ارال مەسەلەسٸ مەمٸلە ارقىلى شەشٸلگەنٸ ابزال

ارال مەسەلەسٸ مەمٸلە ارقىلى شەشٸلگەنٸ ابزال

poalad-zade
poalad-zade
سۋ قاي كەزدە دە قۇنى جەتپەس قازىنا, تٸرشٸلٸك كٶزٸ ەكەنٸ  مەلٸم. ەسٸرەسە, سوڭعى كەزدەرٸ ەكولوگييالىق احۋال سۋ تاپشىلىعىنا ٶز زالالىن تيگٸزٸپ كەلەدٸ. ٶز كەزەگٸندە سۋ تاپشىلىعى ەكولوگيياعا دا, ادامزاتتىڭ دامۋىنا دا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ.  قيىرداعى  احۋالدى ايتپاي, ٶزٸمٸزدٸڭ ورتالىق ازيياداعى سۋ پروبلەماسىنا توقتالاتىن بولساق,  كٷرمەۋٸ كٶپ مەسەلەنٸ كٶرەمٸز.  سۋدى ٷيلەسٸمسٸز پايدالانۋدان ارال تەڭٸزٸ قۇرعاپ بارا جاتىر. ەيتسە دە,  شەشۋ جولدارى جەتكٸلٸكتٸ. بۇل تۋرالى كەڭەس وداعى تۇسىندا ارال مەسەلەسٸمەن تٷبەگەيلٸ اينالىسقان قايراتكەر, رەسەي ينجەنەرلٸك اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, ينجەنەر-گيدروتەحنيك پولاد ادجيەۆيچ پولاد-زادەمەن ەڭگٸمەمٸزدە وسى تەڭٸز جايىن ارقاۋ ەتتٸك.

– پولاد ادجيەۆيچ, كەڭەس ودا­عى ىدىراعان سوڭ, ارال تەڭٸزٸ باسسەينٸنٸڭ ما­ڭىنا شوعىرلانعان ورتالىق ازييا­­دا­عى بەس مەملەكەت باسا كٶ­ڭٸل بٶلگەن مەسەلەنٸڭ بٸرٸ –
ارال­دى ساقتاپ قالۋ بولا­تىن. ەسٸرەسە, وسى ارالعا قۇيا­­تىن ەمۋدارييا مەن سىر­دار­­ييانىڭ سۋىن ىسىراپ قىل­ماي, ۇقىپتى پايدا­لانۋ جايى كٷن تەرتٸبٸنە شى­عا­رىل­­عانى دا ەلدٸڭ ەسٸندە. جال­­پى, سٸز ارالعا قاتىستى مەم­­لەكەت باسشىلارىنىڭ بٷ­­گٸنگٸ ساياساتىن قالاي با­عا­لايسىز? سونداي-اق, كٸشٸ ارال­­دى ساقتاۋ تۋرالى دا وي-پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلسەك دەپ ەدٸك.

– ورتالىق ازيياداعى سۋ رەسۋرستارى پروبلەماسى ٶتە كٷردەلٸ ەرٸ ٶزەكتٸ مەسەلە ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ٶيتكەنٸ, ارال تەڭٸزٸ ورنا­لاسقان ورتالىق ازييانىڭ بەس مەملەكەتٸندە 60 ميلليونعا جۋىق حالىق تۇرادى. ەندٸ وسى 60 ميلليون حالىقتىڭ تٸرشٸلٸگٸنە نەر بەرگەن ارالدى ەكٸ ۇلى ٶزەن – سىردارييا مەن ەمۋدارييا تولتىرادى. الايدا, بۇل قوس ٶزەنگە قاتىستى تالاس-تارتىس پەن داۋ-دامايلار عا­سىرلار بويى تولاستاعان ەمەس. سەبەپ بەلگٸلٸ – سۋسىز ەشكٸم ەشتەڭە ٸستەي المايدى. دەگەنمەن, مەن وسى مەسەلەگە قاتىستى كٶپشٸلٸك كٶڭٸل بٶلە بەرمەيتٸن بٸر دەرەكتٸ كەلتٸرسەم دەيمٸن.

قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن جارتى جىلدان سوڭ, شامامەن 1918 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ۆ.لەنين ورتالىق ازييا ايماعىنداعى سۋ شارۋاشىلىعى مەسەلەلەرٸن رەتتەۋ ماقساتىندا 50 ميلليون رۋبل قارجى بٶلۋ جٶنٸندە شەشٸم شىعاردى. بۇل شەشٸم سول كەزدەگٸ ازا­مات سوعىسىنىڭ الدىندا قا­بىل­دانعان. كەيٸننەن, كە­ڭەس وداعىنىڭ قاراماعىنا قو­سىلعان جىلدارى تٸرشٸلٸك نەرٸ ٷلكەن اۋماقتا كەڭ تارالىپ, سۋلاندىرۋ پروتسەسٸ جاندانا تٷستٸ.

مەن بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸزگە تٸ­كە­لەي قاتىسى بولماسا دا, وسى بٸر وقيعانى ەلەمەي كەتكٸم كەل­مەدٸ. سەبەبٸ, كەڭەس زامانىندا مۇنداي مەسەلەگە ٶتە قاتتى كٶڭٸل بٶلٸندٸ جەنە ول عايىپتان پايدا بولا قالعان جوق. تٸپتٸ, رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن دە سٸبٸر ٶزەندەرٸنٸڭ سۋىن ورتالىق ازيياعا بۇرۋ جايلى بولجامدار بولعان. مۇنداي ويدى قولداپ, جوبا نەتيجەسٸنەن زور ٷمٸت كٷتكەندەر دە, وعان تٷپكٸلٸكتٸ قارسى بولعاندار دا كەزدەسكەن.

ال ەندٸ ەڭگٸمە اۋانىن ٶز تاقىرىبىمىز – ارالعا بۇرساق. ەمۋدارييا مەن سىردارييا ٶزەن­­دەرٸنٸڭ سۋى ەركٸنەن تىس يگە­رٸلسە, ارالدىڭ اۋماعى تارىلا تٷسەتٸنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. وسى تۇرعىدان العاندا, ارالدى ساقتاۋ ماقساتىندا رەسەي ٶزەن­­دەرٸن ورتالىق ازيياعا قا­راي بۇرۋ ٶتە-مٶتە تيٸمدٸ ەرٸ بۇل كەزدەيسوق قادام بولماس ەدٸ. الايدا, عاسىرلارعا ۇلاسقان پٸكٸر قايشىلىعىنان ول ورىندالماس ارمانعا اينالدى. ينجەنەرلٸك قۇرىلىمداردى وڭتايلى ٷيلەستٸرٸپ, سٸبٸردٸڭ سۋىن ارالعا قۇيعاندا اناۋ-مىناۋ ەمەس, 60 ميلليون ادامنىڭ تاعدىر-تالايى شەشٸلگەن بولار ەدٸ.

– سوندا بۇل جوباعا كٸمدەر قارسى بولدى?

– العا تارتقان ۋەجدەرٸنەن ناقتى مىسالدار كەلتٸرسەك. مەسەلەن, نەمٸستٸڭ «شپيگەل» جۋرنالىندا مەنٸڭ سۋرەتٸم مەن قولىم قويىلعان ماقالا باسىلدى. سوندا مەنٸ ٷكٸمەت پەن ورىس حالقىنا قارسى ادام رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. قالاي دەگەندە دە, سول كەزدەگٸ ٷكٸمەت دەرەۋ ٸسكە كٸرٸسۋدٸ تالاپ ەتتٸ. باس­تاپقىدا م.گورباچەۆتٸڭ بۇل جوباعا كٶزقاراسى وڭ ەدٸ. مەنٸڭ بٸرنەشە رەت ونىڭ قابىل­داۋىندا بولۋىم – سٶزٸمە دەلەل. كەيٸننەن ول بۇل ويىنان كٸلت اينىپ, تٸپتٸ, بٸزدٸڭ وسى جوبا اياسىندا جۇمىس ٸستەۋٸمٸزدٸ زاڭ شەڭبەرٸندە تىيىپ تاستادى. بٸر انىعى, ەگەر سول جوبا جٷ­­­زەگە اسقاندا ورتالىق ازي­يا­عا 28 تەكشە/شاقىرىم سۋ كەلٸپ, ميلليونداعان ادام ەگٸن­­شٸلٸكپەن اينالىساتىن ەدٸ. ٶزبەك, قازاق, قىرعىز, تەجٸك ٶز جەرٸندە وتىرىپ, ماق­تا مەن كٶكٶنٸستەردٸڭ تٷر-تٷرٸن ٶسٸرٸپ, ٶندٸرەتٸن مٷمكٸندٸك تۋار ەدٸ. بۇل تۇرعىدا ازدى-كٶپتٸ تەجٸريبەمٸزبەن جەر­گٸ­لٸكتٸ حالىقتىڭ ەگٸنشٸلٸككە بەي­­ٸم­­دٸلٸگٸنە دە ايقىن كٶز جەت­كٸزگەنبٸز. سٶيتٸپ, ٶزبەك­س­تان اۋماعىنداعى كارشا جا­زى­عىن يگەرۋدە تاقىر جەردەن مول ٶنٸم الۋعا بولاتىندىعىن دەلەلدەدٸك. ياعني, ەمۋدارييادان سۋ شىعارۋ ارقىلى تابىسقا جە­تەلەيتٸن تىڭ باستاماعا قول جەتكٸزدٸك. ول جەردەگٸ ماڭ دالاعا ەشكٸم كەلمەسٸ بەل­گٸلٸ عوي. سول ٷشٸن ەڭ الدى­مەن بٸز ٸرٸ سۋ سورعىلار ار­قىلى سۋ شىعارىپ, بٸرنەشە اۋىل مەن وعان جول سالىپ, تٷر­لٸ كەسٸپورىندار قۇرىپ, ينفرا­قۇ­رىلىم تارتا باستادىق.

– ال قازٸر كەزٸندە سٸزدەر سالعان اۋىل-ايماقتىڭ جاي-كٷيٸ قالاي?

– بٷگٸندە ول جەرلەردەن ادامدار كەتە باستادى. نەگە? ٶيتكەنٸ, ارال ماڭىن مەكەن ەتكەن تۇرعىندار ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋ وڭايعا تٷسٸپ جاتقان جوق. قازٸر جەر استى سۋلارىن شىعارىپ بەرۋ ارقىلى ولاردىڭ تٸرشٸلٸك كٶزٸن قولجەتٸمدٸ ەتكەندەيمٸز. وسىمەن مەسەلە شەشٸلدٸ مە? ەرينە, جوق.

– ەندەشە, ارالدى قۇتقارۋ ٷشٸن نە ٸستەمەك كەرەك?

–مەن جۋىردا نۇرسۇلتان­
نازارباەۆتىڭ سۋ شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى ارنايى قاۋلىعا قول قويعانىنان حاباردار بولدىم. ول قۇجاتتا ارالدىڭ مەسە­لەسٸ عانا ەمەس, سۋ شا­رۋا­­­شىلىعىنا قاتىستى ينجە­نەرلٸك جەلٸلەر مەن ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ماڭىزىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ سان جول­دارى قاراستىرىلعان. سونى­مەن قاتار, سولتٷستٸك ارالدى ساق­تاپ قالۋ جايى دا جان-جاق­تى باياندالعان. ٶز باسىم نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ قاي­راتكەرلٸك قارىمىن ٶتە جاقسى بٸلەمٸن. ول قاشان دا ارالدى قۇتقارۋ ٸسٸندە تاباندىلىق تانىتىپ, باستامالاردىڭ جٷزەگە اسۋىنا تۇراقتى كٶڭٸل بٶلٸپ كەلەدٸ. سولتٷستٸك ارال – سونىڭ بٸر ايعاعى. قازٸر ول جەرگە ادامدار قايتا ورالىپ, بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستاعانىن كٶرٸپ قۋانامىن. سول سيياقتى سۋ شارۋاشىلىعىنا قاتى­ستى تٷيٸندەر دە تيٸمدٸ شە­شٸلۋدە. مەسەلەن, سۋ مول كەزدە قور جيناپ, جازدىگٷنٸ ەگٸس القابىندا پايدالانۋ تەجٸريبەسٸن دە قازاقستان پرە­زيدەنتٸ ٶتە تيٸمدٸ پايدالانۋعا بولاتىنىن دەلەلدەدٸ.

– قالاي دەسەك تە, عاسىر­لار بويى اعىل-تەگٸل اعىپ, ارال­عا قۇيعان قوس ٶزەن سۋى­نىڭ سوڭعى جٷزجىلدىقتا سار­قىلۋىن توقتاتۋ مٷمكٸن بە? قالاي ويلايسىز?

– اقيقاتىندا ارالعا قۇيار سۋدىڭ ازايۋى كەيبٸر باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى جاعدايدى كٷردەلەندٸرٸپ, تٷسٸنبەۋشٸلٸكتٸ ٶرشٸتٸپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن. دەگەن­مەن, مىناداي بٸر مەسەلەلەردٸ اشىق ايتپاسقا بولمايدى. سۋ باسىندا وتىرعاندار قازٸر تٸرشٸ­لٸك كٶزٸن توعانداپ, بۋۋ ار­قىلى ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸ­رەتٸن اسا قۋاتتى ستانتسييالار (سەس) سالا باستادى. وسى جەردە بٸر سۇراق تۋىندايدى: سۋدى توقتاتۋ ارقىلى ەنەرگييا ٶندٸرٸپ, تابىسقا كەنەلگەن جٶن بە, ەلدە, ونى جاز كەزٸندە ەگٸستٸككە پايدالانىپ, اقشانى كٷرەپ تاپقان تيٸمدٸ مە? بۇل ٶزٸ ٶتە قيىن مەسەلە بولعانىمەن, شەشٸمٸن تابۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ بار. كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيٸن بەس مەملەكەت باسشىلارى بٸرلەسە وتىرىپ, بٸر توقتامعا كەلدٸ. ياعني, مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە ارنايى كوميسسييا قۇرىپ, تٷيٸندٸ تارقاتۋدىڭ تٶتە جولىن تاپقانداي بولعان ەدٸ. بٸراق قازٸرگٸ كەزدە كوميسسييا جۇمىسى سەتتٸ دەپ ايتا المايمىز. بۇل تاراپتار اراسىنداعى ەلٸ دە شەشٸمٸن تاپپاعان ەرٸ وعان مٷددەلٸلٸك تانىتۋعا قۇلىقسىز مٷشەلەردٸڭ بار ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.

– ال بۇل ٸستە قازاقستاننىڭ ىنتا-نيەتٸ مەن دەرەجە-دەڭگەيٸ قالاي?

– قازاقستان تاراپىنان ارال­­دىڭ جايىن وڭتايلى شەشۋگە دەگەن ۇمتىلىس كٷشتٸ. ارنايى جوبالار مەن تيياناقتى باعدارلامالار دا قولعا الىنۋدا. ەيتسە دە, مەنٸڭ ويىمشا مٷشە-مەملەكەتتەردٸڭ بار­لىعى دا بٸر ٷستەلدٸڭ باسىنا جي­نالىپ, ارالدى قۇتقارۋ مەن ونى قالپىنا كەلتٸرٸپ, تيٸم­دٸ پايدالانۋدىڭ جولدا­رىن تالقىلاسا قۇبا-قۇپ بولار ەدٸ. بۇل جەردە ارال مە­سەلەسٸمەن شەكتەلۋگە بولماي­دى. ٶيتكەنٸ, ورتالىق ازييا­داعى سۋ شارۋاشىلىعىن قا­لىپ­­تاستىرىپ وتىرعان ٶزەن­دەر­دٸڭ بارلىعى دا تران­س­شە­كارالىق ٶزەندەر بولىپ تابى­لاتىندىقتان, ونى بەس ەلدٸڭ ٶكٸلدەرٸ ٶز ارالارىندا جان-جاقتى قاراۋى تيٸس. مىسالى, بٸر عانا ەرتٸس ٶزەنٸ قىتاي مەن قازاقستان جەنە رەسەيگە قىزمەت كٶرسەتەدٸ. ال جايىق ٶزەنٸ قازاقستان مەن رەسەيگە تيەسٸلٸ دەگەندەي كەتە بەرەدٸ…

بٸزگە ارال باسسەينٸنە قا­تىس­تى ماقساتتى باعدارلاما اسا قاجەتتٸ دەپ سانايمىن. بۇل باعدارلاماعا ورتالىق ازييا­داعى بەس مەملەكەتپەن قوسا, رەسەي دە مٷددەلٸلٸك تانى­تۋى تيٸس. دەمەۋشٸلٸك پەن ەكو­لوگييالىق مەسەلەلەردٸڭ شە­شٸ­لۋٸندە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىستىرىلۋى سيياقتى مەسەلەلەر دە نازاردان تىس قالماعانى جٶن. ٶيتكەنٸ, بٷگٸنگٸ تاڭدا سۋ ساياساتى ورتا­لىق ازييادا عانا ەمەس, ەلەم بويىنشا الاڭداۋشىلىق تۋدىرا باستادى. ەلەمگە ەيگٸلٸ كلي­ماتولوگتار مەن ەكولوگتار سۋ مەسەلەسٸنەن تۋىندايتىن شارۋا­لاردىڭ شاتقاياقتاۋىنان كەلەتٸن اپاتتان ادامزاتتىڭ تار­تار ازابى اۋىر بولۋى مٷم­كٸندٸگٸن ايتىپ دابىل قاعۋ­دا. جەر-دٷنيەدەگٸ بٸلٸكتٸ ەرٸ بەدەلدٸ ماماندار سوڭعى جىل­دارى جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان كليماتتىق ٶزگە­رٸستەر تۋىنداپ, ول ۋاقىت ٶتكەن سايىن ۋشىعىپ كەلە جاتقانىن مەلٸمدەۋدە. ەسەسٸنە, رەسەيدٸڭ وڭتٷستٸك ٶلكەسٸ مەن ورتالىق ازييادا سۋ تاپشىلىعى سەزٸلۋدە. تٸپتٸ, بولاشاقتا وسى تاپشىلىق كٶلەمٸ ۇلعايۋى دا مٷمكٸن. ال سۋلى ٶڭٸرلەردە ونىڭ كٶلەمٸ كەمەرٸنەن تاسىپ جاتقانى تاعى دا بەلگٸلٸ. وعان سوڭعى جىلدارداعى جىل سا­يىن قايتالاناتىن سۋ تاسقىنى دەلەل بولا الادى. وسىدان كەلٸپ سۋ شارۋاشىلىعىن پايدالانۋعا قاتىستى تيياناقتى, ناقتىلانعان ماقساتتى باع­دارلاما قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندايدى.

– الاتاۋدىڭ باۋرايىن­داعى توقتاعۇلدا سۋدىڭ تو­عان­دالۋىنان وڭتٷستٸك قا­زاق­ستان وبلىسى زارداپ شەگۋدە. ودان كەيٸن تەجٸكتەر قايرا­ققۇمدا سۋدى ۇستاپ قا­لۋدا. سونىڭ سالدارىنان سۋ­دىڭ تٶمەنگٸ ساعاسىندا ورنالاسقان شاردارا سۋ قوي­ماسى كەمەرٸنە تولماي, ەگٸس القابى قۇرعاۋدا. وسى جاع­دايعا قاتىستى قانداي وي ايتاسىز?

– بۇل  جەردە ەڭگٸمە اۋانى جوعارىدا مەن اتاپ ٶتكەن مەم­لەكەتارالىق كوميسسييا قۇرۋمەن قايتا ۇشتاسادى. وعان قوسا ايتارىم, تاراپتارعا وسى ورگاننىڭ شەشٸمٸن مٸنسٸز ورىنداۋدى مٸندەتتەۋ كەرەك. سەبەبٸ, بۇل سۋ مەسەلەسٸنە قا­تىستى مەملەكەتارالىق دەڭ­گەيدەگٸ گەوساياسي جاعدايعا تە­ڭەس­كەنٸمەن, ول جەمە-جەمگە كەلگەندە جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ ٷنەمٸ باقىلاۋدا ۇستاۋى تيٸس ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى جوعارى مەسەلە. ونىڭ استارىندا 60 ميلليون ادامنىڭ تاعدىر-تالايى جاتقاندىعىن ەسكەرمەي بولمايدى.

– سوندا حالىقارالىق ارالدى قورعاۋ قورى مۇنداي مٸندەتتٸ اتقارا الماي ما?

– ەرينە, بۇل ۇيىمنىڭ مٷم­كٸندٸگٸ بار عوي. بٸراق تاعى دا سول ەلگٸ بەس مەملەكەت باسشىلارى مەن رەسەي جەتەك­شٸلەرٸنٸڭ ۇستانىم, پٸكٸرلەرٸن ناقتىلاپ الۋ كەرەك سەكٸلدٸ. سونىمەن قاتار, تمد اياسىندا سۋ شارۋاشىلىعىن رەتتەۋ جٶنٸندەگٸ ٷيلەستٸرۋ كوميسسييا­سى قۇرىلدى ەمەس پە? الايدا, بۇل قۇرىلىمنىڭ قازٸرگٸ قا­دا­مى بٸزگە بەيمەلٸم كٷيدە قالىپ وتىر.

– ارالدى قۇتقارۋ مەسە­لە­سٸنە كەلسەك, قازٸر مٷددەلٸ مەم­­لەكەتتەردٸڭ مٸندەتتەرٸ بٸر ارناعا توقايلاسپاي تۇر­­­­عان سيياقتى. ايتالىق, قازاق­­­س­تان سولتٷستٸك ارالدى سۋ­­مەن تولتىرۋعا تىرىسسا, ٶزبەكستان ٶز بەتٸنشە ەرە­­كەت ەتۋدە. ەمۋدارييانى جا­عا­لا­عان تٷرٸكمەندەر دە ەرەكەتٸ بٶ­لەك بولسا دا, قام­سىز وتىر دەي المايمىز… 

– بۇل جەردە قازاقستان مى­نا جاعدايدى ەسكەرۋٸ كەرەك. سۋ­­دىڭ تٶمەنگٸ ساعاسى ەتەكتە وتىر­­عاندىقتان, بۇل ٶلكەگە سۋ­دىڭ اقاباسى اعىپ كەلەدٸ نە­مەسە اعىستىڭ توقتار تۇسى. سون­دىقتان دا قازاقستان ەڭ كٶپ زارداپ شەگەتٸن ەل. ال ەندٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقتار ەرتٸس­تٸڭ سۋىن ٶتە تيٸمدٸ پايدالا­نىپ, «ەرتٸس–قاراعاندى» كا­نالى ارقىلى استانانى سۋمەن قامتىپ وتىر ەمەس پە?! دەمەك, مەمٸلەگە كەلۋ ارقىلى بارلىق مەسەلەنٸ تيٸمدٸ شەشۋگە بولادى. وعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حا­لىق­ارالىق ارەناداعى بيٸك بەدەلٸ ىقپال ەتە الادى دەگەن سەنٸمدەمٸن. ول سولتٷستٸك ارال مەسەلەسٸن شەشۋ ارقىلى ماقساتىنا  مىعىم ەكەندٸگٸن ٸسپەن دەلەلدەپ بەردٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلدٸڭ بەرٸ بۇل مەسەلەگە وسى دەڭگەيدەن قاراي الماۋ­دا. سوندىقتان دا مەن سۋ مەسەلەسٸمەن اينالىساتىن ارنايى رەسمي ورگان بولۋ كەرەك دەپ ايتىپ وتىرمىن. ەرينە, بۇل جەردە بەس ەلدٸڭ ويى بٸر جەردەن شىقپاۋى دا مٷمكٸن. كٸم جوعارى جاقتا وتىرادى, سول سۋدى كٶبٸرەك پايدالانىپ قالۋعا تىرىسادى. ٶيتكەنٸ, سۋدى تۋربينادان ٶتكٸزۋ ارقىلى ولار ەشكٸمگە, ەشقانداي اقى تٶلەمەي تابىسقا كەنەلەدٸ. وندايدى كٸم قۇپ كٶرمەسٸن.

ال ەندٸ سٶز باسىندا ايتىپ ٶتكەن سٸبٸر سۋلارىن ارالعا قاراي بۇرۋ يدەياسى تۋرالى ايتار بولسام, ول بىلاي. قاشان دا وي-ٶرٸستٸڭ دامىپ, يدەيا ايتىلىپ جاتاتىنى سەكٸلدٸ, جۇمىس بار جەردە تٷرلٸ ۇسىنىس, جوس­­پارلار مەلٸمدەلەدٸ. ال ول قاشان, قالاي جٷزەگە اسادى? بار مەسەلە سوندا. مىسالى, سوڭعى جىلدارداعى قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ جاساعان جوبالارى بٸزدٸڭ كٶپتەن بەرٸ ايتىپ كەلە جاتقان ويىمىزدى ٸسكە اسىرۋعا بولاتىندىعىن ايشىقتاي تٷستٸ. قىتايلار سولتٷستٸككە قاراي ٷش ٷلكەن كانال تارتا وتىرىپ, الىپ سۋ قويماسىن سالۋ ٷشٸن 1,3 ميلليون ادامىن باتىس ايماققا كٶشٸردٸ. مٸنە, وسى كانالدار ارقىلى ولار بەيجٸڭنٸڭ سۋ مەسەلەسٸن وڭتايلى شەشٸپ تاستادى.

سوندىقتان دا, مەن ارالدى قۇتقارۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى ايتىلىپ كەلگەن جوسپار-جوبالاردى تولىق قولدايمىن. ەسٸرەسە, ارنايى ورگان قۇرۋ ارقىلى ونىڭ شەشٸمٸنٸڭ قاعاز جٷزٸندە رەسٸمدەلۋٸنە باسىمدىق بەرٸلۋٸ كەرەك. ونداي جاعداي جاسالماسا, ٸستٸڭ بەرٸ بوس.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.

ەڭگٸمەلەسكەن

 نۇرلىبەك دوسىباي,

«ەگەمەن قازاقستان»