ەمٸرجان قوسانوۆ. ەلباسىنىڭ ماقالاسىن وقىعاننان كەيٸن تۋعان ويلار

پرەزيدەنتتٸڭ بٷگٸن جارييالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى, سٶزسٸز, مەملەكەتتٸڭ رۋحاني ٶمٸردەگٸ ساياساتىنداعى باستى باعىتتارعا جاڭاشا جەنە, ەڭ باستىسى, جارييا باسىمدىقتار بەرٸپ وتىرعان دٷنيە. 

قانشا بيلٸكتٸڭ سىنشىسى بولسام دا, وندا ايتىلعان كٶپتەگەن دٷنيەمەن, سونى يدەيالارمەن كەلٸسپەۋ, ولاردى قولداماۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, قوعام قازانىندا بۇرق-بۇرق قايناپ جاتقان بٸراز مەسەلەنٸڭ باسى شالىنىپتى.

جالپى العاندا, رۋحاني ٶمٸردٸڭ بٸراز سالاسىنا كٶڭٸلگە قونىمدى باعا بەرٸلگەن. ەسٸرەسە, ەسكٸ مەن جاڭا سەكٸلدٸ فيلوسوفييالىق كاتەگورييالاردىڭ ناقتى ٶمٸرگە تەلٸنٸپ ايتىلۋى, قازاق ۇلتىنىڭ پروبلەمالارىنىڭ اشىق تا بٷكپەسٸز جازىلۋى پرەزيدەنتتٸڭ ٶز اۋزىنان شىعۋى – مىقتى سيگنال. تٷسٸنگەن ادام ونى تٷسٸنەدٸ.

سوندىقتان دا ٶز باسىم ٸشتەي تىنىپ جٷرگەن «ۆاتنيكتەر» ەندٸ اشىقتان-اشىق باس كٶتەرمەسە دە, ٶزٸنٸڭ قارسىلىعىن تانىتاتىنىن سەزٸپ وتىرمىن. ول دا جاقسى: كٸم كٸم ەكەنٸن كٶرسەتٸپ قالادى!

ماقالاعا بەرٸلگەن وسى جالپى باعاعا قوسارىم مىنالار.

ۇلتتىڭ رۋحاني كودى تۋرالى جاقسى ايتىلعان. بٸراق باتىستىق ٷلگٸگە دەگەن بٸرتٷرلٸ سكەپسيس بار سەكٸلدٸ: «Xح عاسىرداعى باتىستىق جاڭعىرۋ ٷلگٸسٸنٸڭ بٷگٸنگٸ زاماننىڭ بولمىسىنا ساي كەلمەۋٸنٸڭ سىرى نەدە? مەنٸڭشە, باستى كەمشٸلٸگٸ – ولاردىڭ ٶزدەرٸنە عانا تەن قالىبى مەن تەجٸريبەسٸن باسقا حالىقتار مەن ٶركەنيەتتەردٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرمەي, بەرٸنە جاپپاي ەرٸكسٸز تاڭۋىندا. ەجەپتەۋٸر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ٶزٸنٸڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭٸنەن باس­تاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي بٸلۋ».

پرەزيدەنت: «ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنٸڭٸزدٸڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي», - دەپ تٷيٸندەيدٸ بۇل ويىن. بٸراق, قالىپتاسقان وسى جاعداياتقا سوڭعى كەزدە «جاڭعىرۋ» تۋرالى ۇراندى كەرەكتٸ, كەرەكسٸز جەرگە تىقپالاي بەرەتٸن شەنەۋنٸكتەردٸ ٶزٸ كٸنەلٸ ەمەس پە: بٸر زاڭعا بٸر سٶز ەنگٸزسە, «جاڭعىرۋ» نە «رەفورما» بوپ شىعا كەلەدٸ!

باتىستىڭ دەستٷرلەرٸنٸڭ وزىعى دا, توزىعى دا بار مەن پرەزيدەنتتٸڭ: «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدٸڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان نەر الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» دەگەن سٶزٸمەن تولىق كەلٸسەمٸن!

ەسٸرەسە, «دات, تاقسىر!» دەگەن سٶزگە توقتاعان, سٶز بوستاندىعىنا جول بەرگەن باسشىلارى مەن جۇرت سايلاپ العان بيلەرٸ بولعان ۇلت تامىرى تۇرعاندا, بٸز قايدا بارامىز?!

پرەزيدەنت: «تۇتاس قوعامنىڭ جەنە ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋ» تۋرالى ايتادى. مەن ەلباسىنىڭ بۇل تەزيسٸنە «بيلٸكتٸڭ دە قاتىپ-سەمٸپ, ەبدەن بيۋروكراتييالىق بوپ كەتكەن ساناسىن جاڭعىرتۋ» تۋرالى باپ قوسار ەدٸم!

ايتپاقشى, پرەزيدەنت كٶتەرٸپ وتىرعان رۋحاني سالاداعى زاماناۋي بيٸك ماقساتتاردى قازٸر باستىق بوپ وتىرعان, ەسكٸنٸڭ ىقپالىنان باسىبايلى ەرٸ بٸرجولاتا شىعا قويماعان, جوعارى قاراپ ٶمٸر سٷرۋگە داعدىلانىپ قالعان, مىناداي باعدارلامانى ناسيحاتتاۋدى ايتپاعاندا, ەل الدىندا ەكٸ سٶزدٸڭ باسىن قۇراي المايتىن, رۋحاني جاعىنان جەتٸمسٸزدەۋ كادرلار جٷزەگە اسىرا الا ما? سول جاعىن دا ويلانۋ كەرەك سيياقتى! ەيتپەسە, مىنا تاماشا يدەيالار بٸر مەزەتتٸك يدەولوگييالىق اكتسييا رەتٸندە قاعاز جٷزٸندە قالۋى مٷمكٸن!

پرەزيدەنت: «تسيفرلى قازاقستان», «ٷش تٸلدە بٸلٸم بەرۋ», «مەدەني جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم» سيياقتى باعدارلامالار» جايىندا ايتىپتى. بٸراق, «ٷش تٸلدٸك» كونتسەپتسيياسى ەل ٸشٸندە بٸراز قارسىلىق تۋعىزعانى راس. مەنٸڭشە, وسى باعدارلامانى ناقتىلاي تٷسۋ كەرەك: سٶز جوق, ٷش تٸلدٸ بٸلۋ قاجەت, بٸراق باستاۋىش كلاستارداعى بٸلٸم قازاق تٸلٸندە بەرٸلۋٸ تيٸس!

پرەزيدەنت: «قانىمىزعا سٸڭگەن كٶپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى ٶزگەرتپەيٸنشە, بٸزدٸڭ تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مٷمكٸن ەمەس».

كەلٸسپەۋگە لاج جوق. بٸراق بٸر قوسارىم, بٸز «بيلٸككە سىن ايتقان نە وپپوزيتسييالىق پٸكٸر بٸلدٸرگەن كەز كەلگەن ادامدى مەملەكەتتٸڭ جاۋى رەتٸندە قاراۋ» سيىقتى باستى داعدى مەن قاساڭدىقتان قۇتىلۋىمىز قاجەت! جەنە دە وسى سٶز ناق پرەزيدەنتتٸڭ ٶز اۋزىنان شىققانى دۇرىس بولار ەدٸ. ٶيتكەنٸ, «دوس جىلاتىپ, دۇشپان عانا كٷلدٸرٸپ ايتادى»!

جالپىدەموكراتييالىق پرينتسيپتەر پرەزيدەنتتٸڭ جاقىندا ۇسىنعان كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ لوگيكاسىنا دا دٶپ كەلەدٸ ەمەس پە?

پرەزيدەنت: «ٶتكەن عاسىردىڭ باستى ٷش يدەولوگيياسى – كوممۋنيزم, فاشيزم جەنە ليبەراليزم بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا كٷيرەدٸ». العاشقى ەكٸ يدەولوگيياعا بەرٸلگەن باعا تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق, ليبەراليزم يدەياسىنىڭ قازاق توپىراعىندا ەلٸ دە بولاشاعى بار دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ, نارىقتىق زاماندا ليبەرالدىق ەكونوميكا بولادى ەمەس پە?

پرەزيدەنت: «مىسالى, جەرشٸلدٸكتٸ الايىق. ەرينە, تۋعان جەردٸڭ تاريحىن بٸلگەن جەنە ونى ماقتان ەتكەن دۇرىس. بٸراق, ودان دا ماڭىزدىراق مەسەلەنٸ – ٶزٸڭنٸڭ بٸرتۇتاس ۇلى ۇلتتىڭ پەرزەنتٸ ەكەنٸڭدٸ ۇمىتۋعا ەستە بولمايدى».

بٸراق سول جەرشٸلدٸكتٸ, ترايباليزمدٸ, توپشىلدىق پەن جٸكشٸلدٸكتٸ قولداپ, ٶمٸر زاڭدىلىعىنا, بايۋ مەن كارەرا جاساۋدىڭ بۇلجىماس شارتىنا اينالدىرىپ وتىرعان پرەزيدەنتتٸڭ قول استىنداعى شەندٸلەردٸڭ ٶزٸ ەمەس پە? قاراپايىم حالىق جەرشٸلدٸكتٸ ۇمىتقالى قاشان!

پرەزيدەنت رەۆوليۋتسييا مەن ەۆوليۋتسييا سەكٸلدٸ دامۋ پاراديگمالارى تۋرالى ايتىپتى: «بٸزدٸڭ كەشەگٸ تاريحىمىز بۇلتارتپاس بٸر اقيقاتقا – ەۆوليۋتسييالىق دامۋ عانا ۇلتتىڭ ٶركەندەۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸنە كٶزٸمٸزدٸ جەتكٸزدٸ».
رەۆوليۋتسييانى, تٶڭكەرٸستٸ ەشكٸم دە قالاپ وتىرعان جوق. بٸراق ەۆوليۋتسييالىق دامۋدىڭ بٸر شارتى - ديالوگ! قازٸر قوعام ەكٸگە جارىلعان; بيلٸك, وعان كٷنٸ تٷسكەندەر جەنە قالىڭ جۇرتشىلىق (ونىڭ قۇرامى دا بٸركەلكٸ ەمەس, الۋان-تٷرلٸ پوزيتسييا بار). ەكٸ جاقتىڭ اراسىندا ديالوگ جوق! سونى قولعا الۋ كەرەك!

ٶز قۇندىلىقتارىمىز تۋرالى ايتا كەلٸپ, پرەزيدەنت: «ٶزٸمدٸكٸ عانا تاڭسىق, ٶزگەنٸكٸ – قاڭسىق» دەپ كەرٸ تارتپاي, اشىق بولۋ, باسقالاردىڭ ەڭ وزىق جەتٸستٸكتەرٸن قابىلداي بٸلۋ, بۇل – تابىستىڭ كٸلتٸ, ەرٸ اشىق زەردەنٸڭ باستى كٶرسەت­كٸش­تەرٸنٸڭ بٸرٸ».
ولاي بولسا سول دامىعان ەلدەردٸڭ دەموكراتييالىق ٷردٸستەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە, بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸك, سٶز بوستاندىعى, ەدٸل سايلاۋ سەكٸلدٸ «نوۋ-حاۋلاردى» دا قازاقستانعا ەنگٸزۋ كەرەك!

پرەزيدەنت 2025 جىلدان باستاپ, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى ايتىپ وتىر. مەنٸڭشە, بۇل مەسەلەنٸڭ ەكٸ جاعى بار.
سٶزسزٸ, بۇل قادام قاجەت, سونىڭ ٸشٸندە قالپىمىز بەن قارپٸمٸزدٸ دەورىستاندىرۋ, دەسوۆەتتەندٸرۋ ٷشٸن قاجەت.

بٸراق, سونىمەن بٸرگە, 1940-جىلدان بەرٸ قاعازعا تٷسكەن بارشا رۋحاني بايلىعىمىزدان دا بٸر كٷندە ايىرىلىپ قالمايىق!
ماقالادا ايتىلعان بٸلٸم بەرۋدە گۋمانيتارلىق پەندەردٸڭ قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸ دە جاعىمدى جاڭالىق.

«ەلەمنٸڭ ٷزدٸك 100 وقۋلىعىنىڭ قازاق تٸلٸندە شىعۋى» - تاماش يدەيا! «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» اتتى يدەيا دا جاقسى. تەك بٸر ٶتٸنٸش; وعان تەك قانا اعىمداعى بيلٸكتٸ ماقتاۋعا قۇشتار اتاقتىلار عانا ەنٸپ كەتپەسە ەكەن...

«جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مەدەنيەت» اتتى جوبا «جاھانداعى زاماناۋي قازاق مەدەنيەتٸ» دەپ اتاماسقا?
قورىتا ايتارىم: سٶز جوق, پرەزيدەنت قوعامدا جارييا جەنە جارييا ەمەس فورمادا ايتىلىپ كەلە جاتقان بٸراز رۋحاني مەسەلەلەردٸ دٶپ باسقان. بۇل ماقالا سونىمەن بٸرگە, دەل وسىنداي باعالار مەن يدەيالار مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋزىنان شىعىپ وتىرعانىمەن قۇندى. مۇنىڭ ٶزٸ, ٸشتەي قازاق مٷددەسٸنە قارسىلاردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيادى. بٸراق, ماقالانىڭ كەيبٸر تۇستارىنا, سونىڭ ٸشٸندە, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى تەزيستەرٸنە قارسىلىق كٶرسەتەتٸندەر دە تابىلا جاتادى. كرەمل دە بۇل باستاماعا قۋانا قويماسى انىق. ول دەگەنٸڭٸز – كرەملدٸك «پروپاگانديستەر» ەندٸ وسى تاقىرىپتى مىقتاپ قولعا الادى دەگەن سٶز! وسى تۇرعىدان العاندا, ماقالانىڭ باستى باعىتتارىن جۇرت بولىپ قولداۋ كەرەك دەپ ويلايمىن! جەنە دە سول پروپاگانديستەر شىعا بەرەتٸن رەسەي تەلەارنالارىنىڭ يدەيالىق كونتەنتٸن بٸر سٷزٸپ شىعۋ كەرەك سيياقتى.

ەرينە, پرەزيدەنت بۇل ماقالاسىن تەك قانا رۋحاني سالاعا ارناعاننان كەيٸن مەن, بيلٸكتٸڭ ەكونوميكا, ەلەۋمەتتٸك, ساياسي سالالارداعى قىزمەتٸنە باعا بەرٸپ وتىرعانىم جوق. ول – ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە.

بەلكٸم, بازبٸرەۋلەر «وسى ماقالاسىمەن پرەزيدەنت جۇرت نازارىن قوعامداعى باسقا ٶزەكتٸ مەسەلەلەردەن اۋدارۋ ٷشٸن جازىپ وتىر» دەپ تە ايتا جاتار. بٸراق, ساياساتتىڭ ٶز زاڭدىلىعى بار: پرەزيدەنت جازدى, بٸز ٶز ويىمىزدى بٸلدٸردٸك.

PS. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, ماقالاسىندا رەسەيدەگٸ قازان رەۆوليۋتسيياسىنىڭ 100 جىلدىعىن اتاعان پرەزيدەنت «الاشوردانىڭ» 100 جىلدىعىن دا اتاپ ٶتكەندە تٸپتٸ قاتىپ كەتەتٸن ەدٸ!