«ماڭعولداردىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸنٸڭ» 19-شى عاسىردا تابىلعانى بەلگٸلٸ. الاي دا, ونداعى ايتىلعان وقيعالارعا ۇقساس اڭىزدار ەبٸلعازىنىڭ, قادىرعالي جالايريدٸڭ بۇدان ەرتەرەكتە جازعان شەجٸرەلەرٸندە دە كەزدەسەدٸ. بۇل جەردەگٸ مەسەلە توبان مەرگەننٸڭ ەيەلٸنٸڭ تۇل وتىرىپ بودانجاردى تاپقانىن ايتقاندارىنا قاتىستى. بٸز بۇل جەردە تٸلەۋبەردٸ ەبەنايدىڭ «قۇپييا شەجٸرەنٸ» اۋدارعانداعى اتاعان كٸسٸ اتاۋلارىن قولدانالىق.
مەنٸڭ الدىڭعى جازعان «قازاق شەجٸرەسٸندەگٸ شىڭعىس حاننىڭ اتا تەگٸ» اتتى ماقالام قازٸرگٸ جازىپ جاتقان كٸتەبٸمنەن الىنعان سوڭ, مەن ماقالامدى ۇلت پورتالىنا جٸبەرگەندە بارىنشا قىسقارتقان ەدٸم. ونىڭ سەبەبٸ, بٸرٸنشٸدەن: تاقىرىپتىڭ تەك شىڭعىس حاننىڭ شەجٸرەلٸك تەگٸنە قاتىسى بولعان سوڭ, تاڭبالار جٶنٸندەگٸ ايتقاندارىم الىنىپ تاستالدى. وسىمەن قاتار, نوقتا اعاسى دەگەندەردٸڭ انىعىندا, نوقتانىڭ اعاسى — سول ەلدٸڭ, تايپانىڭ, ۇلىستىڭ, جٷزدٸڭ مال باعۋشى ەكەندەرٸن شەجٸرە دەرەكتەرٸنەن بٸلۋگە بولاتىنىن ايتقاندارىم, قاراكٶكتٸڭ اتقوسشىسىنىڭ دا, نوقتانىڭ اعاسى ەكەنٸن ايتقاندارىم الىنىپ تاستالدى.
ەكٸنشٸدەن: شەجٸرەدە كەيبٸر رۋ-تايپالاردىڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ ار-نامىسىنا تيەتٸن دەرەكتەر بولعان سوڭ, كەيبٸر انايى سانالاتىن سٶزدەردٸڭ بار بولعانىنان, وسىنى عالامتوردا جارييالامادىم. كەزٸندە ۇلى اباي: «اتا-بابالارىنىڭ تەگٸن نەشە تٷرلٸ قييالدارمەن اسقاقتاتىپ قوياتىنداردان ٶكپە بولماسىن» دەپ, شەجٸرە جٶنٸندە جازعاندا, گازەتتە ٶزٸنٸڭ اتىن جارييالاماۋدى سۇراعان ەكەن.
الاي دا, جارييالانعان ماقالامنىڭ كوممەنتەرٸندە شىڭعىس حانعا تالاسقان رۋشىلداردىڭ ايتقاندارىن وقىعان سوڭ, تۇرپايى كٶرٸنەتٸن سٶزدٸڭ بٸرٸن كەلتٸرٸپ, الدىڭعى ماقالامدى بٸراز دامىتۋدى جٶن كٶردٸم. ٶيتكەنٸ, شىڭعىس حاننىڭ تەگٸ ات ٷستٸ ايتىلىپ كەتتٸ مە ەكەن, كومەنتتەرگە قاراعاندا مەنٸڭ نەنٸ ايتىپ وتىرعانىمدى كٶبٸسٸ ۇعا الماعانداي. سوندىقتان, الداعى ەڭگٸمە شىڭعىس حاندى دٷنيەگە ەكەلگەن بودانجار ەۋلەتٸنٸڭ نۇردان ەمەس, ادامنىڭ جىنىستىق مٷشەسٸنەن جارالعانى جٶنٸندە بولادى. قايسى ادامنىڭ? وسىعان جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن بٸز تەك قانا باستى دەرەك «قۇپييا شەجٸرە» مەن تاڭباعا سٷيەنە الامىز. جاناما دەرەكتەر مىسال رەتٸندە ايتىلاتىن بولادى.
ەڭ الدىمەن ايتارىم, رۋشىلدار (تٷبٸ سارماتتار) ٶزدەرٸن قازاققا بٶتەن ەكەندەرٸن گەندٸك اقپارات ارقىلى العاندىقتارىنان رۋشىل بولادى. نايماندار سيياقتى ٶزدەرٸنە ٶزدەرٸ سەنٸمدٸ ادامدار رۋشىل بولمايدى. الداعى ەڭگٸمە وسى نايمانداردىڭ ەرگەنەكتٸ تارماعى جٶنٸندە بولماق. «بٶرٸ نايمان» اتتى كٸتەبٸمدە مەن ەرگەنەكتٸ تارماعىنىڭ ەرگەنە قوڭدىقتارعا قاتىسى بار ەكەنٸن ايتقان ەدٸم. بۇندايدى جالعىز مەن عانا ەمەس, كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر ايتقان, سولاردىڭ الدىڭعىسى ەلكەي مارعۇلان ەدٸ.
قازٸرگٸ زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قييات دەگەننٸڭ ەكەۋ ەكەندەرٸن قۇپييا شەجٸرەنٸڭ نەگٸزٸندە ايتىپ جٷرگەندەرٸ بەلگٸلٸ. بودانجارعا دەيٸنگٸلەر ارعى انا قيياتتار بولسا, بودانجاردان كەيٸنگٸلەر ارۋ ۇرىق, مەنٸڭ ايتقانىمدا بەرگٸ انا. بۇل ەكٸ قيياتتىڭ بٸر-بٸرٸنە ەشقانداي دا, تەكتٸك (گەندٸك) قاتىسى جوق. ەكٸنشٸ قيياتتار بٸرٸنشٸ قيياتتاردىڭ اتاۋىن عانا العان.
ەرگەنەك دەگەنٸمٸز توسقاۋىل, ياعني يتكٸرمەس, كيٸز ٷيدٸڭ ەسٸگٸن باستىرعىش ت.س.س. قيياندار جاسىرىنعان ەرگەنە قوڭ دا, جاۋلارىنا توسقاۋىل بولعان سوڭ, ەرگەنەك دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ وسى ەرگەنە قوڭعا قاتىستى ايتىلعان. بٸزدەر ەرگەنە كوڭ دەگەندٸ – تٸك بەتكەيلٸ قۇز قىرات دەپ بٸلەمٸز. رەسەي جەرٸندە قازٸرگٸ ۆولگوگراد وبلىسى مەن كالمىكييانىڭ شەكاراسىندا ەرگەني دەگەن قىرات بار. وسى قىراتتىڭ شىعىسىندا تٸك بەتكەيلٸ قۇز, جار بار دا, باتىس جاعى كٶلبەۋ كەلگەن. التاي تاۋلارىندا ەرگەنە قوڭ تابىلماعان. مەنٸڭشە, بۇل توسقاۋىلدىڭ التاي تاۋلارىندا بولۋى مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, بۇلارمەن جاۋلاسقان باسقا تٷرٸكتەر بولسىن, قىتايلار بولسىن, التاي تاۋلارىنان ولاردى تاۋىپ الىپ قىرىپ تاستار ەدٸ. قيياندار ٶتكەن جەردەن ولار دا, ٶتەر ەدٸ. اڭىزدىڭ تٷبٸ – اقيقات بولسا دا, ەرگەنە قوڭنىڭ دٶڭگەلەك تاۋ ەكەنٸ ەسەرلەنٸپ, اسىرا سۋرەتتەلٸپ ايتىلعانى بولسا كەرەك. بۇلاردىڭ جاۋلارىنان نەعۇرلىم ارى كەتكەندەرٸ عانا شىندىققا جاقىن. ەدٸلدەگٸ ەرگەنيدٸڭ اتاۋى 19-شى عاسىرعا دەيٸن باسقاشا اتالعان بولعان. 19-شى عاسىردا ورىستىڭ بٸر ساياحاتشى زەرتتەۋشٸسٸنە سول ٶڭٸردەگٸ بٸر قالماق وسىلاي دەپ ايتقان ەكەن. راشيدەن ەرگەنە قوڭدى «كرۋتوي حرەبەت» ياعني, تٸك بەتكەيلٸ قىر دەپ اتاعان. ەدٸلدەگٸ ەرگەني دە, شىعىس جاعىنان «كرۋتوي حرەبەت». ەرگەنيدٸڭ ارعى جاعىنا كەتٸپ قالعاندار ٷشٸن, بۇل قىراتتىڭ قىتاي جاققا قارسى توسقاۋىل ەكەنٸ شىندىققا جاناسادى. قۇپييا شەجٸرەدە: «تەڭٸز-دارييانى كەشٸپ» دەگەندەرٸنە قاراعاندا, قيياندار ەدٸلدەن دە ارى ٶتٸپ كەتسە كەرەك, تٷبٸ سۋ ساقتارى بولسا. (جٷزۋدٸ, قايىق-كەمەنٸ بٸلگەن).
«تاريحتى جازۋ ٷشٸن, بٸرٸنشٸ دەرەك, ەكٸنشٸ پەلسەپە, ٷشٸنشٸ مەدەنيەت كەرەك» دەگەن ەدٸ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدەنيەت قايراتكەرٸ مۇحتارعان اباعان تٶرە. مەنٸڭشە, ساق, عۇن, تٷرٸك دەگەنٸمٸز بٸر حالىقتىڭ ٷش اتاۋى. ٷش اتاۋ دا, بٸر ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ. پەلسەپەلەپ كٶرسەك, ساق دەگەنٸمٸز كٶك تەڭٸرٸنٸڭ داۋىسىن قۇلاعىنا ەستيتٸن ساق قۇلاق, عۇن دەگەنٸمٸز كٶك تەڭٸرٸنٸڭ ٷنٸن قۇلاعىنا ەستيتٸن ٷن, تٷرٸك دەگەنٸمٸز كٶك تەڭٸرٸنٸڭ داۋىسىنا قۇلاعى تٷرٸك جٷرگەن تٷرٸك بولسا كەرەك. «بٶرٸ نايمان» كٸتەبٸمنٸڭ «نايماننىڭ باقسى-بالگەرلەرٸ» اتتى تاراۋىندا مەن: «ادامزاتتىڭ جاراتىلىسىنان بەرٸ رۋ-تايپالاردى تەك قانا باقسىلار بيلەپ كەلگەن. ۇلى ادامداردىڭ, ەلباسىلارىنىڭ بەرٸنٸڭ دە, قاسيەتتەرٸ بولعان» دەپ ايقان ەدٸم.
كەيٸنگٸ پاتشالار مەن حانداردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ قاسيەتتەرٸ بولماعان جاعدايدا, ولار مٸندەتتٸ تٷردە ٶزدەرٸمەن كٶرەگەن-كٶرٸپكەلدەردٸ, ۇلى باقسىلاردى ەرتٸپ جٷرگەن. ۇلى باقسىلاردى ارابتار كاحين دەپ اتاعان. قاعان, حان دەگەنٸمٸز وسى ارابتاردان كەلگەن. ماتەرياليستەر پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) –دى «كاحينوپودوبنىي» دەپ اتاعان. مەنٸڭشە, قاعان دەگەن اتاق تٷرٸكتەردە ەڭ العاشىندا ەل باسقارعان ادامعا, ونىڭ كٶك تەڭٸرٸمەن سٶيلەسە الاتىن كاحين بولعاندىعىنان بەرٸلگەن.
ساق, عۇن, تٷرٸك باسشىلارى ۇلى باقسىلارىمەن كەڭەسپەي ەشقاشان دا, شابۋىلعا شىقپاعان, ەلدٸ بيلەمەگەن. عۇنداردىڭ ەدٸل پاتشاسىنىڭ قاسىندا كٶپتەگەن اتاقتى كٶرٸپكەلدەر جٷرگەن. ولار الدىڭعى بولار شايقاستىڭ نەتيجەسٸن كٷنٸ بۇرىن بولجاپ ايتىپ وتىراتىن بولعان. شىڭعىس حان ٶزٸمەن بٸرگە پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.)-نىڭ ۇرپاعى, 112 جاسىندا قايتىس بولعان جاپار قوجانى, قوڭقىراتتىق كٶكشە باقسىنى ەرتٸپ جٷرگەن. حۋلاگۋ بولسا, جۇلدىزشىسىنىڭ ايتقاندارىن قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمنٸڭ سٶزدەرٸمەن, قاسىنداعى قوجاسىنا نەگٸزدەتٸپ وتىرعان. اسقاق تەمٸردٸڭ قاسىندا كٶرەگەن مۇسىلمان, سەيٸت قوجا سەيٸت بەرەكە, ابىلايدىڭ قاسىندا جالاڭاش بابا ەۋليە, كەنەسارىنىڭ قاسىندا قوبىز شالىپ بال اشاتىن كٶرٸپكەلٸ بولعان.
ساق, عۇن, تٷرٸك دەگەندەرٸمٸز كٶك تەڭٸرٸنٸڭ داۋىسىن ەستيتٸندەر دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸن جالپى ۇعىمدار بولعانداي. كٶك تەڭٸرٸنە سىيىنۋدىڭ تٷبٸندە شاماندىق, ياعني, باقسىلىق جاتىر. مەسەلەن, شىڭعىس حاننىڭ قاسىندا بولعان قوڭقىراتتىق كٶكشە باقسى ٶزٸنٸڭ كٶك تەڭٸرٸمەن كەزدەسٸپ, سٶيلەسٸپ جٷرەتٸنٸن ايتقان. بۇل اتاۋلار انىعىندا, نەسٸلدەرٸ ورتاق كٶپتەگەن تايپالاردى قۇراعان ۇلىستاردىڭ, مەملەكەتتەردٸڭ اتاۋلارى بولعان. سوندىقتان دا, سۋ ساقتارى دەگەنٸمٸزدٸڭ عۇن دا, تٷرٸك تە ەكەندەرٸ سٶزسٸز. جوعارىدا اتالعان ماقالامدا ماڭعولدىڭ تٷبٸنٸڭ سۋ ساقتارى-سوزاق ەكەندەرٸن ايتقان ەدٸم. ەندٸ, ارعى اناعا كەلەلٸك.
«ارعى قازاق ميفولوگيياسى» اتتى ەڭبەگٸندە سەرٸكبول قوندىباي بىلاي دەيدٸ:
«ەرگەنە – ارعى انا. بۇل دا, ۇلى بابانىڭ بٸر ەسٸمٸ, وسىنداي ەسٸمنٸڭ بولعانى قازاقتىڭ نايمانداعى «ەرگەنەكتٸ» (ەرگٸ – «ارعى» ەنە (ك) –«ەنە», «انا» جەنە «تٸ» فورمانتى) ەتنونيمٸنٸڭ ەتيمولگيياسىن اشۋدان شىققان. كٶنە تٷركٸلٸك «ەرگەنەقون» توپونيمٸنٸڭ ەتيمولگيياسى دا «ارعى ەنەگە/اناعا («ەرگەنە»-گە) بايلانىستى. بۇل اتاۋدا ەكٸ تٷرلٸ ميفتٸك بەينە استاسىپ كەتكەن: بٸرٸنشٸسٸ, — ارعى انا/ەنە (ەرگەنە, ەرگەنەك) – «ۇلى بابا», ەكٸنشٸسٸ – ەرگەنەكتٸ – «ۇلى بابانىڭ ۇرپاعى» (رۋ اتاۋى).
وسىعان, ەلكەي مارعۇلاننىڭ نايمان مۇسا بيدەن الىنعان شەجٸرەنٸ زەرتتەگەنٸندە, نايمانداعى ەرگەنەك تاڭبانىڭ, قوڭىراتتاعى بوساعا تاڭبانىڭ, ەرگەنە قوڭنىڭ قاقپاسى ەكەندەرٸن ايتقانىن قوسالىق. بۇل زەرتتەۋلەردٸ وقىماعان كەزدەرٸمدە مەن ەرگەنەك تاڭبانىڭ ەكٸ جارتاستىڭ اراسىندا اسىلعان, ەرگەنە قوڭعا اپاراتىن اسپالى كٶپٸردٸ بٸلدٸرٸپ تۇرعانىن ايتقان ەدٸم. نايمانداعى شەجٸرەشٸ, تٶرتۋىلدىق باتتال قۇرانبايدىڭ ۇلى ەسكەندٸر باتتال: «ورايى كەلگەن وقشاۋ وي: ەرگەنە قون – ارعى اتا-بابا قونىسى دەگەن ماعىنا بەرەتٸن كٶنە تٷركٸ سٶزدەرٸنەن جاسالعان اتاۋ» دەگەن ەكەن. وسىلاي بولعاندا, قوڭ-قىرات (قوڭىرات) دەگەنٸمٸز قونىس قىرات دەگەندٸ بٸلدٸرسە كەرەك. (ەكٸنشٸ نۇسقا).
بۇل جەردەگٸ «ارعى انانىڭ» قالايشا ۇلى بابا بولىپ تۇرعانىن تٷسٸندٸرۋ قاجەت سيياقتى. ٶيتكەنٸ, ەيەل زاتى انانىڭ ەركەك زاتى بابا بولۋى مٷمكٸن ەمەس. ەرگەنەكتٸ نايمان جٶنٸندە مەنٸڭ العاشقى ماقالامدا اتى اتالعان, قازاقتىڭ ناعىز ويشىل شەجٸرەشٸلەرٸنٸڭ سوڭعى تۇياقتارىنىڭ بٸرٸ بولعان عۇلام قادىر عۇلاما نە دەگەن ەكەن?
شەجٸرەشٸ بولۋداعى مەنٸڭ ەكەم مارقۇمنىڭ عۇلاما ۇستازى, جاس كەزٸندە ەرجٷرەكتٸگٸ ٷشٸن قاھارلى قادىر اتانعان عۇلام قادىر جازىبايۇلى 1912-شٸ جىلى تۋعان. دٸنمۇحاممەد اتامىزبەن بٸر جىلى تۋعان سوڭ, شەجٸرەشٸ جٶنٸندە: «قوناەۆ وقىعان عۇلاما, عۇلام قادىر وقىماعان عۇلاما» دەگەن سٶز قالعان. ەكەسٸ جاڭبىربايۇلى جازىباي قازاننىڭ گيمنازيياسىن بٸتٸرٸپ, سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ جوعارعى وقۋ ورنىندا ٶزٸنٸڭ اتالاسى كٶلباي تٶگٸسەۆتەن بۇرىنىراق وقىپ العان ەدٸ. ورىستىڭ انا تٸلٸن بٸلگەن, وقىمىستى, تاريحتى جاقسى مەڭگەرگەن ادام بولعان. تٶڭكەرٸستەن كەيٸن قىتايعا ٶتٸپ كەتكەن. بالاسى عۇلام قادىر ەرتەرەكتە قىتايدان ەلٸنە قايتىپ كەلگەن. ەكەسٸ وقىمىستى, ٶزٸ قىتايدا جٷرگەن سوڭ, «قۇپييا شەجٸرەدەن» حابارى بولعان.
بٸزدٸڭ ەكەمٸز 1973-شٸ جىلى تارباعاتاي اۋدانىنا بٸرٸنشٸ حاتشى بولىپ كەلگەنٸندە, ەكەمٸزدٸڭ ەرتٸستٸڭ ارعى جاعىنداعى ەرگەنەكتٸ نايماندىق ەكەنٸن بٸلگەن عۇلاما ٶزٸنٸڭ دوسى قاليعا ەرگەنەكتٸ جٶنٸندە ايتقانىندا, قاستارىندا قاليدٸڭ ٸنٸسٸ, قازٸر كٶزٸ تٸرٸ, ول دا, حالىق جاۋىنىڭ بالاسى جەڭٸسحان باقيياۇلى جاس جٸگٸت بولىپ جٷرگەن كەزدەرٸندە وتىرعان ەكەن. جەڭٸسحاننىڭ رۋى بايجٸگٸت توعاس, عۇلاماعا قايىن جۇرت. دٸن-مۇسىلمان جولىن, شەجٸرەنٸڭ قىر-سىرلارىن جاس كٷندەرٸمدە وسى جەڭٸسحاننان دا بٸلٸپ قالعان ەدٸم. ٶيتكەنٸ, جەڭٸسحان اقىرىنا دەيٸن عۇلامانىڭ قاسىندا جٷرگەن ادام. وسىمەن قاتار, عۇلامانىڭ ەسمۇرات دەگەن كٷيەۋ بالاسى بار. قايىن اتاسىنىڭ ايتقاندارىن تاسپاعا جازىپ الىپ قالعان. ەسمۇرات اتاقتى ەنشٸ, ەلباسىمىزدىڭ الدىندا تٶرت رەت ەن سالعان ادام. سونىمەن, سونداعى وتىرىستا عۇلام قادىردىڭ ەرگەنەكتٸ جٶنٸندە ايتقانى:
«ەرگەنەكتٸ دەگەنٸمٸز ماڭعولدار. ەرگەنەك دەگەنٸمٸز ارعى ەنەك, ياعني, ارعى تۇقىم. شىڭعىس حاننىڭ توعىزىنشى باباسى دومباۋىل مەرگەننٸڭ ەيەلٸ الان انا بودانجاردى كٶكتٸڭ نۇرى كٶك بٶرٸدەن تاپقان, سوندىقتان ونىڭ ۇرپاقتارىن قازاقتار قييات بٶرٸجٸگٸت, ماڭعولدار بٶرجٸگٸن دەيدٸ ەكەن. بوزقۇرتتان دومباۋىل مەرگەنگە دەيٸنگٸلەر ارعى ەنەكتەر. ولار نايمانعا سٸڭٸپ كەتكەن قيياتتار. قازٸرگٸ ەرگەنەكتٸ دەگەندەرٸ وسىلار».
بۇل جەردەگٸ عۇلامانىڭ ايتقان بوزقۇرتى بٶرتە چينو دا, دومباۋىل مەرگەنٸمٸز – توبان مەرگەن. عۇلامانىڭ ايتقانىنا قوسارىمىز, ەلكەي مارعۇلان لەنينگرادتا اسپيرانتۋرادا وقىپ جٷرٸپ نايمان شەجٸرەسٸن مۇقييات زەرتتەپ ەڭبەك جازعانىندا: «ەرگەنەكتى ونايمانيۆشيەسيا درۋگيە پلەمەنا» دەپ ايتقان ەدٸ. كەڭەس دەۋٸرٸندە شىڭعىس حاننىڭ ماڭعولدارى جاۋىز اتانىپ جٷرگەنٸندە, عۇلاما عالىم بۇلاردىڭ تٷبٸنٸڭ ەجەلگٸ (ارعى) ماڭعولدار ەكەنٸن, نايماندارعا ٶكپە بولماسىن دەپ, اتاپ ايتپاي كەتكەن بولسا كەرەك.
عۇلام قادىر «قۇپييا شەجٸرەدەن» الان انانىڭ ٷيٸندە جٷرگەن بايىرقۋدىڭ جٸگٸتٸ جٶنٸندە بٸلسە دە, بودانجاردىڭ سودان تۋعانىن ايتپاعان. ەستٸگەنٸن سول قالپىندا جەتكٸزٸپ, شەجٸرەگە ەشبٸر تالداۋلار جاساماعان. ادامنىڭ بەتٸنە قاراپ تەگٸن ايتا العان عۇلاما, تٶرەلەر جٶنٸندە ايتقاندا: «قازانباس تٶرە بولمايدى» دەگەن ەكەن.
شەجٸرەشٸنٸڭ ارعى ەنەك دەگەنٸنەن بٸزدەر قوندىبايدىڭ ارعى انا دەگەندٸ ۇلى بابا دەپ نەگە ايتقانىن تٷسٸنەمٸز. مەنٸڭشە, قوندىباي ارعى ەنەك دەگەندٸ بٸلگەن, الاي دا, عىلىمي ەڭبەگٸندە ەدەپ ساقتاپ ايتا الماعان. بٸزدٸڭ ايتقانىمىزدى, ۇلى سٶزدە ۇياتتىق جوق دەپ تٷسٸنٸڭٸزدەر.
ال ەندٸ, ۇلى بابامىز كٸم بولادى? وسى جٶنٸندە مەنٸڭ اينالامداعى عالىم اتاقتارى بار ورالمان جاس باۋىرلارىم ەكٸگە تارتىپ وتىرعاندىقتارىنان كٸتەبٸمٸز ەلٸ جازىلىپ بٸتپەي جاتىر. بۇلاردىڭ قولدارىندا وتىز تومدىق تاريح جازاتىن دەرەكتەر بار. قازٸرگٸ تاڭدا بۇل نايمان باۋىرلارىمىز ەدەبيەتتە, تاريحتا مٷيٸزدەرٸ قاراعايداي التىن قور اقساقالىمىزداردىڭ قاستارىندا جٷرٸپ, سولاردىڭ قونىشتارىن باسىپ جاتىر. وسىلار جٶنٸندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ كەكٸمبەك سالىق: «الامان بەيگەدە الدىڭعى توپقا جاقىنداپ قالعان ۇشقىر سەيگٷلٸكتەي كٶزگە ايقىن تٷستٸ» دەگەن ەدٸ.
وسىلاردىڭ دەرەكتەر بويىنشا ايتقاندارىندا عۇنداردىڭ ۇلى پاتشاسى مٶدە تەڭٸرقۇتتىڭ شەشەسٸ عۇنداردىڭ قييان تايپاسىنان شىققان شەمٸرشەك باتىردىڭ قىزى ەدٸ. قىتاي ەلٸندەگٸ تٶرەلەر, الاشتىڭ ارىسى ەليحان بٶكەيحاننىڭ: «مەن عۇنداردىڭ پاتشاسى مٶدەنٸڭ ۇرپاعىمىن» دەگەنٸن ايتادى. شىڭعىس حاننىڭ بٸر قۇمالاعى اليحان بٶكەيحان مٶدەنٸ ايتقاندا, وعان زامانى جاقىن بولعان, ۇلىلاردىڭ ۇلىسى شىڭعىس حان ونى بٸلمەدٸ دەيسٸزدەر مە?
قويشىعارا سالعاراۇلىنىڭ «ٷش شىڭعىس» دەگەندەرٸ – مٶدە, ەدٸل, تەمٸرجان (تەمۋدجين). شىڭعىس حاننىڭ مەملەكەت قۇرۋ, ەڭ الدىڭعى ەسكەر جاساقتاۋ تەسٸلٸ دەل مٶدەنٸڭ تەسٸلٸ. ۇلى بابا دەگەنٸ وسى مٶدە بولسا كەرەك.
قازٸرگٸ ماڭعولدار «قۇپييا شەجٸرەنٸ» بۇرمالاعان بولسا, وسىعان مەنٸڭ كٷمەنٸم دە, جوق ەمەس, الان انانىڭ ٷيٸندە باياۋىتتىڭ بٸر جٸگٸتٸنٸڭ جٷرگەنٸن ايتادى, ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ حالقىنىڭ قۇرامىندا باياد دەگەن تارماق بار. الاي دا, بۇل بايادتاردىڭ تٷبٸ حالحا-تۋنگۋس-تاڭعۇت ەمەس, الدىمان ويرات-دٷربٸتكە, ودان قازٸرگٸ ماڭعولدارعا سٸڭٸپ كەتكەن تٷرٸكتٸڭ بايىرقۋلارى. سوندىقتان دا, كٷللٸ ادايدى ارقىراتىپ, تٸلەۋبەردٸ بايادتى بايۇلىنا تارتقان. ماڭعول تٸلٸندە باياد — بايلار دەگەندٸ بٸدٸرەدٸ ەكەن. وسىدان دا, بٸزدەر باياۋىتتىڭ تٷرٸك سٶزٸ ەكەنٸن اڭعارامىز. (بايا-ۋت. ۋت- وت, وشاق, ەۋلەت)
وسىدان شىققان تۇجىرىم: ارعى ەنەكتەر, مەيلٸ, قيياننىڭ ۇرپاقتارى بولسىن, قييان حالحا-ماڭعول بولسىن, بۇلاردىڭ شىڭعىس حاننىڭ ارۋ ۇرىعىنا ەشقانداي دا, قاتىستارى جوق. ٶزدەرٸن بوزقۇرتتان باستاپ تاراتقان تٶرەلەر بودانجاردىڭ ەكەسٸ رەتٸندە توبان مەرگەندٸ جازادى. بۇل بارىپ تۇرعان جاڭساقتىق. كٶپتٸ بٸلگەن ەليحان بٶكەيحان ٶزٸن مٶدەدەن تاراتاتىن بولسا, وندا بودانجاردىڭ ەكەسٸ رەتٸندە باياۋىت مەلٸكتٸ ايتار ما ەدٸ? ارابتار شىڭعىس حاندى اراب حاليفاسى ابي – مەلٸكتٸڭ حانىمى گٷلسارادان نەگە تاراتقان? ابدۋل – ماليك يبن مەرۆاننىڭ تۇسىندا ارابتار ورتا ازييانى جاۋلاپ العان. مەنٸڭشە, شەجٸرەنٸ يسلام دٸنٸنٸڭ پايداسىنا جازعان كەيٸنگٸ ارابتار بودانجاردىڭ ەكەسٸنٸڭ اتىنىڭ مەلٸك ەكەنٸن بٸلگەن. قايتكەندە دە, بۇل باياۋىتىڭ تەگٸن ادام بولماعانداي. سابالاقتى ەسكە تٷسٸرٸڭٸزدەر. ول دا, قاڭعىپ قالعان بٸرەۋ ەدٸ…
جاس تەمٸرجان تايشىۋتتاردان قاشقاندا باياۋىت سورقاننىڭ ٷيٸندە جاسىرىنعان. كەيٸن, وسى سورقان شىڭعىس حاننىڭ ٶكٸل ەكەسٸ اتالىپ, باياۋىتتار شىڭعىس حاننىڭ تەگٸنەن قىز الۋعا قۇقىلى بولىپ, ولاردىڭ توعىز كٷنەسٸ كەشٸرٸلەتٸن بولعان. بۇل جەردەگٸ باستى مەسەلە, ٶزٸن قۇتقارعانى ٷشٸن شىڭعىس حاننىڭ باياۋىتتاردى قۇرمەتتەگەنٸندە ەمەس, بۇل جەردەگٸ باستى مەسەلە, شىڭعىس حاننىڭ بارار جەر, باسار تاۋى قالماعاندا ٶزٸنٸڭ باياۋىتتارىنا بارىپ جاسىرىنعانىندا. ال ەندٸ, وسى باياۋىتتار – دجاداي, كەحەرين باياۋىت دەگەن ەكٸ تارماقتان تۇرعان. تاعى دا, اداي. اداي جٷرگەن جەردە قايداعى حالحا-ماڭعول? اداي دەگەنٸمٸز قارت قازاق, ياعني, ارعى قازاق. مٶدەدەن دە, ارعى قازاق. ورىس عالىمى ا.ي. لەۆشين: «سلوۆو كايساك يلي كاساك ەست يسپورچەننوە يميا كازاك, كوتوراگو درەۆنوست, كاك ۋۆەريايۋت نەكوتورىە ۆوستوچنىە پيساتەلي, ۆوسحوديت دالەە روجدەستۆا حريستوۆا» دەگەن ەدٸ.
ال ەندٸ, بٸزدٸڭ «ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدييامىزدا» ادايلاردىڭ اتاۋى ارابتاردىڭ اد تايپاسىنا قاتىستى اتالادى. ارابتاردا پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) – نان 200 جىل بۇرىن جٷرگەن ايدايلارداعى قوسايلار اتالادى. مەنٸڭشە, اداي دەگەنٸمٸزدەگٸ اد – تايپانىڭ اتاۋى دا, اي – سٶز تۋدىراتىن, رەڭدٸك مەن تۋدىراتىن جۇرناق. ياعني, اداي دەگەن سٶز ادتىق دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. مىسالى كەرەي دەگەندەگٸ كەر — قىر, ەي — سٶز تۋدىراتىن جۇرناق. كەر دەگەنٸمٸز قىر, تاۋ, بيٸك, اسقاق. سوندا, كەرەي دەگەنٸمٸز قىرلىق دەگەننەن بولعان. (ە ەدراحمانوۆ. «قازاقستان ەتنوتوپونيميكاسى»).
وسىلاي بولعاندا, ادايلاردىڭ اتى قۇران كەرٸمدە اتالعانداي. «لۇقمان» سٷرەسٸندەگٸ پايعامبارعا تەڭەلگەن, اللاھتىڭ قالاۋىمەن مىڭ جاساعان لۇقمان حاكٸم وسى اد تايپاسىنان ەدٸ. الاي دا, بٸزدەر ادايلاردىڭ تٷبٸن اراب دەپ تٷسٸنبەۋٸمٸز كەرەك. قايرات زاكارييانوۆ مىرزانىڭ ايتقانىندا, ازييالىق كٶشپەندٸلەر ەلەمدە بيلٸك ەتكەن. شۋمەر, اككاد, اراۆييا, امەريكاداعى ٷندٸستەر, سولاردىڭ ٸشٸندە ماييا ٶركەنيەتٸن قۇرعان تايپا, وسى جەرلەردٸڭ بەرٸنە ازييالىق كٶشپەندٸلەر جەتكەن. امەريكالىق ٷندٸستەردٸڭ وتانىنىڭ سايان-التاي تاۋلارى ەكەنٸ, ولاردىڭ تٸلدەرٸ ەنيسەي توبى ەكەندەرٸ تاريحتا دەلەلدەنگەن ۇستانىم. بۇلاردىڭ بارعان جەرلەرٸنەن قايتىپ كەلگەندەرٸ دە, بولعان. ارابتاردىڭ كاحين دەگەن سٶزٸن ەۆرازييا كەڭٸستٸگٸنە ادايلار ەكەلگەن بولسا كەرەك. سوناۋ اراۆيياداعى كاحين سٶزٸنٸڭ ەۆرازييانىڭ سولتٷستٸگٸندە اتالعان قاحان-قاعان-حان دەگەن سٶزبەن ۇقساستىعى كەزدەيسوق سەيكەستٸك ەمەس.
مەن قازاق تايپالارىنداعى, مانعولييا جەرٸندەگٸ بارلىق تاراق تاڭبالاردى زەرتتەگەن ەدٸم. تٶرەلەردٸڭ شەجٸرەشٸسٸ ارمان قيياتتىڭ قولىندا تٶرەلەردٸڭ تاڭباسىن كٶردٸم. تٶرەلەردٸڭ تاراعى قۇيرىقتى تاراق. قۇيرىقتى تاراق قازاق تايپالارىنىڭ ٸشٸندە تابىندا عانا بار. ال ەندٸ, جالايىر مەن تاراقتىنىڭ ش – ەرپٸنە ۇقساعان تاڭبالارى شىڭعىس حاننىڭ تاڭباسىنان پوشىمى (فورماسى) جاعىنان دا بٶلەك, قۇيرىقسىز تاراق. ادايدىڭ تاڭباسى كٶنە زاماندىق بولعان سوڭ, قۇيرىقسىز بولسا دا, پوشىمى شىڭعىس حاننىڭ تاڭباسىمەن بٸردەي. وسىمەن قاتار, ساتقوجاۇلىنىڭ دەرەگٸندە ادايلاردىڭ تٷرٸك دەۋٸرٸندەگٸ تاڭباسى مەن نايمانداعى ماتايدىڭ تاڭباسى بٸر, بٶرٸ تاڭبا. (بٶرٸ جٸگٸت).
ادايلاردىڭ ماڭ اداي دەگەن دە, اتاۋلارى بولعان. ونىسى, تٷيەلٸ اداي دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. التايلىقتاردا ما-اداي, كٶك اداي دەگەن ميفولوگييالىق باتىرلارى بار. سونىمەن قاتار التايلىقتاردا تەڭٸز انادان ۇرلانىپ ەكەلٸنگەن بالا تۋرالى بٸر ەدەمٸ اڭىز ايتىلادى. تەڭٸزٸ جوق ماڭدا تەڭٸز تۋرالى ايتىلىپ جٷرگەنٸ, ادايلاردىڭ التايعا دا, كەلگەندەرٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. مەنٸڭشە, ماڭ اداي – ما-اداي دەگەنٸمٸز نايمانداعى ماتاي. عابيت مٷسٸرەپوۆتىڭ اڭىزدان جازىپ العاندارىندا, قازاق حاندىعىن قۇرىسقان ماتايلىق قاپتاعاي باتىردىڭ, مٷجٸپ وتىرعان تٷيەنٸڭ باسىمەن بٸرەۋدٸ ۇرىپ جٸبەرگەنٸ ايتىلادى. قاپتاعاي — قولداس باتىردىڭ لاقاپ اتى. قاپتاعاي سٶزٸ ماڭعولشا جابايى تٷيەنٸڭ بۋراسى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. جابايى تٷيە اتالعان, تٷيەنٸڭ باسىن مٷجٸپ وتىرعان كاپتاعاي باتىر, تٷيەلٸ ادايدىڭ ناق ٶزٸ بولسا كەرەك. ماتايداعى قاپتاعاي تارماعى بٶلەك تارماق. تاڭباسى «بٶرٸ تاڭبامەن» بٸرگە ەرگەنەقوڭدىق قوڭقىراتتاردىڭ «بوساعاسى». قاپتاعايدىڭ اتى دۋلاتيدٸڭ ەڭبەگٸندە اتالعان.
ەندٸ, قازاق اتاۋىنىڭ كٶنە تٷرٸكتٸڭ قازعاق دەگەنٸنەن قالعان دەگەنٸمدٸ ايتقانىما قوسىمشا رەتٸندە بٸر شابىت. قازعاق اتاۋىنىڭ تالداۋىن «قازاق شەجٸرەسٸندەگٸ شىڭعىس حاننىڭ اتا تەگٸ»اتتى ەكٸ پورتالداعى ماقالامنان تولىق بٸلە جاتارسىزدار. سونىمەن قازعاق دەگەندەگٸ قاز تٷبٸرٸ — ەركٸن, ٶز بەتٸمەن, تەۋەلسٸز دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. جاس سەبيدٸڭ قاز تۇرعانى, ٶز بەتٸمەن, ەشنەرسەگە سٷيەنبەي ەركٸن تۇرعانى. «قاز تۇردى» دەگەن سٶز نەلٸكتەن ايتىلعان?
بۇل سٶزدٸڭ ادايلاردىڭ مەكەنٸ كاسپيي تەڭٸزٸنە قاتىسى بار سيياقتى. قاتتى داۋىل تۇرعاندا كاسپييدٸڭ تولقىندارى تاۋداي بولىپ كٶتەرٸلٸپ, سول تولقىندار تاس قالقان جاعاعا سوعىلىپ كٶبٸگٸن اسپانعا اتىپ جاتقاندا اققۋلار جاعاعا شىعىپ اياقتارىنا تۇرادى. مٸنە, وسىنى كٶرگەن بابالارىمىز «قاز تۇردى» دەپ ايتقان. ٶيتكەنٸ, ايدىن كٶلدە جٷزٸپ جٷرگەن اققۋلاردىڭ كٶرٸنٸسٸ بٸر بٶلەك تە, ولاردىڭ اياقتارىنا قاز تۇرعاندارى بٸر بٶلەك كٶرٸنٸس. اققۋدىڭ تەڭٸزدەن شىققانى, ٶز بەتٸمەن, ەركٸن تۇرعانى. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قازاق دەگەندٸ – «سترانا بەلىح گۋسەي» دەگەندەرٸنٸڭ نەگٸزٸندە وسى كٶرٸنٸس جاتىر. ال ەندٸ, ماڭعول تٸلٸندە بولسا, ەرگەنە قوڭنان شىققان قوڭقىرات-حونكيرات-حۋنگيررات تايپاسى حۋنارات دەپ ايتىلادى ەكەن. بۇل جەردەگٸ حۋن – اققۋ, ارات – ەل. ياعني, اققۋ ەلٸ. وسىدان, مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, قازعاق-قازاق دەگەن اتاۋعا كاسپيي ادايلاردىڭ تٸكەلەي قاتىسى بار. سوندىقتان دا, شەجٸرەدە ولاردى قارت قازاق دەپ اتاعان.
نايمانداردىڭ اراسىندا «قۇنانباي ايتتى» دەپ, ايتىلىپ جٷرگەن اڭىزدا دومباۋىل مەرگەننٸڭ اققۋ قىزعا ٷيلەنٸپ, وسىدان قيياتتىڭ تۋعانى باياندالادى. بۇل اڭىزدان دا, بٸزدەر قيياتتىڭ, قازاقتىڭ اققۋعا قاتىسىن بٸلٸپ وتىرمىز. اسان قايعى بابامىز: «اققۋ – قانتاتتى قۇستىڭ تٶرەسٸ» دەگەن ەكەن.
قايرات زەرٸپحانۇلى دەۋكەەۆ, شەجٸرە جازۋشى.
ۇلت پورتالى
