PREZIDENTTIŃ ULTTYQ TAŃDAÝY MA, ÁLDE?...
Nemese elbasynyń maqalasyn oqyǵannan keiin týǵan oilar
Prezidenttiń búgin jariialanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasy, sózsiz, memlekettiń rýhani ómirdegi saiasatyndaǵy basty baǵyttarǵa jańasha jáne, eń bastysy, jariia basymdyqtar berip otyrǵan dúnie.
Qansha biliktiń synshysy bolsam da, onda aitylǵan kóptegen dúniemen, sony ideialarmen kelispeý, olardy qoldamaý múmkin emes. Óitkeni, qoǵam qazanynda burq-burq qainap jatqan biraz máseleniń basy shalynypty.
Jalpy alǵanda, rýhani ómirdiń biraz salasyna kóńilge qonymdy baǵa berilgen. Ásirese, eski men jańa sekildi filosofiialyq kategoriialardyń naqty ómirge telinip aitylýy, qazaq ultynyń problemalarynyń ashyq ta búkpesiz jazylýy prezidenttiń óz aýzynan shyǵýy – myqty signal. Túsingen adam ony túsinedi.
Sondyqtan da óz basym ishtei tynyp júrgen «vatnikter» endi ashyqtan-ashyq bas kótermese de, óziniń qarsylyǵyn tanytatynyn sezip otyrmyn. Ol da jaqsy: kim kim ekenin kórsetip qalady!
Maqalaǵa berilgen osy jalpy baǵaǵa qosarym mynalar.
Ulttyń rýhani kody týraly jaqsy aitylǵan. Biraq batystyq úlgige degen birtúrli skepsis bar sekildi: «XH ǵasyrdaǵy batystyq jańǵyrý úlgisiniń búgingi zamannyń bolmysyna sai kelmeýiniń syry nede? Menińshe, basty kemshiligi – olardyń ózderine ǵana tán qalyby men tájiribesin basqa halyqtar men órkenietterdiń erekshelikterin eskermei, bárine jappai eriksiz tańýynda. Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarihynyń tereńinen bastaý alatyn rýhani kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtai bilý».
Prezident: «Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa ainalýy op-ońai», - dep túiindeidi bul oiyn. Biraq, qalyptasqan osy jaǵdaiatqa sońǵy kezde «jańǵyrý» týraly urandy kerekti, kereksiz jerge tyqpalai beretin sheneýnikterdi ózi kináli emes pe: bir zańǵa bir sóz engizse, «jańǵyrý» ne «reforma» bop shyǵa keledi!
Batystyń dástúrleriniń ozyǵy da, tozyǵy da bar men prezidenttiń: «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhani tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaidy» degen sózimen tolyq kelisemin!
Ásirese, «Dat, taqsyr!» degen sózge toqtaǵan, sóz bostandyǵyna jol bergen basshylary men jurt sailap alǵan bileri bolǵan ult tamyry turǵanda, biz qaida baramyz?!
Prezident: «Tutas qoǵamnyń jáne árbir qazaqstandyqtyń sanasyn jańǵyrtý» týraly aitady. Men elbasynyń bul tezisine «biliktiń de qatyp-semip, ábden biýrokratiialyq bop ketken sanasyn jańǵyrtý» týraly bap qosar edim!
Aitpaqshy, prezident kóterip otyrǵan rýhani saladaǵy zamanaýi biik maqsattardy qazir bastyq bop otyrǵan, eskiniń yqpalynan basybaily ári birjolata shyǵa qoimaǵan, joǵary qarap ómir súrýge daǵdylanyp qalǵan, mynadai baǵdarlamany nasihattaýdy aitpaǵanda, el aldynda eki sózdiń basyn qurai almaityn, rýhani jaǵynan jetimsizdeý kadrlar júzege asyra ala ma? Sol jaǵyn da oilaný kerek siiaqty! Áitpese, myna tamasha ideialar bir mezettik ideologiialyq aktsiia retinde qaǵaz júzinde qalýy múmkin!
Prezident: «Tsifrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádeni jáne konfessiiaaralyq kelisim» siiaqty baǵdarlamalar» jaiynda aitypty. Biraq, «úsh tildik» kontseptsiiasy el ishinde biraz qarsylyq týǵyzǵany ras. Menińshe, osy baǵdarlamany naqtylai túsý kerek: sóz joq, úsh tildi bilý qajet, biraq bastaýysh klastardaǵy bilim qazaq tilinde berilýi tiis!
Prezident: «Qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵidalardy ózgertpeiinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵyrýymyz múmkin emes».
Kelispeýge laj joq. Biraq bir qosarym, biz «bilikke syn aitqan ne oppozitsiialyq pikir bildirgen kez kelgen adamdy memlekettiń jaýy retinde qaraý» siyqty basty daǵdy men qasańdyqtan qutylýymyz qajet! Jáne de osy sóz naq prezidenttiń óz aýzynan shyqqany durys bolar edi. Óitkeni, «dos jylatyp, dushpan ǵana kúldirip aitady»!
Jalpydemokratiialyq printsipter prezidenttiń jaqynda usynǵan Konstitýtsiialyq ózgeristerdiń logikasyna da dóp keledi emes pe?
Prezident: «Ótken ǵasyrdyń basty úsh ideologiiasy – kommýnizm, fashizm jáne liberalizm bizdiń kóz aldymyzda kúiredi». Alǵashqy eki ideologiiaǵa berilgen baǵa túsinikti. Biraq, liberalizm ideiasynyń qazaq topyraǵynda áli de bolashaǵy bar dep oilaimyn. Óitkeni, naryqtyq zamanda liberaldyq ekonomika bolady emes pe?
Prezident: «Mysaly, jershildikti alaiyq. Árine, týǵan jerdiń tarihyn bilgen jáne ony maqtan etken durys. Biraq, odan da mańyzdyraq máseleni – ózińniń birtutas uly ulttyń perzenti ekenińdi umytýǵa áste bolmaidy».
Biraq sol jershildikti, traibalizmdi, topshyldyq pen jikshildikti qoldap, ómir zańdylyǵyna, baiý men karera jasaýdyń buljymas shartyna ainaldyryp otyrǵan prezidenttiń qol astyndaǵy shendilerdiń ózi emes pe? Qarapaiym halyq jershildikti umytqaly qashan!
Prezident revoliýtsiia men evoliýtsiia sekildi damý paradigmalary týraly aitypty: «Bizdiń keshegi tarihymyz bultartpas bir aqiqatqa – evoliýtsiialyq damý ǵana ulttyń órkendeýine múmkindik beretinine kózimizdi jetkizdi».
Revoliýtsiiany, tóńkeristi eshkim de qalap otyrǵan joq. Biraq evoliýtsiialyq damýdyń bir sharty - dialog! Qazir qoǵam ekige jarylǵan; bilik, oǵan kúni túskender jáne qalyń jurtshylyq (onyń quramy da birkelki emes, alýan-túrli pozitsiia bar). Eki jaqtyń arasynda dialog joq! Sony qolǵa alý kerek!
Óz qundylyqtarymyz týraly aita kelip, prezident: «Ózimdiki ǵana tańsyq, ózgeniki – qańsyq» dep keri tartpai, ashyq bolý, basqalardyń eń ozyq jetistikterin qabyldai bilý, bul – tabystyń kilti, ári ashyq zerdeniń basty kórsetkishteriniń biri».
Olai bolsa sol damyǵan elderdiń demokratiialyq úrdisterin, sonyń ishinde, bilik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdik, sóz bostandyǵy, ádil sailaý sekildi «noý-haýlardy» da Qazaqstanǵa engizý kerek!
Prezident 2025 jyldan bastap, latyn álipbiine kóshý týraly aityp otyr. Menińshe, bul máseleniń eki jaǵy bar.
Sózszi, bul qadam qajet, sonyń ishinde qalpymyz ben qarpimizdi deorystandyrý, desovettendirý úshin qajet.
Biraq, sonymen birge, 1940-jyldan beri qaǵazǵa túsken barsha rýhani bailyǵymyzdan da bir kúnde aiyrylyp qalmaiyq!
Maqalada aitylǵan bilim berýde gýmanitarlyq pánderdiń qaita qalpyna keltirilýi de jaǵymdy jańalyq.
«Álemniń úzdik 100 oqýlyǵynyń qazaq tilinde shyǵýy» - tamash ideia! «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» atty ideia da jaqsy. Tek bir ótinish; oǵan tek qana aǵymdaǵy bilikti maqtaýǵa qushtar ataqtylar ǵana enip ketpese eken...
«Jahandaǵy zamanaýi qazaqstandyq mádeniet» atty joba «Jahandaǵy zamanaýi qazaq mádenieti» dep atamasqa?
Qoryta aitarym: sóz joq, prezident qoǵamda jariia jáne jariia emes formada aitylyp kele jatqan biraz rýhani máselelerdi dóp basqan. Bul maqala sonymen birge, dál osyndai baǵalar men ideialar memleket basshysynyń aýzynan shyǵyp otyrǵanymen qundy. Munyń ózi, ishtei qazaq múddesine qarsylardyń aýzyna qum quiady. Biraq, maqalanyń keibir tustaryna, sonyń ishinde, latyn álipbiine kóshý týraly tezisterine qarsylyq kórsetetinder de tabyla jatady. Kreml de bul bastamaǵa qýana qoimasy anyq. Ol degenińiz – kremldik «propagandister» endi osy taqyrypty myqtap qolǵa alady degen sóz! Osy turǵydan alǵanda, maqalanyń basty baǵyttaryn jurt bolyp qoldaý kerek dep oilaimyn! Jáne de sol propagandister shyǵa beretin resei telearnalarynyń ideialyq kontentin bir súzip shyǵý kerek siiaqty.
Árine, prezident bul maqalasyn tek qana rýhani salaǵa arnaǵannan keiin men, biliktiń ekonomika, áleýmettik, saiasi salalardaǵy qyzmetine baǵa berip otyrǵanym joq. Ol – óz aldyna bólek áńgime.
Bálkim, bazbireýler «osy maqalasymen prezident jurt nazaryn qoǵamdaǵy basqa ózekti máselelerden aýdarý úshin jazyp otyr» dep te aita jatar. Biraq, saiasattyń óz zańdylyǵy bar: prezident jazdy, biz óz oiymyzdy bildirdik.
PS. Bir ókinishtisi, maqalasynda Reseidegi Qazan revoliýtsiiasynyń 100 jyldyǵyn ataǵan prezident «Alashordanyń» 100 jyldyǵyn da atap ótkende tipti qatyp ketetin edi!
Ámirjan Qosanovtyń feisbýktegi jazbasynan
