Ámirhan Balqybek. Gomer «Iliadasy» túrkiler jáne máńgilik qala

Batyldardyń baǵy artsyn.

 Edil patsha

Túrki qasqyr mifi men toteminiń shyǵý tórkinin zertteý barysynda maǵan osy mif pen Rimdegi Kapitolii qanshyq qasqyrynyń arasynda qandai da bir bailanys bolýy múmkin be degen saýalǵa jaýap izdeýge týra kelgen. Osylaisha az-mazdap bul baǵytta derekter jinala bastaǵan.

Derekterdi ózara kiriktirý, iaǵin jalqydan tutasty taný ba­­rysynda aqyndar máńgilik qala dep dáripteitin baǵzy da jańa saltanatty Rimniń negizin bir kezderi prototúrkiler qa­­laǵan degen pikirge kelgenimdi ashyq aitqym keledi. Amal qan­sha, bul túrkishildikpen aýyrǵan sananyń sandyraǵy dei­­tin­­derdiń tabylatyndyǵyn da sezemin. Biraq aqiqaty – osy.

Keibir tustarda derek kózi retinde, ádebi shyǵarma bolsa da, Gomerdiń «Iliadasyna» da arqa súiegenimdi jasyra al­­mai­myn. Tipti ol ol ma, prototúrkiler taǵdyr jazmy­shymen Ap­penin túbegine osy «Iliadada» jyrlanatyn Troia qyr­­­ǵynynan keiin qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan degen pikirdi de qosa aitqym keledi.

Edil patsha men rimdikter

Tarihi derekterden biz ǵundardyń Rim qalasyna Edil (Atilla) basshylyǵymen bizdiń dáýirimizdiń 451-jyly jetkendigin, tipti ony tize búktirgenin de jaqsy bilemiz. Biraq bul Batys pen Shyǵystyń kóneden bailanysyp kele jatqan ortaq tarihynyń kóginde jarq ete qalǵan jasyndai qas-qaǵym sát qana edi.

Qumyq Murat Ájiniń «Deshti-Qypshaq dalasynyń jý­­sa­­ny» kitabynda krest-aiqyshtyń táńirshildiktiń bas tańba­­sy ekendigi, ony Rimge táńirshil ǵundar aparǵandyǵy týraly baian­­­­dalady.

Iá, rimdikterdiń ymyralasý men pátýalasý belgisi retinde (shyn mánisinde jaǵympazdyq edi!) Edil qosynynyń aldynan aiqysh-kresti alyp shyqqandyǵy ras.

Sebebi – olar Edildiń qolynda Mars qylyshynyń bar ekendigin biletin-di. Rimdik jylnamashy Priisk Edildiń zor abyroi-ataǵyn, alysqa ketken dańqyn, patshalar men bai-manaptar arasyndaǵy bedelin onyń Mars qylyshyn taýyp alǵandyǵymen túsindiredi. Ańyz boiynsha, áldebir baqtashy óristen tabynyn qaitaryp kele jatyp, bir qasharynyń siraǵynan qan sorǵalap júrgendigin baiqaidy. Tamǵan qan izin qýalap barǵan ol jerden júzi shyǵyp jatqan qylyshty kóredi. Qylyshty alyp kelip, Edilge syiǵa tartqan. Osy qylyshty alǵasyn Edildiń aiy ońynan týyp júre beredi. Sebebi – bul iesine sheksiz kúsh-qýat pen bilik syilaityn soǵys táńirisi Marstyń qylyshy edi. Ańyz osylai baiandaidy.

Qalai degenmen de rimdikterdiń Edilden qatty qoryqqandyǵy anyq. Bolmasa óz qalasynyń jelep-jebeýshisi bolyp sanalatyn Marstyń qylyshyn ata jaýy Edilge teginnen tegin bere salar ma edi. Ańyz ańyz ǵoi, degenmen óz iesine sheksiz kúsh-qýat pen bilik syilaityn Mars qylyshynyń tasasynda qandai qupiia jatqandyǵyn eshkimniń bilgisi kelmegendigi qyzyq.

Menińshe, Mars qylyshy Edildiń qynabynda bolǵan joq, onyń týynda beinelengen-di. Iaǵni, ǵun kósemi bas ietin totemniń simvoldyq keskini bolyp tabylatyn. Al syrt pishini buryshtary men qyrlary teń aiqysh-kresten góri tómengi qyry ózgelerinen uzyndaý svastikaǵa kóbirek uqsaityn.

Jobalap syzǵanda pishini mynandai bolýy múmkin:

QAIQY QYLYSh TAŃBASY SALYNÝY KEREK

Kieli tańbanyń maǵynalyq oqylýy qasqyr degen uǵymdy bildiretin-di. Murat Áji jazǵandai, onyń krest-aiqyshqa uqsas nusqasy bolýy da shyndyqtan alys ketpeidi. Óitkeni teologiia talaptary boiynsha ekeýi de táńirlik mánge ie tańbalar edi.

Rim túbinde Mars qylyshy men aiqysh-krest osylai kezdesti. Kezdesý sebepshisi ǵundar patshasy Edil bolatyn. Rimdikterdiń bári bolmasa da ishinara kózi ashyq saýattylary ǵun týyndaǵy tańbanyń Mars qylyshy emes, qasqyr totemine tiesili ekendigin sezgen shyǵar, biraq ony ashyq aitý 451-jylǵy ǵana emes, arǵy-bergi Rimdi búkil tarihymen ǵundardyń aiaǵyna jyǵyp berý bolyp shyǵatyn. Tarihtyń bulai baǵyt alyp ketýin rimdikterdiń qalamaǵandyǵy anyq. Nátijesinde olar qasqyr totemin jazbasha bolsa da Mars qylyshyna teli saldy. Al Mars qylyshy týraly túsinikpen bul kezdegi ǵundar, olar ǵana emes-aý, jalpy túrkiler áldeqashan qosh aitysqan-dy. Olar Rimniń ótken tarihyna talasa almaityn, óreleri jetpeitin. Al rimdikter mundai óresizdikti sheber paidalana bildi.

Mars qylyshy nege Edil patsha týyndaǵy qaiqy qylysh beinesindegi svastika bolýǵa tiis deitin saýal tastaýy múmkin oqyrmannyń. Tarih atasy sanalatyn Gerodot (b.d.d. 495-425 jj.) skifterdiń Marstyń beinesi emes, osy táńiriniki bolyp sanalatyn qaiqy (baiqaisyz ba, qaiqy!) qylyshqa tabynatyndyǵy týraly jazady. Olar soǵys táńirisine qurbandyqqa adam shalǵanda onyń qanymen qylyshtyń júzin jýyp otyratyn bolǵan. Solin degen jylnamashy da osy derekti naqtylai túsedi. Iá, Gerodot rimdik emes, ol – kóne grek oqymysty. Ol Edil dáýirinen segiz ǵasyr buryn, iaǵni bizdiń dáýirimizge deiinshi tórtinshi ǵasyrda ómir súrgen jan. Onyń jazbalarynyń túpnusqasynda Mars qylyshy emes, Arei, ne Ares qylyshy týraly sóz bolǵandyǵy da kúmán týdyrmaidy. Bizge Gomer «Iliadasyna» jol ashatyn da, mine, osy Arei ne Ares, dálirek aitqanda, Rim Marsynyń kónegrektik prototipi bolmaq. Degenmen, asyǵýǵa bolmas. Ár derek óz ornymen sóileýge tiis.

Qaiqy qylyshty bertinge deiin túrkiniń atty áskerleri ustaǵandyǵyna kúmán joq. Iaǵni, Gerodot áńgime qylyp otyrǵan saq-skifterdiń de túrkiler ekendigine shúbálanýǵa bolmaidy. Olar tabynǵan qaiqy qylyshtyń syrtqy beinesi shamamen mynandai bolǵandyǵy da kúdik týdyrmasa kerek:

QAIQY QYLYSh TAŃBASY SALYNÝY KEREK

Mine, grekter men rimdikter Mars qylyshy dep áspettep, ańyzǵa ainaldyryp júrgen túrkiniń qaiqy qylyshy osyndai edi. Onyń bir qaraǵanda svastika ne aiqysh-krest siiaqty bo­­lyp kórinetindigi de anyq. Qasqyr-qylyshqa qarsy qarsy shyq­qan qairan rimdikter! Olar osy qarsylyǵymen óz ta­rihyn da joqqa shyǵara jazdaǵandyqtaryn sezdi me eken?

Qasqyr – qudai

Kózi qaraqty qandai da bir etnograf ne tarihshy bolsyn, túrki qasqyr mifine álemdik úlgilerden uqsastyq izdegende, Rimdegi Kapitolii qanshyq qasqyryna bir soqpai ótýi múmkin emes. Rim ańyzy boiynsha, qala negizin qalaǵan aǵaiyndy jigitter Romýl men Remniń ákesi soǵys táńirisi Mars bolyp sanalady. Olardyń Marsty óz qalasynyń jelep-jebeýshisi retinde pir tutatyndyǵy da sondyqtan. Áfsana boiynsha áldebir boijetken (árine, jar qushaǵyn kórip, kúnáǵa batpaǵan jan) ǵibadathanaǵa ornalasady. Osynda ol soǵys qudaiy Marstyń naqsúierine ainalyp, odan egiz ul tabady. Biraq beishara qyzdyń soǵys táńirisimen tósek rahatyn bóliskendigine kim sene qoisyn (Mundaǵy jeli Shyńǵys han atategi men joryqtarynan syr shertetin «Mońǵoldyń qupiia shejiresinde» de ushyrasady). Balalar kúnádan týylǵan jandar retinde dalaǵa tastalynady. Mine, osy jerde olardy qanshyq qasqyr taýyp alyp, asyrap baǵady. Aman-esen erjetken balalar keiinnen jaýlarynan kek alyp, Tibr jaǵalaýynda áigili Rim qalasynyń negizin qalaidy.

Iá, túrkilik qasqyr mifi men rim ańyzynyń uqsastyǵynda daý joq. Biraq nege taǵy da qanshyq qasqyr? Nege ózge ań emes, mysaly maral ne aiý? Olai bolýy da ábden múmkin edi ǵoi.

Kóne Rimdegi Mars senimimen (kýlti) tanys jan bul saýal­ǵa tez-aq jaýap tapqan bolar edi. Ejelgi Gre­tsiia­daǵydai Rimde de músin óneri jaqsy damyǵany belgili. Olar ózderi tabynǵan qudailardyń bárine qalanyń kórnekti jer­lerine, ǵibadathanalar men quthanalarǵa qola ne már­már­den músinder ornatatyn. Al Marsqa kelgende, qala je­beýshisi emes pe, iltipattary men myrzalyqtary, tipti, erek­she bolatyn. Olar Mars otyrǵan tastuǵyrdyń tóńiregine bir úiir qasqyrdyń músinderin taǵy da ornatatyn-dy. Sha­masy, baǵzy Rimde soǵys táńirisi osy bir qorqaý jyrt­qyshpen astastyryla uǵynylǵan bolsa kerek. Iá, Romýl men Rem týraly áfsanany týdyrýshy Rim aqyn-abyzdary (nege ekeni belgisiz, olardy jergilikti halyqtyń sal dep ata­ǵan­dyǵy qyzyq. Bizdiń sal-seriler solardyń zańdy jal­ǵasy bolmady ma eken) óz zamandastarynyń osy qudai týraly senim-túsinikterine qaishy kelgen joq. Olar ańyzdy bel­gili bir daiyn sheńberdiń ishinde ǵana jasap shyǵardy. Óitkeni, yryq bermes asaý qiialdan týyndady degenmen mi­fo­logiia da belgili bir logikalyq qisyndarǵa súienetin. Ańyz­dyń túpnusqasynda qasqyr totemi jatty.

Biraq qasqyr totemimen Mars qylyshyn, meili ol qas­­­­­­qyr-qudai qylyshy bolsyn, tikelei bailanystyrýǵa bul de­rek te azdyq etedi. Endi qasqyr toteminiń baǵzy grek­terge, odan kóne rimdikterge qalai jetkendigin, ony jetkizgen ha­lyqtyń kim ekendigin zerdeleý kerek. Árine, olar pro­to­túrkiler edi.

«Iliada» men «Eneida»

Gomer «Iliadasy» on jylǵa sozylǵan Troia qyrǵy­ny­nyń sońǵy eki aiynda bolǵan oqiǵalardy ǵana jyrlaidy.

Eki armiianyń munshalyqty uzaq ýaqyt taban tirese soǵysýyn odan burynǵy da, odan keiingi de tarih bilgen emes. Troianyń tarihta bolǵan qala ekendigin nemistiń áýesqoi arheology Genrih Shliman 1863-jyly qazba jumystarynyń nátijesinde dáleldep berdi. Onyń orny qazirgi Túrkiia territoriiasynda, Jerorta teńizinen bes shaqyrymdai qashyqtyqtaǵy tóbede jatyr. Iaǵni, Troia qyrǵynynyń da tarihta bolǵan oqiǵa ekendigine daý joq. Ǵalymdar áli kúnge on eki qabat qala-qorymnyń qai qabaty «Iliadadaǵy» Troiaǵa tiesili ekendigin anyqtai almai dal. Biraq búgingi tarih soǵystyń shyǵýyna aqyndar shabytynan týyndaǵan altyn almanyń eshqandai da kináli emestigin naqty aita alady. Aheilikter men troialyqtar arasynda qandy qyrǵynnyń tutanýyna Illionnyń (Troianyń taǵy bir ataýy. «Iliada» ataýy osydan shyqqan) úlken saýda ortalyǵy retinde tiimdi jaǵrapiialyq núktege ornalasýy sebep bolǵan-dy. Úsh qurlyq – Aziia, Eýropa, Afrikanyń teńiz jáne dalalyq kerýen joldary osy jerde túiisetin. Qysqasy, aheilikter Troiaǵa altyn almanyń kesirinen qashyp ketken arýdy emes, shyn maǵynasyndaǵy altyn almanyń — bailyqtyń ózin izdep attanǵan bolatyn. Qalǵany aqyndardyń sharýasy edi. Olar Platonnyń (b.d.d. 428-348 jj.) aqyndarǵa qoiatyn talabyn tolyq aqtap shyqty. «Aqyn, ol eger shynymen aqyn bolsa, bádik aqyl aityp ýaqyt almai, mifter týdyrýǵa tiis». Obaly káne, kóne grek aqyndary tilderin bezep-aq baqty. Olardy túsinýge de bolady. Óitkeni grek qala-memleketteri ózara birikkende ǵana qýatty saiasi jáne áskeri kúshke ainala alatyndyǵyn baiqatqan. Óz halqynyń patriottary retinde grek aqyndarynyń mundai oqiǵadan tys qalýy, ony jyrlamaýy múmkin emes-ti. Biraq aqyndar soǵystyń shynaiy sebepterin mifologiialyq reńktermen kómkerip, áldebir tuspal maǵynalarmen sheber astastyryp jiberdi. Eger Troia qyrǵynynyń tarihi hronologiia boiynsha bizdiń dáýirimizge deiingi 1200-shi jyldary bolǵan oqiǵa ekendigin eskersek, ýaqyttyń aqyndardyń paidasyna jumys istegendigi anyq. Gomerdiń ózi osy oqiǵadan kemi tórt ǵasyrdai keiin ómir súrgen jan edi. Uly jádiger ekendigine qaramai «Iliadanyń» tutas týyndynyń bir taraýy ǵana siiaqty bolyp seziletindigi de sondyqtan. Troia qyrǵyny, jalpy alǵanda, aýyzdan aýyzǵa, urpaqtan urpaqqa kóship otyz ǵasyrdai ýaqyt boiy jyrlanyp keldi. Biraq bizdi qyzyqtyratyny «Iliadanyń» kórkemdik qundylyqtary nemese gekzometrlik óleń ólshemderi emes, ondaǵy prototúrkiler tarihyna qatysty-aý degen derekter ǵana.

Nege ekeni belgisiz, basqa qudailardai emes, baǵzy grek aqyndary soǵys táńirisi Areige shúiligip-aq baǵady. Qol­­da­rynan kelse, ony ájýalap qalýǵa qumar. Ojar minezdi qu­dai jigittiń, tipti, keibir tustarda ajaldy pendeden taiaq jep murny qanap qalatyn kezderi de bar. Muny ádebiet­­shi­lerdiń Areidiń troialyqtar jaǵynda soǵysatyndyǵymen uǵyn­dyrǵysy keletindigin jaqsy túsinemin. Qarsylasynyń ózinen bir saty bolsa da joǵary turǵandyǵyn kim jaqsy kóre qoisyn. Osylai dep tujyrymdai salýǵa da bolar edi-aý, biraq máseleniń astary odan tereńirekte jatqan sekildi. Ke­zekti oi ústinde maǵan soǵys táńirisi Areidiń prototipi Troia jaǵynda odaqtas bolyp soǵysqan áldebir belgisiz ha­­lyq­tyń totemi emes pe eken degen pikir kelgen. Jebirei ti­lindegi «aris» sózi «qasqyrlar úiiri» dep aýdarylatyndyǵyn bil­genimde, bul pikirimniń durystyǵyna kózim taǵy da jete tús­kendei boldy. Iýdeiany bir kezderi grekterdiń basyp al­ǵany tarihtan jaqsy belgili. Eki halyqtyń arasyndaǵy má­deni qarym-qatynastyń da joǵary deńgeide bolǵandyǵyna kúmán joq. Mundaida irili-usaqty alys-beris bola beretin. Iaǵni, grekterdiń soǵys táńirisi esiminiń jebireilik nusqasyn qabyldaǵan bolýy da ábden múmkin. Kim biledi, bálkim, qazaqtaǵy Bekarys, Janarys, Aqarys sekildi kisi esimderiniń quramyndaǵy arys sózi de qasqyr ne bóri degen maǵynany bildiretin bolar. Arys sóziniń er kisige ǵana qoldanatyndyǵyn eskersek, bul boljam negizsiz de emes siiaqty. Qasqyrǵa bailanysty arlan ataýynda birinshi býynnyń ar bolyp keletindigi de osyndai oiǵa bastaidy. Iaǵni, Troia túbindegi qyrǵynǵa qatysty taipalardyń biriniń týynda qasqyr sulbasy beinelengen dep batyl aitýǵa bolady. Jáne olardyń baiyrǵy túrkiler ekendigine de kúdik týmasa kerek.

Aldyńǵy jáne taiaý Aziia, berisi kishi Aziia kóne tarihynda kórnekti iz qaldyrǵan belgisiz halyqtardyń sanatynda qar ulysy da atalady. Osy ulystyń Troia túbindegi shaiqasqa qatysqandyǵynda kúmán joq. Gomer «Iliadasynda», segizinshi jyrda mynandai joldar bar:

«Teńiz jaqqa qar jasaqtary,

qisyq sadaqty peondar,

Jáne de táńiri tektes leleg, kavkon,

pelasg qosyndary bettep keledi».

Osynda atalǵan ulystardyń bári – Troianyń odaqtastary. Iaǵni, qarlar da Troia jaǵynda soǵysqan. Al olardyń Altaidan shyqqan halyq ekendigi týraly ekinshi ǵasyr tarihshysy Ptolomei jazbalarynda naqty derek bar. Strabon da qarlar migratsiiasy týraly áńgime qylǵanda osy pikirdi rastaidy. Iaǵni, Altaidyń qashannan baba túrki besigi bolǵandyǵyn eske alsaq, qarlar túrki tektes halyq bolǵan. (Esh nárse izsiz joǵalmaq emes. Menińshe, «Iliadanyń» kóne túrkilik nusqasy bolǵan bolýy da ábden múmkin). Qarlardyń Troia qyrǵynynan bertinirekte, iaǵni bizdiń dáýirimizge deiingi besinshi ǵasyrǵa deiin Jerorta teńizi men onyń jaǵalaýlaryna ústemdik etip kelgendigi kóne dáýir tarihynan jaqsy belgili. Olardy Krit pen Kipr araldarynan birikken grek flotiliiasy ǵana yǵystyryp shyǵara aldy. Baǵzy bir kezderi Kiprdiń Alash dep atalǵandyǵy da munda túrkilerdiń bolǵandyǵynan habar beretindei. Iá, bizdiń babalarymyz teńizde júzýdi jaqsy bilgen. Olar myqty jaýynger de edi. Jalpy qarlar erjúrektilimen aty shyqqan halyq-ty. Prototúrkilerdiń (bálkim, skifter) keremet teńizshi bolǵandyǵyna kónegrektterdiń «zákirdi» (iakor) skif Anaqarys oilap taýyp edi» deýi de tamasha aiǵaq.

Ókinishtisi sol, bizdiń qolymyzda qarlardyń týynda qasqyrdyń sulbasy beinelengeni týraly naqty derek joq. Biraq ony izdeýdiń qajeti de shamaly siiaqty. Óitkeni Troia qyrǵynyna bir emes, birneshe prototúrki taipalary qatysqan deýge negiz bar. Solardyń biri Troia patshasy Priamnyń týysy, ataqty «Eneida» poemasynyń («Eneida» — rim aqyny Vergiliidiń poemasy.Onda Eneidiń Troiany qorǵaýda kórsetken erlik isteri, Troia qulaǵannan keiingi qaiǵy men qasiretke toly ómiri sóz bolady) keiipkeri Eneidiń sońyna ergen ulys sekildi. Túrkilik qasqyr mifi men toteminiń kóne túrkilik nusqasyn Appenin túbegine aparǵan da, sol tóńirektegi taipalarmen birigip (etrýskiler) Rimniń negizin qalaǵanda, Rim tarihyna qanshyq qasqyr beinesin telip bergen de osy bir taipanyń jasampazdyqqa toly erlik sapary bolsa kerek. Áitpese grekterde ájýa bolyp júrgen soǵys táńirisiniń rimdikter uǵymynda Iýpiterden keiingi (Iýpiter – Rimniń qudailar panteonyndaǵy bas qudai) ekinshi orynǵa shyǵa kelgendigin qalai túsindirýge bolady? Árine, bir ǵana sebeppen. Ol Rimniń negizin qalaǵan halyqtardyń biriniń syiynatyn kie-qudireti bolǵanda ǵana. Jáne osylai bolǵandyǵy da aqiqat. Buǵan qosymsha mynandai boljamdy da usynýǵa bolady. «Iliadadaǵy» Eneidiń troialyq emes, Troia patshasynyń basqa jaqtan kelgen odaqtas týysqan ekendigin eskersek, osy bir qaharmannyń ata-tegin sol kezderi Qara teńizdiń ońtústigin mekendegen skifterden (Gerodot deregindegi) taratýǵa ábden bolatyn sekildi. Eneidiń kóshpeli bolmasa da malshylar qaýymynan ekendigin osy qaharmannyń Ahilespen jekpe-jekke shyǵarda óz ata-tegin tanystyryp sóileitin sózi de aiǵaqtai túsetindei. Ol «babam Erihtonnyń (Bálkim Erikton shyǵar) úsh myń, iá, anaý-mynaý emes, úsh myń jylqysy bolǵan jáne jer betindegi ajaldy pendeler ishindegi eń bai kisi edi» dep maqtanady. Ajalmen betpe-bet kelip turǵanda tek kópsheli ǵana osylai jelpinýi múmkin-di. Onyń ústine Troiany qorǵaýǵa skif taipalary qatysyp edi degen boljam da shyndyqqa tolyq janasady. Jalpy, Troia túbinde kimder ólimge basyn tikpedi. Balkannan da, Afrikadan da, arysy Skandinaviiadan da belgisiz halyq­­tar­dyń osy jerge óz qosyndaryn attandyrǵany anyq-ty. Asyly, Gomer dastany men Gerodot deregin ózara bai­la­nystyratyn túiin de osy bolsa kerek. Osy jerde kóne Gre­kiianyń eki uly perzentine ókpe-naz aita ketken de oryn­dy. Gomer qasqyr totemin Areimen bailanystyryp jiberse, Gerodot osy totemniń tańbasyn Mars qylyshymen shatas­ty­ryp aldy.

Maǵan qasqyr mifi men toteminiń shyǵý tórkini týraly budan buryn da jazýǵa týra kelgen (Táńiri, Qudai ie jáne qasqyr týraly, «Qazaq ádebieti», 1997 j, № 48). Onda ańyzdyń negizinde Kún júiesinde bolǵan ǵaryshtyq apat jatyr degen boljam aitqan bolatynmyn. Jebirei qudai iesiniń (Iegova) Sinai taýynda Musa paiǵambarǵa negizgi on qaǵidany túsiretin mezgilin de osy apatpen bailanys­­tyr­ǵan­myn-dy. Iá, osy apat jer betindegi barlyq halyqtyń dúnietanymy men mifologiiasynda óshpes iz qaldyrdy. Osyndai iz kóne grek mifologiiasynda da bolýy múmkin. Óitkeni Gomer soǵys qudaiy Areidi «Iliadaǵa» keiipker qylyp engizgende, osy apat týraly ańyzdy negizge alǵan ispetti. Areidiń Mars planetasynyń grekshe ataýy ekenin eskersek, «Iliadadan» Troia qyrǵynymen bir mezgilde júrip otyratyn plenatalar aralyq qaqtyǵys týraly jelini de ańǵarýǵa bolady.

Árine, bul jeli dastanǵa onyń kórkemdik deńgeiin arttyra túsý úshin kóp keiin engizildi. Dastanǵa osy jelini engizerde Gomerdiń ǵarysh apaty týraly túrkiler arasynda aitylyp júrgen ańyz áńgimeni estigen bolýy da ábden múmkin. Túrki ańyzynyń bas keiipkeri jebirei qudaiy Iegova da, grektiń soǵys táńirisi Arei de emes, kádimgi qasqyr edi. Iaǵni suńǵyla Gomerdiń soǵys qudaiy Areidiń prototúrkilik qasqyr toteminiń dál ózi ekendigin ańǵarmaýy múmkin emes-ti. Sol sebepti de Troia túbindegi qyrǵynda soǵys táńirisi týyna qasqyr sulbasy bederlengenderdiń jaǵyna shyǵyp ketti. Oǵan aqyn qiialy kináli edi. Óz kezeginde prototúrkiler de ózderiniń qasqyr totemimen tamyrlas grektik Táńiriden habardar bolǵan deýge bolady. Áitpese, Rimniń negizin qalaǵan prototúrkiler óz totemin Mars­­pen astastyryp jibermes edi ǵoi.

Iá, Romýl men Rem týraly ańyz da, Marstyń skýlp­­týra­lyq panteondarda qasqyr úiiriniń ortasynda bei­ne­­lenetindigi de halyq jadynyń jasampazdyǵynyń jarqyn mysaly bolatyn.

Sóz oraiy kelgende aita keteiik, meni Enei baspanalaǵan Karfagen qalasy Qarlar qalasy bolar-aý degen oi túrtpektegeli de biraz boldy. Mysaly, Qarkent bolýy da múmkin ǵoi. «Kent» sózi parsy tilinde qala, shahar degen maǵynany bildiredi. Biraq kóne latyn tilinde adam, adamdar, halyq degen maǵynany bildiretindigin de umytpaǵan jón. «Iliadadaǵy» Troia tóńireginde Qarqara atty shyńnyń kezdesetindigi de qyzyq. Dastanda:

«Kronuly (Zevs) Idaǵa, ań-qustyń

nýly-sýly anasyna,

Toǵaiy men qurbandyqhanasy

ornalasqan Qarqaraǵa kelip, júirik

sáigúlikteriniń tizginin tartty»,

— degen joldar bar.

Rim pir tuta jazdaǵan adam

Edil patsha zamanyndaǵy bilimdi rimdikter Rim tarihynyń bastaýynda prototúrkiler turǵandyǵyn sezingen siiaqty.

Olar Edilge Marstyń qylyshyn ǵana syilap qoiǵan joq, ony Marstyń uly qylyp ta jibere jazdady. Bul qasietti qala tarihynda Romýl men Remmen bir qatarda turý degen sóz edi. Hristian dini kedergi jasamaǵanda, kim biledi, bizdiń Rimniń uly perzentteriniń biri Edil týraly ańyzǵa kýá bolýymyz da ábden múmkin edi-aý. Amal qansha. Keiinirek, Edildiń basynan baq taiǵannan keiin hristian dini, dálirek aitqanda, shirkeý ǵun kósemin ulyqtaityn ańyz áńgimelerdiń bárine teris maǵyna, solaqai sipat berip jiberdi. Nátijesinde, Edil Mars pen hanshanyń nekesinen emes, it (negizgi qasqyr bolýy tiis) pen hanshanyń kóńildestiginen dú­niege kelgen adam beineli, it qulaqty qubyjyq bolyp shyq­ty. Degenmen ańyzdyń túpnusqasynda Romýl men Rem­niń dúniege kelýi týraly rimdik áfsana jelisi jatqan­­dy­ǵyn syrt kózden jasyrý múmkin emes-ti.

Iá, Oljas Súleimenov jazǵandai Eýropaǵa Edildiń itten týǵandyǵy týraly ańyzdy ǵundar ákelgen joq, onyń kóne rimdik, bálkim, etrýskilik bolyp sanalatyn jergilikti kónekóz nusqasy da bar edi. Ony baǵzy bir kezderi Rimniń negizin qalaǵan prototúrkilerdiń mura qylyp qaldyrǵandyǵy da anyq. Biraq, amal qansha, bul kezderi Marstyń ornyn Isýs Hristos basyp úlgergen bolatyn. Ýaqyt Hristos týǵannan keiingi 450-jyldardy kórsetip turdy. Shańyraǵy shaiqala bastaǵan Rim bolsa hristian seniminiń ortalyǵy bolyp qalýǵa tyrysyp jatty. Sebebi, alyp imperiianyń áldebir otar elinde paida bolǵan adamzatty qutqarýshy jaily ilim Rim kogortalaryn soǵyssyz tize búktirgen-di.

Al Hristospen jaǵalasýǵa Edildiń daiyndyǵy da, yntasy da joq edi. Óitkeni kóshpeli túrkilerdegi sekildi onda da paiǵambarlyq jaily túsiniktiń bolmaǵandyǵy anyq. Kim biledi, Isa jaily áńgimeni estigen qairan Edil qarqyldap kúlgen de bolar-aý. «Oń betińnen ursa, sol betińdi tos» degen qaǵidany júregi bar qandai jan qabyldai qoisyn.

Mine, osylaisha túbi bir Marsqa tabynýshylyq pen qasqyr toteminiń arasynda ótkel bermes asý bolyp hristian senimi jatty. Al Edil bastaǵan ǵundar baǵzy bir zamanda Rim tarihynda iz qaldyrǵan prototúrkilerdiń jańǵyryǵy siiaqtanyp ómir men tarih sahnasynan zyr etip óte shyqty. Olar Rimniń negizin bir kezderi ózderi tektes halyqtyń qalaǵandyǵyn bilgen de, ony bilsek dep bas aýyrtqan da joq.

Sóz sońy

«Rimdikter aldymen latyn tiliniń shyǵý tórkinin zertteýge kiriskende, olardyń álemdi jaýlap alýǵa eshqandai da ýaqy­ty qalmaǵan bolar edi». Nemis aqyny Genrih Geine osylai jazady. Bir ǵasyrdan asa ýaqyttan keiin qazaq aqy­ny Oljas Súleimenov te osy yńǵailas pikirdi qaita­lai­­dy. Aqyn «Sóz tórkini» eńbeginiń «Bastapqy grammatika» atty taraýynda baiyrǵy Aldyńǵy Aziia men Jerorta teńizi jaǵalaýlaryndaǵy elderde, iaǵni búgingi Rim ornalasqan Appenin túbeginde de túrkiler men slaviandardyń yqpaly zor bolǵandyǵyn aitady. Al mundai yqpaldyń tarihta, jergilikti halyqtardyń sózdik qorynda, ańyzdar men áfsanalarynda iz qaldyrmaýy múmkin emes-ti.

Aqyn, sondai-aq, túbekte alǵash ret 12 qala-memleketten turatyn qýatty birlestiktiń (b.d.d. ÚII ǵ.) negizin qalaǵan taipalardyń quramynda prototúrkilik taipalardyń da bolǵandyǵyn joqqa shyǵarmaidy. Tipti, olardyń biriniń týynda qasqyr beinesi bolǵan degen pikirdi de alǵa tartady. Iá, aqyn aǵa aitqandai, Rimniń bir kezdegi eltańbasy «qanshyq qasqyr men egiz ul» degen maǵynany bildiretin mynandai tańbalardan turǵan bolýy ǵajap emes:

RIM ELTAŃBASY SALYNÝY KEREK

Ol ol ma, aqyn aǵa keibir baǵzy etrýs jazbalaryn tikelei túrki tiliniń kómegine súienip oqýdy usynady. Iá, Appenin túbeginde bir kezderi prototúrkiler dáýirlep turǵan. Oǵan máńgilik Rimniń irgesine qalanǵan tastar kýá. Bizdiń endigi mindet sol tastardy sóiletý bolsa kerek.

1998 jyl,

Ámirhan Balqybek

«Qasqyr qudai bolǵan kez» kitabynan