– Polad Adjievich, Keńes Odaǵy ydyraǵan soń, Aral teńizi basseininiń mańyna shoǵyrlanǵan Ortalyq Aziiadaǵy bes memleket basa kóńil bólgen máseleniń biri –
Araldy saqtap qalý bolatyn. Ásirese, osy Aralǵa quiatyn Ámýdariia men Syrdariianyń sýyn ysyrap qylmai, uqypty paidalaný jaiy kún tártibine shyǵarylǵany da eldiń esinde. Jalpy, siz Aralǵa qatysty memleket basshylarynyń búgingi saiasatyn qalai baǵalaisyz? Sondai-aq, Kishi Araldy saqtaý týraly da oi-pikirińizdi bilsek dep edik.
– Ortalyq Aziiadaǵy sý resýrstary problemasy óte kúrdeli ári ózekti másele ekeni belgili. Óitkeni, Aral teńizi ornalasqan Ortalyq Aziianyń bes memleketinde 60 millionǵa jýyq halyq turady. Endi osy 60 million halyqtyń tirshiligine nár bergen Araldy eki uly ózen – Syrdariia men Ámýdariia toltyrady. Alaida, bul qos ózenge qatysty talas-tartys pen daý-damailar ǵasyrlar boiy tolastaǵan emes. Sebep belgili – sýsyz eshkim eshteńe istei almaidy. Degenmen, men osy máselege qatysty kópshilik kóńil bóle bermeitin bir derekti keltirsem deimin.
Qazan tóńkerisinen keiin jarty jyldan soń, shamamen 1918 jyldyń ortasyna qarai V.Lenin Ortalyq Aziia aimaǵyndaǵy sý sharýashylyǵy máselelerin retteý maqsatynda 50 million rýbl qarjy bólý jóninde sheshim shyǵardy. Bul sheshim sol kezdegi Azamat soǵysynyń aldynda qabyldanǵan. Keiinnen, Keńes Odaǵynyń qaramaǵyna qosylǵan jyldary tirshilik nári úlken aýmaqta keń taralyp, sýlandyrý protsesi jandana tústi.
Men búgingi áńgimemizge tikelei qatysy bolmasa da, osy bir oqiǵany elemei ketkim kelmedi. Sebebi, Keńes zamanynda mundai máselege óte qatty kóńil bólindi jáne ol ǵaiyptan paida bola qalǵan joq. Tipti, revoliýtsiiaǵa deiin de Sibir ózenderiniń sýyn Ortalyq Aziiaǵa burý jaily boljamdar bolǵan. Mundai oidy qoldap, joba nátijesinen zor úmit kútkender de, oǵan túpkilikti qarsy bolǵandar da kezdesken.
Al endi áńgime aýanyn óz taqyrybymyz – Aralǵa bursaq. Ámýdariia men Syrdariia ózenderiniń sýy erkinen tys igerilse, Araldyń aýmaǵy taryla túsetini beseneden belgili. Osy turǵydan alǵanda, Araldy saqtaý maqsatynda Resei ózenderin Ortalyq Aziiaǵa qarai burý óte-móte tiimdi ári bul kezdeisoq qadam bolmas edi. Alaida, ǵasyrlarǵa ulasqan pikir qaishylyǵynan ol oryndalmas armanǵa ainaldy. Injenerlik qurylymdardy ońtaily úilestirip, Sibirdiń sýyn Aralǵa quiǵanda anaý-mynaý emes, 60 million adamnyń taǵdyr-talaiy sheshilgen bolar edi.
– Sonda bul jobaǵa kimder qarsy boldy?
– Alǵa tartqan ýájderinen naqty mysaldar keltirsek. Máselen, nemistiń «Shpigel» jýrnalynda meniń sýretim men qolym qoiylǵan maqala basyldy. Sonda meni úkimet pen orys halqyna qarsy adam retinde kórsetedi. Qalai degende de, sol kezdegi Úkimet dereý iske kirisýdi talap etti. Bastapqyda M.Gorbachevtiń bul jobaǵa kózqarasy oń edi. Meniń birneshe ret onyń qabyldaýynda bolýym – sózime dálel. Keiinnen ol bul oiynan kilt ainyp, tipti, bizdiń osy joba aiasynda jumys isteýimizdi zań sheńberinde tyiyp tastady. Bir anyǵy, eger sol joba júzege asqanda Ortalyq Aziiaǵa 28 tekshe/shaqyrym sý kelip, milliondaǵan adam eginshilikpen ainalysatyn edi. Ózbek, qazaq, qyrǵyz, tájik óz jerinde otyryp, maqta men kókónisterdiń túr-túrin ósirip, óndiretin múmkindik týar edi. Bul turǵyda azdy-kópti tájiribemizben jergilikti halyqtyń eginshilikke beiimdiligine de aiqyn kóz jetkizgenbiz. Sóitip, Ózbekstan aýmaǵyndaǵy Karsha jazyǵyn igerýde taqyr jerden mol ónim alýǵa bolatyndyǵyn dáleldedik. Iaǵni, Ámýdariiadan sý shyǵarý arqyly tabysqa jeteleitin tyń bastamaǵa qol jetkizdik. Ol jerdegi mań dalaǵa eshkim kelmesi belgili ǵoi. Sol úshin eń aldymen biz iri sý sorǵylar arqyly sý shyǵaryp, birneshe aýyl men oǵan jol salyp, túrli kásiporyndar quryp, infraqurylym tarta bastadyq.
– Al qazir kezinde sizder salǵan aýyl-aimaqtyń jai-kúii qalai?
– Búginde ol jerlerden adamdar kete bastady. Nege? Óitkeni, Aral mańyn meken etken turǵyndar úshin ómir súrý ońaiǵa túsip jatqan joq. Qazir jer asty sýlaryn shyǵaryp berý arqyly olardyń tirshilik kózin qoljetimdi etkendeimiz. Osymen másele sheshildi me? Árine, joq.
– Endeshe, Araldy qutqarý úshin ne istemek kerek?
–Men jýyrda Nursultan
Nazarbaevtyń sý sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasyna qatysty arnaiy Qaýlyǵa qol qoiǵanynan habardar boldym. Ol qujatta Araldyń máselesi ǵana emes, sý sharýashylyǵyna qatysty injenerlik jeliler men olardyń áleýmettik mańyzyna qatysty máselelerdi sheshýdiń san joldary qarastyrylǵan. Sonymen qatar, Soltústik Araldy saqtap qalý jaiy da jan-jaqty baiandalǵan. Óz basym Nursultan Ábishulynyń qairatkerlik qarymyn óte jaqsy bilemin. Ol qashan da Araldy qutqarý isinde tabandylyq tanytyp, bastamalardyń júzege asýyna turaqty kóńil bólip keledi. Soltústik Aral – sonyń bir aiǵaǵy. Qazir ol jerge adamdar qaita oralyp, balyq sharýashylyǵymen ainalysa bastaǵanyn kórip qýanamyn. Sol siiaqty sý sharýashylyǵyna qatysty túiinder de tiimdi sheshilýde. Máselen, sý mol kezde qor jinap, jazdygúni egis alqabynda paidalaný tájiribesin de Qazaqstan Prezidenti óte tiimdi paidalanýǵa bolatynyn dáleldedi.
– Qalai desek te, ǵasyrlar boiy aǵyl-tegil aǵyp, Aralǵa quiǵan qos ózen sýynyń sońǵy júzjyldyqta sarqylýyn toqtatý múmkin be? Qalai oilaisyz?
– Aqiqatynda Aralǵa quiar sýdyń azaiýy keibir baýyrlas elder arasyndaǵy jaǵdaidy kúrdelendirip, túsinbeýshilikti órshitip jiberýi múmkin. Degenmen, mynadai bir máselelerdi ashyq aitpasqa bolmaidy. Sý basynda otyrǵandar qazir tirshilik kózin toǵandap, býý arqyly elektr energiiasyn óndiretin asa qýatty stantsiialar (SES) sala bastady. Osy jerde bir suraq týyndaidy: sýdy toqtatý arqyly energiia óndirip, tabysqa kenelgen jón be, álde, ony jaz kezinde egistikke paidalanyp, aqshany kúrep tapqan tiimdi me? Bul ózi óte qiyn másele bolǵanymen, sheshimin tabýdyń múmkindigi bar. Keńes Odaǵy qulaǵannan keiin bes memleket basshylary birlese otyryp, bir toqtamǵa keldi. Iaǵni, memleketaralyq deńgeide arnaiy komissiia quryp, túiindi tarqatýdyń tóte jolyn tapqandai bolǵan edi. Biraq qazirgi kezde komissiia jumysy sátti dep aita almaimyz. Bul taraptar arasyndaǵy áli de sheshimin tappaǵan ári oǵan múddelilik tanytýǵa qulyqsyz múshelerdiń bar ekendigin kórsetedi.
– Al bul iste Qazaqstannyń ynta-nieti men dáreje-deńgeii qalai?
– Qazaqstan tarapynan Araldyń jaiyn ońtaily sheshýge degen umtylys kúshti. Arnaiy jobalar men tiianaqty baǵdarlamalar da qolǵa alynýda. Áitse de, meniń oiymsha múshe-memleketterdiń barlyǵy da bir ústeldiń basyna jinalyp, Araldy qutqarý men ony qalpyna keltirip, tiimdi paidalanýdyń joldaryn talqylasa quba-qup bolar edi. Bul jerde Aral máselesimen shektelýge bolmaidy. Óitkeni, Ortalyq Aziiadaǵy sý sharýashylyǵyn qalyptastyryp otyrǵan ózenderdiń barlyǵy da transshekaralyq ózender bolyp tabylatyndyqtan, ony bes eldiń ókilderi óz aralarynda jan-jaqty qaraýy tiis. Mysaly, bir ǵana Ertis ózeni Qytai men Qazaqstan jáne Reseige qyzmet kórsetedi. Al Jaiyq ózeni Qazaqstan men Reseige tiesili degendei kete beredi…
Bizge Aral basseinine qatysty maqsatty baǵdarlama asa qajetti dep sanaimyn. Bul baǵdarlamaǵa Ortalyq Aziiadaǵy bes memleketpen qosa, Resei de múddelilik tanytýy tiis. Demeýshilik pen ekologiialyq máselelerdiń sheshilýinde halyqaralyq uiymdardyń qatystyrylýy siiaqty máseleler de nazardan tys qalmaǵany jón. Óitkeni, búgingi tańda sý saiasaty Ortalyq Aziiada ǵana emes, álem boiynsha alańdaýshylyq týdyra bastady. Álemge áigili klimatologtar men ekologtar sý máselesinen týyndaityn sharýalardyń shatqaiaqtaýynan keletin apattan adamzattyń tartar azaby aýyr bolýy múmkindigin aityp dabyl qaǵýda. Jer-dúniedegi bilikti ári bedeldi mamandar sońǵy jyldary jahandyq jylyný saldarynan klimattyq ózgerister týyndap, ol ýaqyt ótken saiyn ýshyǵyp kele jatqanyn málimdeýde. Esesine, Reseidiń ońtústik ólkesi men Ortalyq Aziiada sý tapshylyǵy sezilýde. Tipti, bolashaqta osy tapshylyq kólemi ulǵaiýy da múmkin. Al sýly óńirlerde onyń kólemi kemerinen tasyp jatqany taǵy da belgili. Oǵan sońǵy jyldardaǵy jyl saiyn qaitalanatyn sý tasqyny dálel bola alady. Osydan kelip sý sharýashylyǵyn paidalanýǵa qatysty tiianaqty, naqtylanǵan maqsatty baǵdarlama qajettiligi týyndaidy.
– Alataýdyń baýraiyndaǵy Toqtaǵulda sýdyń toǵandalýynan Ońtústik Qazaqstan oblysy zardap shegýde. Odan keiin tájikter Qairaqqumda sýdy ustap qalýda. Sonyń saldarynan sýdyń tómengi saǵasynda ornalasqan Shardara sý qoimasy kemerine tolmai, egis alqaby qurǵaýda. Osy jaǵdaiǵa qatysty qandai oi aitasyz?
– Bul jerde áńgime aýany joǵaryda men atap ótken memleketaralyq komissiia qurýmen qaita ushtasady. Oǵan qosa aitarym, taraptarǵa osy organnyń sheshimin minsiz oryndaýdy mindetteý kerek. Sebebi, bul sý máselesine qatysty memleketaralyq deńgeidegi geosaiasi jaǵdaiǵa teńeskenimen, ol jeme-jemge kelgende jergilikti halyqtyń únemi baqylaýda ustaýy tiis áleýmettik mańyzy joǵary másele. Onyń astarynda 60 million adamnyń taǵdyr-talaiy jatqandyǵyn eskermei bolmaidy.
– Sonda Halyqaralyq Araldy qorǵaý qory mundai mindetti atqara almai ma?
– Árine, bul uiymnyń múmkindigi bar ǵoi. Biraq taǵy da sol álgi bes memleket basshylary men Resei jetekshileriniń ustanym, pikirlerin naqtylap alý kerek sekildi. Sonymen qatar, TMD aiasynda sý sharýashylyǵyn retteý jónindegi úilestirý komissiiasy quryldy emes pe? Alaida, bul qurylymnyń qazirgi qadamy bizge beimálim kúide qalyp otyr.
– Araldy qutqarý máselesine kelsek, qazir múddeli memleketterdiń mindetteri bir arnaǵa toqailaspai turǵan siiaqty. Aitalyq, Qazaqstan Soltústik Araldy sýmen toltyrýǵa tyryssa, Ózbekstan óz betinshe áreket etýde. Ámýdariiany jaǵalaǵan túrikmender de áreketi bólek bolsa da, qamsyz otyr dei almaimyz…
– Bul jerde Qazaqstan myna jaǵdaidy eskerýi kerek. Sýdyń tómengi saǵasy etekte otyrǵandyqtan, bul ólkege sýdyń aqabasy aǵyp keledi nemese aǵystyń toqtar tusy. Sondyqtan da Qazaqstan eń kóp zardap shegetin el. Al endi búgingi tańda qazaqtar Ertistiń sýyn óte tiimdi paidalanyp, «Ertis–Qaraǵandy» kanaly arqyly Astanany sýmen qamtyp otyr emes pe?! Demek, mámilege kelý arqyly barlyq máseleni tiimdi sheshýge bolady. Oǵan Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq arenadaǵy biik bedeli yqpal ete alady degen senimdemin. Ol Soltústik Aral máselesin sheshý arqyly maqsatyna myǵym ekendigin ispen dáleldep berdi. Ókinishke qarai, eldiń bári bul máselege osy deńgeiden qarai almaýda. Sondyqtan da men sý máselesimen ainalysatyn arnaiy resmi organ bolý kerek dep aityp otyrmyn. Árine, bul jerde bes eldiń oiy bir jerden shyqpaýy da múmkin. Kim joǵary jaqta otyrady, sol sýdy kóbirek paidalanyp qalýǵa tyrysady. Óitkeni, sýdy týrbinadan ótkizý arqyly olar eshkimge, eshqandai aqy tólemei tabysqa keneledi. Ondaidy kim qup kórmesin.
Al endi sóz basynda aityp ótken Sibir sýlaryn Aralǵa qarai burý ideiasy týraly aitar bolsam, ol bylai. Qashan da oi-óristiń damyp, ideia aitylyp jatatyny sekildi, jumys bar jerde túrli usynys, josparlar málimdeledi. Al ol qashan, qalai júzege asady? Bar másele sonda. Mysaly, sońǵy jyldardaǵy Qytai úkimetiniń jasaǵan jobalary bizdiń kópten beri aityp kele jatqan oiymyzdy iske asyrýǵa bolatyndyǵyn aishyqtai tústi. Qytailar soltústikke qarai úsh úlken kanal tarta otyryp, alyp sý qoimasyn salý úshin 1,3 million adamyn batys aimaqqa kóshirdi. Mine, osy kanaldar arqyly olar Beijińniń sý máselesin ońtaily sheship tastady.
Sondyqtan da, men Araldy qutqarý máselesine qatysty aitylyp kelgen jospar-jobalardy tolyq qoldaimyn. Ásirese, arnaiy organ qurý arqyly onyń sheshiminiń qaǵaz júzinde rásimdelýine basymdyq berilýi kerek. Ondai jaǵdai jasalmasa, istiń bári bos.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)