móde bolsa kerek.
Qazirgi mańǵoldar «Qupiia shejireni» burmalaǵan bolsa, osyǵan meniń kúmánim de, joq emes, Alan ananyń úiinde Baiaýyttyń bir jigitiniń júrgenin aitady, óitkeni, olardyń halqynyń quramynda Baiad degen tarmaq bar. Alai da, bul Baiadtardyń túbi halha-týngýs-tańǵut emes, aldyman oirat-dúrbitke, odan qazirgi mańǵoldarǵa sińip ketken túriktiń Baiyrqýlary. Sondyqtan da, kúlli Adaidy arqyratyp, Tileýberdi Baiadty Baiulyna tartqan. Mańǵol tilinde Baiad — bailar degendi bidiredi eken. Osydan da, bizder Baiaýyttyń túrik sózi ekenin ańǵaramyz. (Baia-ýt. Ýt- ot, oshaq, áýlet)
Osydan shyqqan tujyrym: Arǵy enekter, meili, Qiiannyń urpaqtary bolsyn, Qiian halha-mańǵol bolsyn, bulardyń Shyńǵys hannyń Arý uryǵyna eshqandai da, qatystary joq. Ózderin Bozqurttan bastap taratqan tóreler Bodanjardyń ákesi retinde Toban mergendi jazady. Bul baryp turǵan jańsaqtyq. Kópti bilgen Álihan Bókeihan ózin Módeden taratatyn bolsa, onda Bodanjardyń ákesi retinde Baiaýyt Málikti aitar ma edi? Arabtar Shyńǵys handy arab halifasy Abi – Máliktiń hanymy Gúlsaradan nege taratqan? Abdýl – Malik ibn Mervannyń tusynda arabtar Orta Aziiany jaýlap alǵan. Menińshe, shejireni Islam dininiń paidasyna jazǵan keiingi arabtar Bodanjardyń ákesiniń atynyń Málik ekenin bilgen. Qaitkende de, bul Baiaýytyń tegin adam bolmaǵandai. Sabalaqty eske túsirińizder. Ol da, qańǵyp qalǵan bireý edi…
Jas Temirjan taishyýttardan qashqanda baiaýyt Sorqannyń úiinde jasyrynǵan. Keiin, osy Sorqan Shyńǵys hannyń ókil ákesi atalyp, baiaýyttar Shyńǵys hannyń teginen qyz alýǵa quqyly bolyp, olardyń toǵyz kúnási keshiriletin bolǵan. Bul jerdegi basty másele, ózin qutqarǵany úshin Shyńǵys hannyń baiaýyttardy qurmettegeninde emes, bul jerdegi basty másele, Shyńǵys hannyń barar jer, basar taýy qalmaǵanda óziniń baiaýyttaryna baryp jasyrynǵanynda. Al endi, osy baiaýyttar – djadai, keherin baiaýyt degen eki tarmaqtan turǵan. Taǵy da, Adai. Adai júrgen jerde qaidaǵy halha-mańǵol? Adai degenimiz qart qazaq, iaǵni, Arǵy qazaq. Módeden de, arǵy qazaq. Orys ǵalymy A.I. Levshin: «Slovo Kaisak ili Kasak est isporchennoe imia Kazak, kotorago drevnost, kak ýveriaiýt nekotorye vostochnye pisateli, voshodit dalee Rojdestva Hristova» degen edi.
Al endi, bizdiń «Ulttyq entsiklopediiamyzda» Adailardyń ataýy arabtardyń Ad taipasyna qatysty atalady. Arabtarda paiǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) – nan 200 jyl buryn júrgen Aidailardaǵy Qosailar atalady. Menińshe, Adai degenimizdegi Ad – taipanyń ataýy da, Ai – sóz týdyratyn, reńdik mán týdyratyn jurnaq. Iaǵni, Adai degen sóz Adtyq degendi bildiredi. Mysaly Kerei degendegi Ker — qyr, Ei — sóz týdyratyn jurnaq. Ker degenimiz qyr, taý, biik, asqaq. Sonda, Kerei degenimiz Qyrlyq degennen bolǵan. (Á Ádrahmanov. «Qazaqstan etnotoponimikasy»).
Osylai bolǵanda, Adailardyń aty Quran kárimde atalǵandai. «Luqman» súresindegi paiǵambarǵa teńelgen, Allahtyń qalaýymen myń jasaǵan Luqman Hakim osy Ad taipasynan edi. Alai da, bizder Adailardyń túbin arab dep túsinbeýimiz kerek. Qairat Zakariianov myrzanyń aitqanynda, Aziialyq kóshpendiler álemde bilik etken. Shýmer, Akkad, Araviia, Amerikadaǵy úndister, solardyń ishinde Maiia órkenietin qurǵan taipa, osy jerlerdiń bárine Aziialyq kóshpendiler jetken. Amerikalyq úndisterdiń otanynyń Saian-Altai taýlary ekeni, olardyń tilderi Enisei toby ekenderi tarihta dáleldengen ustanym. Bulardyń barǵan jerlerinen qaityp kelgenderi de, bolǵan. Arabtardyń Kahin degen sózin Evraziia keńistigine Adailar ákelgen bolsa kerek. Sonaý Araviiadaǵy Kahin sóziniń Evraziianyń soltústiginde atalǵan Qahan-Qaǵan-Han degen sózben uqsastyǵy kezdeisoq sáikestik emes.
Men qazaq taipalaryndaǵy, Manǵoliia jerindegi barlyq taraq tańbalardy zerttegen edim. Tórelerdiń shejireshisi Arman Qiiattyń qolynda tórelerdiń tańbasyn kórdim. Tórelerdiń taraǵy quiryqty taraq. Quiryqty taraq Qazaq taipalarynyń ishinde Tabynda ǵana bar. Al endi, Jalaiyr men Taraqtynyń Sh – árpine uqsaǵan tańbalary Shyńǵys hannyń tańbasynan poshymy (formasy) jaǵynan da bólek, quiryqsyz taraq. Adaidyń tańbasy kóne zamandyq bolǵan soń, quiryqsyz bolsa da, poshymy Shyńǵys hannyń tańbasymen birdei. Osymen qatar, Satqojaulynyń dereginde Adailardyń túrik dáýirindegi tańbasy men naimandaǵy Mataidyń tańbasy bir, Bóri tańba. (Bóri jigit).
Adailardyń Mań Adai degen de, ataýlary bolǵan. Onysy, túieli Adai degendi bildiredi. Altailyqtarda Ma-Adai, Kók Adai degen mifologiialyq batyrlary bar. Sonymen qatar Altailyqtarda Teńiz anadan urlanyp ákelingen bala týraly bir ádemi ańyz aitylady. Teńizi joq mańda teńiz týraly aitylyp júrgeni, Adailardyń Altaiǵa da, kelgenderin bildirip tur. Menińshe, Mań Adai – Ma-Adai degenimiz naimandaǵy Matai. Ǵabit Músirepovtyń ańyzdan jazyp alǵandarynda, Qazaq handyǵyn qurysqan matailyq Qaptaǵai batyrdyń, mújip otyrǵan túieniń basymen bireýdi uryp jibergeni aitylady. Qaptaǵai — Qoldas batyrdyń laqap aty. Qaptaǵai sózi mańǵolsha jabaiy túieniń býrasy degendi bildiredi. Jabaiy túie atalǵan, túieniń basyn mújip otyrǵan Kaptaǵai batyr, túieli Adaidyń naq ózi bolsa kerek. Mataidaǵy Qaptaǵai tarmaǵy bólek tarmaq. Tańbasy «bóri tańbamen» birge Ergeneqońdyq Qońqyrattardyń «bosaǵasy». Qaptaǵaidyń aty Dýlatidiń eńbeginde atalǵan.
Endi, qazaq ataýynyń kóne túriktiń qazǵaq degeninen qalǵan degenimdi aitqanyma qosymsha retinde bir shabyt. Qazǵaq ataýynyń taldaýyn «Qazaq shejiresindegi Shyńǵys hannyń ata tegi»atty eki portaldaǵy maqalamnan tolyq bile jatarsyzdar. Sonymen Qazǵaq degendegi Qaz túbiri — erkin, óz betimen, táýelsiz degendi bildiredi. Jas sábidiń Qaz turǵany, óz betimen, eshnársege súienbei erkin turǵany. «Qaz turdy» degen sóz nelikten aitylǵan?
Bul sózdiń Adailardyń mekeni Kaspii teńizine qatysy bar siiaqty. Qatty daýyl turǵanda Kaspiidiń tolqyndary taýdai bolyp kóterilip, sol tolqyndar tas qalqan jaǵaǵa soǵylyp kóbigin aspanǵa atyp jatqanda aqqýlar jaǵaǵa shyǵyp aiaqtaryna turady. Mine, osyny kórgen babalarymyz «qaz turdy» dep aitqan. Óitkeni, aidyn kólde júzip júrgen aqqýlardyń kórinisi bir bólek te, olardyń aiaqtaryna qaz turǵandary bir bólek kórinis. Aqqýdyń teńizden shyqqany, óz betimen, erkin turǵany. Keibir zertteýshilerdiń qazaq degendi – «strana belyh gýsei» degenderiniń negizinde osy kórinis jatyr. Al endi, mańǵol tilinde bolsa, Ergene qońnan shyqqan Qońqyrat-Honkirat-Hýngirrat taipasy Hýnarat dep aitylady eken. Bul jerdegi Hýn – aqqý, arat – el. Iaǵni, Aqqý eli. Osydan, meniń paiymdaýymsha, qazǵaq-qazaq degen ataýǵa Kaspii Adailardyń tikelei qatysy bar. Sondyqtan da, shejirede olardy Qart qazaq dep ataǵan.
Naimandardyń arasynda «Qunanbai aitty» dep, aitylyp júrgen ańyzda Dombaýyl mergenniń Aqqý qyzǵa úilenip, osydan Qiiattyń týǵany baiandalady. Bul ańyzdan da, bizder qiiattyń, qazaqtyń aqqýǵa qatysyn bilip otyrmyz. Asan qaiǵy babamyz: «Aqqý – qantatty qustyń tóresi» degen eken.
Qairat Záriphanuly Dáýkeev, Shejire jazýshy.
Ult portaly
