ەمٸرحان بالقىبەك. گومەر «يلياداسى» تٷركiلەر جەنە مەڭگiلiك قالا

باتىلداردىڭ باعى ارتسىن.

 ەدiل پاتشا

تٷركi قاسقىر ميفi مەن توتەمiنiڭ شىعۋ تٶركiنiن زەرتتەۋ بارىسىندا ماعان وسى ميف پەن ريمدەگi كاپيتوليي قانشىق قاسقىرىنىڭ اراسىندا قانداي دا بiر بايلانىس بولۋى مٷمكiن بە دەگەن ساۋالعا جاۋاپ iزدەۋگە تۋرا كەلگەن. وسىلايشا از-مازداپ بۇل باعىتتا دەرەكتەر جينالا باستاعان.

دەرەكتەردi ٶزارا كiرiكتiرۋ, ياعين جالقىدان تۇتاستى تانۋ با­­رىسىندا اقىندار مەڭگiلiك قالا دەپ دەرiپتەيتiن باعزى دا جاڭا سالتاناتتى ريمنiڭ نەگiزiن بiر كەزدەرi پروتوتٷركiلەر قا­­لاعان دەگەن پiكiرگە كەلگەنiمدi اشىق ايتقىم كەلەدi. امال قان­شا, بۇل تٷركiشiلدiكپەن اۋىرعان سانانىڭ ساندىراعى دەي­­تiن­­دەردiڭ تابىلاتىندىعىن دا سەزەمiن. بiراق اقيقاتى – وسى.

كەيبiر تۇستاردا دەرەك كٶزi رەتiندە, ەدەبي شىعارما بولسا دا, گومەردiڭ «يلياداسىنا» دا ارقا سٷيەگەنiمدi جاسىرا ال­­ماي­مىن. تiپتi ول ول ما, پروتوتٷركiلەر تاعدىر جازمى­شىمەن اپ­پەنين تٷبەگiنە وسى «يليادادا» جىرلاناتىن ترويا قىر­­­عىنىنان كەيiن قونىس اۋدارۋعا مەجبٷر بولعان دەگەن پiكiردi دە قوسا ايتقىم كەلەدi.

ەدiل پاتشا مەن ريمدiكتەر

تاريحي دەرەكتەردەن بiز عۇنداردىڭ ريم قالاسىنا ەدiل (اتيللا) باسشىلىعىمەن بiزدiڭ دەۋiرiمiزدiڭ 451-جىلى جەتكەندiگiن, تiپتi ونى تiزە بٷكتiرگەنiن دە جاقسى بiلەمiز. بiراق بۇل باتىس پەن شىعىستىڭ كٶنەدەن بايلانىسىپ كەلە جاتقان ورتاق تاريحىنىڭ كٶگiندە جارق ەتە قالعان جاسىنداي قاس-قاعىم سەت قانا ەدi.

قۇمىق مۇرات ەجiنiڭ «دەشتi-قىپشاق دالاسىنىڭ جۋ­­سا­­نى» كiتابىندا كرەست-ايقىشتىڭ تەڭiرشiلدiكتiڭ باس تاڭبا­­سى ەكەندiگi, ونى ريمگە تەڭiرشiل عۇندار اپارعاندىعى تۋرالى بايان­­­­دالادى.

يە, ريمدiكتەردiڭ ىمىرالاسۋ مەن پەتۋالاسۋ بەلگiسi رەتiندە (شىن مەنiسiندە جاعىمپازدىق ەدi!) ەدiل قوسىنىنىڭ الدىنان ايقىش-كرەستi الىپ شىققاندىعى راس.

سەبەبi – ولار ەدiلدiڭ قولىندا مارس قىلىشىنىڭ بار ەكەندiگiن بiلەتiن-دi. ريمدiك جىلناماشى پرييسك ەدiلدiڭ زور ابىروي-اتاعىن, الىسقا كەتكەن داڭقىن, پاتشالار مەن باي-ماناپتار اراسىنداعى بەدەلiن ونىڭ مارس قىلىشىن تاۋىپ العاندىعىمەن تٷسiندiرەدi. اڭىز بويىنشا, ەلدەبiر باقتاشى ٶرiستەن تابىنىن قايتارىپ كەلە جاتىپ, بiر قاشارىنىڭ سيراعىنان قان سورعالاپ جٷرگەندiگiن بايقايدى. تامعان قان iزiن قۋالاپ بارعان ول جەردەن جٷزi شىعىپ جاتقان قىلىشتى كٶرەدi. قىلىشتى الىپ كەلiپ, ەدiلگە سىيعا تارتقان. وسى قىلىشتى العاسىن ەدiلدiڭ ايى وڭىنان تۋىپ جٷرە بەرەدi. سەبەبi – بۇل يەسiنە شەكسiز كٷش-قۋات پەن بيلiك سىيلايتىن سوعىس تەڭiرiسi مارستىڭ قىلىشى ەدi. اڭىز وسىلاي باياندايدى.

قالاي دەگەنمەن دە ريمدiكتەردiڭ ەدiلدەن قاتتى قورىققاندىعى انىق. بولماسا ٶز قالاسىنىڭ جەلەپ-جەبەۋشiسi بولىپ سانالاتىن مارستىڭ قىلىشىن اتا جاۋى ەدiلگە تەگiننەن تەگiن بەرە سالار ما ەدi. اڭىز اڭىز عوي, دەگەنمەن ٶز يەسiنە شەكسiز كٷش-قۋات پەن بيلiك سىيلايتىن مارس قىلىشىنىڭ تاساسىندا قانداي قۇپييا جاتقاندىعىن ەشكiمنiڭ بiلگiسi كەلمەگەندiگi قىزىق.

مەنiڭشە, مارس قىلىشى ەدiلدiڭ قىنابىندا بولعان جوق, ونىڭ تۋىندا بەينەلەنگەن-دi. ياعني, عۇن كٶسەمi باس يەتiن توتەمنiڭ سيمۆولدىق كەسكiنi بولىپ تابىلاتىن. ال سىرت پiشiنi بۇرىشتارى مەن قىرلارى تەڭ ايقىش-كرەستەن گٶرi تٶمەنگi قىرى ٶزگەلەرiنەن ۇزىنداۋ سۆاستيكاعا كٶبiرەك ۇقسايتىن.

جوبالاپ سىزعاندا پiشiنi مىنانداي بولۋى مٷمكiن:

قايقى قىلىش تاڭباسى سالىنۋى كەرەك

كيەلi تاڭبانىڭ ماعىنالىق وقىلۋى قاسقىر دەگەن ۇعىمدى بiلدiرەتiن-دi. مۇرات ەجi جازعانداي, ونىڭ كرەست-ايقىشقا ۇقساس نۇسقاسى بولۋى دا شىندىقتان الىس كەتپەيدi. ٶيتكەنi تەولوگييا تالاپتارى بويىنشا ەكەۋi دە تەڭiرلiك مەنگە يە تاڭبالار ەدi.

ريم تٷبiندە مارس قىلىشى مەن ايقىش-كرەست وسىلاي كەزدەستi. كەزدەسۋ سەبەپشiسi عۇندار پاتشاسى ەدiل بولاتىن. ريمدiكتەردiڭ بەرi بولماسا دا iشiنارا كٶزi اشىق ساۋاتتىلارى عۇن تۋىنداعى تاڭبانىڭ مارس قىلىشى ەمەس, قاسقىر توتەمiنە تيەسiلi ەكەندiگiن سەزگەن شىعار, بiراق ونى اشىق ايتۋ 451-جىلعى عانا ەمەس, ارعى-بەرگi ريمدi بٷكiل تاريحىمەن عۇنداردىڭ اياعىنا جىعىپ بەرۋ بولىپ شىعاتىن. تاريحتىڭ بۇلاي باعىت الىپ كەتۋiن ريمدiكتەردiڭ قالاماعاندىعى انىق. نەتيجەسiندە ولار قاسقىر توتەمiن جازباشا بولسا دا مارس قىلىشىنا تەلي سالدى. ال مارس قىلىشى تۋرالى تٷسiنiكپەن بۇل كەزدەگi عۇندار, ولار عانا ەمەس-اۋ, جالپى تٷركiلەر ەلدەقاشان قوش ايتىسقان-دى. ولار ريمنiڭ ٶتكەن تاريحىنا تالاسا المايتىن, ٶرەلەرi جەتپەيتiن. ال ريمدiكتەر مۇنداي ٶرەسiزدiكتi شەبەر پايدالانا بiلدi.

مارس قىلىشى نەگە ەدiل پاتشا تۋىنداعى قايقى قىلىش بەينەسiندەگi سۆاستيكا بولۋعا تيiس دەيتiن ساۋال تاستاۋى مٷمكiن وقىرماننىڭ. تاريح اتاسى سانالاتىن گەرودوت (ب.د.د. 495-425 جج.) سكيفتەردiڭ مارستىڭ بەينەسi ەمەس, وسى تەڭiرiنiكi بولىپ سانالاتىن قايقى (بايقايسىز با, قايقى!) قىلىشقا تابىناتىندىعى تۋرالى جازادى. ولار سوعىس تەڭiرiسiنە قۇرباندىققا ادام شالعاندا ونىڭ قانىمەن قىلىشتىڭ جٷزiن جۋىپ وتىراتىن بولعان. سولين دەگەن جىلناماشى دا وسى دەرەكتi ناقتىلاي تٷسەدi. يە, گەرودوت ريمدiك ەمەس, ول – كٶنە گرەك وقىمىستى. ول ەدiل دەۋiرiنەن سەگiز عاسىر بۇرىن, ياعني بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنشi تٶرتiنشi عاسىردا ٶمiر سٷرگەن جان. ونىڭ جازبالارىنىڭ تٷپنۇسقاسىندا مارس قىلىشى ەمەس, ارەي, نە ارەس قىلىشى تۋرالى سٶز بولعاندىعى دا كٷمەن تۋدىرمايدى. بiزگە گومەر «يلياداسىنا» جول اشاتىن دا, مiنە, وسى ارەي نە ارەس, دەلiرەك ايتقاندا, ريم مارسىنىڭ كٶنەگرەكتiك پروتوتيپi بولماق. دەگەنمەن, اسىعۋعا بولماس. ەر دەرەك ٶز ورنىمەن سٶيلەۋگە تيiس.

قايقى قىلىشتى بەرتiنگە دەيiن تٷركiنiڭ اتتى ەسكەرلەرi ۇستاعاندىعىنا كٷمەن جوق. ياعني, گەرودوت ەڭگiمە قىلىپ وتىرعان ساق-سكيفتەردiڭ دە تٷركiلەر ەكەندiگiنە شٷبەلانۋعا بولمايدى. ولار تابىنعان قايقى قىلىشتىڭ سىرتقى بەينەسi شامامەن مىنانداي بولعاندىعى دا كٷدiك تۋدىرماسا كەرەك:

قايقى قىلىش تاڭباسى سالىنۋى كەرەك

مiنە, گرەكتەر مەن ريمدiكتەر مارس قىلىشى دەپ ەسپەتتەپ, اڭىزعا اينالدىرىپ جٷرگەن تٷركiنiڭ قايقى قىلىشى وسىنداي ەدi. ونىڭ بiر قاراعاندا سۆاستيكا نە ايقىش-كرەست سيياقتى بو­­لىپ كٶرiنەتiندiگi دە انىق. قاسقىر-قىلىشقا قارسى قارسى شىق­قان قايران ريمدiكتەر! ولار وسى قارسىلىعىمەن ٶز تا­ريحىن دا جوققا شىعارا جازداعاندىقتارىن سەزدi مە ەكەن?

قاسقىر – قۇداي

كٶزi قاراقتى قانداي دا بiر ەتنوگراف نە تاريحشى بولسىن, تٷركi قاسقىر ميفiنە ەلەمدiك ٷلگiلەردەن ۇقساستىق iزدەگەندە, ريمدەگi كاپيتوليي قانشىق قاسقىرىنا بiر سوقپاي ٶتۋi مٷمكiن ەمەس. ريم اڭىزى بويىنشا, قالا نەگiزiن قالاعان اعايىندى جiگiتتەر رومۋل مەن رەمنiڭ ەكەسi سوعىس تەڭiرiسi مارس بولىپ سانالادى. ولاردىڭ مارستى ٶز قالاسىنىڭ جەلەپ-جەبەۋشiسi رەتiندە پiر تۇتاتىندىعى دا سوندىقتان. ەفسانا بويىنشا ەلدەبiر بويجەتكەن (ەرينە, جار قۇشاعىن كٶرiپ, كٷنەعا باتپاعان جان) عيباداتحاناعا ورنالاسادى. وسىندا ول سوعىس قۇدايى مارستىڭ ناقسٷيەرiنە اينالىپ, ودان ەگiز ۇل تابادى. بiراق بەيشارا قىزدىڭ سوعىس تەڭiرiسiمەن تٶسەك راحاتىن بٶلiسكەندiگiنە كiم سەنە قويسىن (مۇنداعى جەلi شىڭعىس حان اتاتەگi مەن جورىقتارىنان سىر شەرتەتiن «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجiرەسiندە» دە ۇشىراسادى). بالالار كٷنەدان تۋىلعان جاندار رەتiندە دالاعا تاستالىنادى. مiنە, وسى جەردە ولاردى قانشىق قاسقىر تاۋىپ الىپ, اسىراپ باعادى. امان-ەسەن ەرجەتكەن بالالار كەيiننەن جاۋلارىنان كەك الىپ, تيبر جاعالاۋىندا ەيگiلi ريم قالاسىنىڭ نەگiزiن قالايدى.

يە, تٷركiلiك قاسقىر ميفi مەن ريم اڭىزىنىڭ ۇقساستىعىندا داۋ جوق. بiراق نەگە تاعى دا قانشىق قاسقىر? نەگە ٶزگە اڭ ەمەس, مىسالى مارال نە ايۋ? ولاي بولۋى دا ەبدەن مٷمكiن ەدi عوي.

كٶنە ريمدەگi مارس سەنiمiمەن (كۋلتi) تانىس جان بۇل ساۋال­عا تەز-اق جاۋاپ تاپقان بولار ەدi. ەجەلگi گرە­تسييا­داعىداي ريمدە دە مٷسiن ٶنەرi جاقسى دامىعانى بەلگiلi. ولار ٶزدەرi تابىنعان قۇدايلاردىڭ بەرiنە قالانىڭ كٶرنەكتi جەر­لەرiنە, عيباداتحانالار مەن قۇتحانالارعا قولا نە مەر­مەر­دەن مٷسiندەر ورناتاتىن. ال مارسقا كەلگەندە, قالا جە­بەۋشiسi ەمەس پە, iلتيپاتتارى مەن مىرزالىقتارى, تiپتi, ەرەك­شە بولاتىن. ولار مارس وتىرعان تاستۇعىردىڭ تٶڭiرەگiنە بiر ٷيiر قاسقىردىڭ مٷسiندەرiن تاعى دا ورناتاتىن-دى. شا­ماسى, باعزى ريمدە سوعىس تەڭiرiسi وسى بiر قورقاۋ جىرت­قىشپەن استاستىرىلا ۇعىنىلعان بولسا كەرەك. يە, رومۋل مەن رەم تۋرالى ەفسانانى تۋدىرۋشى ريم اقىن-ابىزدارى (نەگە ەكەنi بەلگiسiز, ولاردى جەرگiلiكتi حالىقتىڭ سال دەپ اتا­عان­دىعى قىزىق. بiزدiڭ سال-سەرiلەر سولاردىڭ زاڭدى جال­عاسى بولمادى ما ەكەن) ٶز زامانداستارىنىڭ وسى قۇداي تۋرالى سەنiم-تٷسiنiكتەرiنە قايشى كەلگەن جوق. ولار اڭىزدى بەل­گiلi بiر دايىن شەڭبەردiڭ iشiندە عانا جاساپ شىعاردى. ٶيتكەنi, ىرىق بەرمەس اساۋ قييالدان تۋىندادى دەگەنمەن مي­فو­لوگييا دا بەلگiلi بiر لوگيكالىق قيسىندارعا سٷيەنەتiن. اڭىز­دىڭ تٷپنۇسقاسىندا قاسقىر توتەمi جاتتى.

بiراق قاسقىر توتەمiمەن مارس قىلىشىن, مەيلi ول قاس­­­­­­قىر-قۇداي قىلىشى بولسىن, تiكەلەي بايلانىستىرۋعا بۇل دە­رەك تە ازدىق ەتەدi. ەندi قاسقىر توتەمiنiڭ باعزى گرەك­تەرگە, ودان كٶنە ريمدiكتەرگە قالاي جەتكەندiگiن, ونى جەتكiزگەن حا­لىقتىڭ كiم ەكەندiگiن زەردەلەۋ كەرەك. ەرينە, ولار پرو­تو­تٷركiلەر ەدi.

«يليادا» مەن «ەنەيدا»

گومەر «يلياداسى» ون جىلعا سوزىلعان ترويا قىرعى­نى­نىڭ سوڭعى ەكi ايىندا بولعان وقيعالاردى عانا جىرلايدى.

ەكi ارمييانىڭ مۇنشالىقتى ۇزاق ۋاقىت تابان تiرەسە سوعىسۋىن ودان بۇرىنعى دا, ودان كەيiنگi دە تاريح بiلگەن ەمەس. ترويانىڭ تاريحتا بولعان قالا ەكەندiگiن نەمiستiڭ ەۋەسقوي ارحەولوگى گەنريح شليمان 1863-جىلى قازبا جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسiندە دەلەلدەپ بەردi. ونىڭ ورنى قازiرگi تٷركييا تەرريتوريياسىندا, جەرورتا تەڭiزiنەن بەس شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى تٶبەدە جاتىر. ياعني, ترويا قىرعىنىنىڭ دا تاريحتا بولعان وقيعا ەكەندiگiنە داۋ جوق. عالىمدار ەلi كٷنگە ون ەكi قابات قالا-قورىمنىڭ قاي قاباتى «يلياداداعى» تروياعا تيەسiلi ەكەندiگiن انىقتاي الماي دال. بiراق بٷگiنگi تاريح سوعىستىڭ شىعۋىنا اقىندار شابىتىنان تۋىنداعان التىن المانىڭ ەشقانداي دا كiنەلi ەمەستiگiن ناقتى ايتا الادى. احەيلiكتەر مەن ترويالىقتار اراسىندا قاندى قىرعىننىڭ تۇتانۋىنا يلليوننىڭ (ترويانىڭ تاعى بiر اتاۋى. «يليادا» اتاۋى وسىدان شىققان) ٷلكەن ساۋدا ورتالىعى رەتiندە تيiمدi جاعراپييالىق نٷكتەگە ورنالاسۋى سەبەپ بولعان-دى. ٷش قۇرلىق – ازييا, ەۋروپا, افريكانىڭ تەڭiز جەنە دالالىق كەرۋەن جولدارى وسى جەردە تٷيiسەتiن. قىسقاسى, احەيلiكتەر تروياعا التىن المانىڭ كەسiرiنەن قاشىپ كەتكەن ارۋدى ەمەس, شىن ماعىناسىنداعى التىن المانىڭ — بايلىقتىڭ ٶزiن iزدەپ اتتانعان بولاتىن. قالعانى اقىنداردىڭ شارۋاسى ەدi. ولار پلاتوننىڭ (ب.د.د. 428-348 جج.) اقىندارعا قوياتىن تالابىن تولىق اقتاپ شىقتى. «اقىن, ول ەگەر شىنىمەن اقىن بولسا, بەدiك اقىل ايتىپ ۋاقىت الماي, ميفتەر تۋدىرۋعا تيiس». وبالى كەنە, كٶنە گرەك اقىندارى تiلدەرiن بەزەپ-اق باقتى. ولاردى تٷسiنۋگە دە بولادى. ٶيتكەنi گرەك قالا-مەملەكەتتەرi ٶزارا بiرiككەندە عانا قۋاتتى ساياسي جەنە ەسكەري كٷشكە اينالا الاتىندىعىن بايقاتقان. ٶز حالقىنىڭ پاتريوتتارى رەتiندە گرەك اقىندارىنىڭ مۇنداي وقيعادان تىس قالۋى, ونى جىرلاماۋى مٷمكiن ەمەس-تi. بiراق اقىندار سوعىستىڭ شىنايى سەبەپتەرiن ميفولوگييالىق رەڭكتەرمەن كٶمكەرiپ, ەلدەبiر تۇسپال ماعىنالارمەن شەبەر استاستىرىپ جiبەردi. ەگەر ترويا قىرعىنىنىڭ تاريحي حرونولوگييا بويىنشا بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنگi 1200-شi جىلدارى بولعان وقيعا ەكەندiگiن ەسكەرسەك, ۋاقىتتىڭ اقىنداردىڭ پايداسىنا جۇمىس iستەگەندiگi انىق. گومەردiڭ ٶزi وسى وقيعادان كەمi تٶرت عاسىرداي كەيiن ٶمiر سٷرگەن جان ەدi. ۇلى جەدiگەر ەكەندiگiنە قاراماي «يليادانىڭ» تۇتاس تۋىندىنىڭ بiر تاراۋى عانا سيياقتى بولىپ سەزiلەتiندiگi دە سوندىقتان. ترويا قىرعىنى, جالپى العاندا, اۋىزدان اۋىزعا, ۇرپاقتان ۇرپاققا كٶشiپ وتىز عاسىرداي ۋاقىت بويى جىرلانىپ كەلدi. بiراق بiزدi قىزىقتىراتىنى «يليادانىڭ» كٶركەمدiك قۇندىلىقتارى نەمەسە گەكزومەترلiك ٶلەڭ ٶلشەمدەرi ەمەس, ونداعى پروتوتٷركiلەر تاريحىنا قاتىستى-اۋ دەگەن دەرەكتەر عانا.

نەگە ەكەنi بەلگiسiز, باسقا قۇدايلارداي ەمەس, باعزى گرەك اقىندارى سوعىس تەڭiرiسi ارەيگە شٷيلiگiپ-اق باعادى. قول­­دا­رىنان كەلسە, ونى ەجۋالاپ قالۋعا قۇمار. وجار مiنەزدi قۇ­داي جiگiتتiڭ, تiپتi, كەيبiر تۇستاردا اجالدى پەندەدەن تاياق جەپ مۇرنى قاناپ قالاتىن كەزدەرi دە بار. مۇنى ەدەبيەت­­شi­لەردiڭ ارەيدiڭ ترويالىقتار جاعىندا سوعىساتىندىعىمەن ۇعىن­دىرعىسى كەلەتiندiگiن جاقسى تٷسiنەمiن. قارسىلاسىنىڭ ٶزiنەن بiر ساتى بولسا دا جوعارى تۇرعاندىعىن كiم جاقسى كٶرە قويسىن. وسىلاي دەپ تۇجىرىمداي سالۋعا دا بولار ەدi-اۋ, بiراق مەسەلەنiڭ استارى ودان تەرەڭiرەكتە جاتقان سەكiلدi. كە­زەكتi وي ٷستiندە ماعان سوعىس تەڭiرiسi ارەيدiڭ پروتوتيپi ترويا جاعىندا وداقتاس بولىپ سوعىسقان ەلدەبiر بەلگiسiز حا­­لىق­تىڭ توتەمi ەمەس پە ەكەن دەگەن پiكiر كەلگەن. جەبiرەي تi­لiندەگi «aris» سٶزi «قاسقىرلار ٷيiرi» دەپ اۋدارىلاتىندىعىن بiل­گەنiمدە, بۇل پiكiرiمنiڭ دۇرىستىعىنا كٶزiم تاعى دا جەتە تٷس­كەندەي بولدى. يۋدەيانى بiر كەزدەرi گرەكتەردiڭ باسىپ ال­عانى تاريحتان جاقسى بەلگiلi. ەكi حالىقتىڭ اراسىنداعى مە­دەني قارىم-قاتىناستىڭ دا جوعارى دەڭگەيدە بولعاندىعىنا كٷمەن جوق. مۇندايدا iرiلi-ۇساقتى الىس-بەرiس بولا بەرەتiن. ياعني, گرەكتەردiڭ سوعىس تەڭiرiسi ەسiمiنiڭ جەبiرەيلiك نۇسقاسىن قابىلداعان بولۋى دا ەبدەن مٷمكiن. كiم بiلەدi, بەلكiم, قازاقتاعى بەكارىس, جانارىس, اقارىس سەكiلدi كiسi ەسiمدەرiنiڭ قۇرامىنداعى ارىس سٶزi دە قاسقىر نە بٶرi دەگەن ماعىنانى بiلدiرەتiن بولار. ارىس سٶزiنiڭ ەر كiسiگە عانا قولداناتىندىعىن ەسكەرسەك, بۇل بولجام نەگiزسiز دە ەمەس سيياقتى. قاسقىرعا بايلانىستى ارلان اتاۋىندا بiرiنشi بۋىننىڭ ار بولىپ كەلەتiندiگi دە وسىنداي ويعا باستايدى. ياعني, ترويا تٷبiندەگi قىرعىنعا قاتىستى تايپالاردىڭ بiرiنiڭ تۋىندا قاسقىر سۇلباسى بەينەلەنگەن دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. جەنە ولاردىڭ بايىرعى تٷركiلەر ەكەندiگiنە دە كٷدiك تۋماسا كەرەك.

الدىڭعى جەنە تاياۋ ازييا, بەرiسi كiشi ازييا كٶنە تاريحىندا كٶرنەكتi iز قالدىرعان بەلگiسiز حالىقتاردىڭ ساناتىندا قار ۇلىسى دا اتالادى. وسى ۇلىستىڭ ترويا تٷبiندەگi شايقاسقا قاتىسقاندىعىندا كٷمەن جوق. گومەر «يلياداسىندا», سەگiزiنشi جىردا مىنانداي جولدار بار:

«تەڭiز جاققا قار جاساقتارى,

قيسىق ساداقتى پەوندار,

جەنە دە تەڭiرi تەكتەس لەلەگ, كاۆكون,

پەلاسگ قوسىندارى بەتتەپ كەلەدi».

وسىندا اتالعان ۇلىستاردىڭ بەرi – ترويانىڭ وداقتاستارى. ياعني, قارلار دا ترويا جاعىندا سوعىسقان. ال ولاردىڭ التايدان شىققان حالىق ەكەندiگi تۋرالى ەكiنشi عاسىر تاريحشىسى پتولومەي جازبالارىندا ناقتى دەرەك بار. سترابون دا قارلار ميگراتسيياسى تۋرالى ەڭگiمە قىلعاندا وسى پiكiردi راستايدى. ياعني, التايدىڭ قاشاننان بابا تٷركi بەسiگi بولعاندىعىن ەسكە الساق, قارلار تٷركi تەكتەس حالىق بولعان. (ەش نەرسە iزسiز جوعالماق ەمەس. مەنiڭشە, «يليادانىڭ» كٶنە تٷركiلiك نۇسقاسى بولعان بولۋى دا ەبدەن مٷمكiن). قارلاردىڭ ترويا قىرعىنىنان بەرتiنiرەكتە, ياعني بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنگi بەسiنشi عاسىرعا دەيiن جەرورتا تەڭiزi مەن ونىڭ جاعالاۋلارىنا ٷستەمدiك ەتiپ كەلگەندiگi كٶنە دەۋiر تاريحىنان جاقسى بەلگiلi. ولاردى كريت پەن كيپر ارالدارىنان بiرiككەن گرەك فلوتيليياسى عانا ىعىستىرىپ شىعارا الدى. باعزى بiر كەزدەرi كيپردiڭ الاش دەپ اتالعاندىعى دا مۇندا تٷركiلەردiڭ بولعاندىعىنان حابار بەرەتiندەي. يە, بiزدiڭ بابالارىمىز تەڭiزدە جٷزۋدi جاقسى بiلگەن. ولار مىقتى جاۋىنگەر دە ەدi. جالپى قارلار ەرجٷرەكتiلiمەن اتى شىققان حالىق-تى. پروتوتٷركiلەردiڭ (بەلكiم, سكيفتەر) كەرەمەت تەڭiزشi بولعاندىعىنا كٶنەگرەكتتەردiڭ «زەكiردi» (ياكور) سكيف اناقارىس ويلاپ تاۋىپ ەدi» دەۋi دە تاماشا ايعاق.

ٶكiنiشتiسi سول, بiزدiڭ قولىمىزدا قارلاردىڭ تۋىندا قاسقىردىڭ سۇلباسى بەينەلەنگەنi تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. بiراق ونى iزدەۋدiڭ قاجەتi دە شامالى سيياقتى. ٶيتكەنi ترويا قىرعىنىنا بiر ەمەس, بiرنەشە پروتوتٷركi تايپالارى قاتىسقان دەۋگە نەگiز بار. سولاردىڭ بiرi ترويا پاتشاسى پريامنىڭ تۋىسى, اتاقتى «ەنەيدا» پوەماسىنىڭ («ەنەيدا» — ريم اقىنى ۆەرگيلييدiڭ پوەماسى.وندا ەنەيدiڭ ترويانى قورعاۋدا كٶرسەتكەن ەرلiك iستەرi, ترويا قۇلاعاننان كەيiنگi قايعى مەن قاسiرەتكە تولى ٶمiرi سٶز بولادى) كەيiپكەرi ەنەيدiڭ سوڭىنا ەرگەن ۇلىس سەكiلدi. تٷركiلiك قاسقىر ميفi مەن توتەمiنiڭ كٶنە تٷركiلiك نۇسقاسىن اپپەنين تٷبەگiنە اپارعان دا, سول تٶڭiرەكتەگi تايپالارمەن بiرiگiپ (ەترۋسكiلەر) ريمنiڭ نەگiزiن قالاعاندا, ريم تاريحىنا قانشىق قاسقىر بەينەسiن تەلiپ بەرگەن دە وسى بiر تايپانىڭ جاسامپازدىققا تولى ەرلiك ساپارى بولسا كەرەك. ەيتپەسە گرەكتەردە ەجۋا بولىپ جٷرگەن سوعىس تەڭiرiسiنiڭ ريمدiكتەر ۇعىمىندا يۋپيتەردەن كەيiنگi (يۋپيتەر – ريمنiڭ قۇدايلار پانتەونىنداعى باس قۇداي) ەكiنشi ورىنعا شىعا كەلگەندiگiن قالاي تٷسiندiرۋگە بولادى? ەرينە, بiر عانا سەبەپپەن. ول ريمنiڭ نەگiزiن قالاعان حالىقتاردىڭ بiرiنiڭ سىيىناتىن كيە-قۇدiرەتi بولعاندا عانا. جەنە وسىلاي بولعاندىعى دا اقيقات. بۇعان قوسىمشا مىنانداي بولجامدى دا ۇسىنۋعا بولادى. «يلياداداعى» ەنەيدiڭ ترويالىق ەمەس, ترويا پاتشاسىنىڭ باسقا جاقتان كەلگەن وداقتاس تۋىسقان ەكەندiگiن ەسكەرسەك, وسى بiر قاھارماننىڭ اتا-تەگiن سول كەزدەرi قارا تەڭiزدiڭ وڭتٷستiگiن مەكەندەگەن سكيفتەردەن (گەرودوت دەرەگiندەگi) تاراتۋعا ەبدەن بولاتىن سەكiلدi. ەنەيدiڭ كٶشپەلi بولماسا دا مالشىلار قاۋىمىنان ەكەندiگiن وسى قاھارماننىڭ احيلەسپەن جەكپە-جەككە شىعاردا ٶز اتا-تەگiن تانىستىرىپ سٶيلەيتiن سٶزi دە ايعاقتاي تٷسەتiندەي. ول «بابام ەريحتوننىڭ (بەلكiم ەرiكتون شىعار) ٷش مىڭ, يە, اناۋ-مىناۋ ەمەس, ٷش مىڭ جىلقىسى بولعان جەنە جەر بەتiندەگi اجالدى پەندەلەر iشiندەگi ەڭ باي كiسi ەدi» دەپ ماقتانادى. اجالمەن بەتپە-بەت كەلiپ تۇرعاندا تەك كٶپشەلi عانا وسىلاي جەلپiنۋi مٷمكiن-دi. ونىڭ ٷستiنە ترويانى قورعاۋعا سكيف تايپالارى قاتىسىپ ەدi دەگەن بولجام دا شىندىققا تولىق جاناسادى. جالپى, ترويا تٷبiندە كiمدەر ٶلiمگە باسىن تiكپەدi. بالكاننان دا, افريكادان دا, ارىسى سكانديناۆييادان دا بەلگiسiز حالىق­­تار­دىڭ وسى جەرگە ٶز قوسىندارىن اتتاندىرعانى انىق-تى. اسىلى, گومەر داستانى مەن گەرودوت دەرەگiن ٶزارا باي­لا­نىستىراتىن تٷيiن دە وسى بولسا كەرەك. وسى جەردە كٶنە گرە­كييانىڭ ەكi ۇلى پەرزەنتiنە ٶكپە-ناز ايتا كەتكەن دە ورىن­دى. گومەر قاسقىر توتەمiن ارەيمەن بايلانىستىرىپ جiبەرسە, گەرودوت وسى توتەمنiڭ تاڭباسىن مارس قىلىشىمەن شاتاس­تى­رىپ الدى.

ماعان قاسقىر ميفi مەن توتەمiنiڭ شىعۋ تٶركiنi تۋرالى بۇدان بۇرىن دا جازۋعا تۋرا كەلگەن (تەڭiرi, قۇداي يە جەنە قاسقىر تۋرالى, «قازاق ەدەبيەتi», 1997 ج, № 48). وندا اڭىزدىڭ نەگiزiندە كٷن جٷيەسiندە بولعان عارىشتىق اپات جاتىر دەگەن بولجام ايتقان بولاتىنمىن. جەبiرەي قۇداي يەسiنiڭ (يەگوۆا) سيناي تاۋىندا مۇسا پايعامبارعا نەگiزگi ون قاعيدانى تٷسiرەتiن مەزگiلiن دە وسى اپاتپەن بايلانىس­­تىر­عان­مىن-دى. يە, وسى اپات جەر بەتiندەگi بارلىق حالىقتىڭ دٷنيەتانىمى مەن ميفولوگيياسىندا ٶشپەس iز قالدىردى. وسىنداي iز كٶنە گرەك ميفولوگيياسىندا دا بولۋى مٷمكiن. ٶيتكەنi گومەر سوعىس قۇدايى ارەيدi «يلياداعا» كەيiپكەر قىلىپ ەنگiزگەندە, وسى اپات تۋرالى اڭىزدى نەگiزگە العان iسپەتتi. ارەيدiڭ مارس پلانەتاسىنىڭ گرەكشە اتاۋى ەكەنiن ەسكەرسەك, «يليادادان» ترويا قىرعىنىمەن بiر مەزگiلدە جٷرiپ وتىراتىن پلەناتالار ارالىق قاقتىعىس تۋرالى جەلiنi دە اڭعارۋعا بولادى.

ەرينە, بۇل جەلi داستانعا ونىڭ كٶركەمدiك دەڭگەيiن ارتتىرا تٷسۋ ٷشiن كٶپ كەيiن ەنگiزiلدi. داستانعا وسى جەلiنi ەنگiزەردە گومەردiڭ عارىش اپاتى تۋرالى تٷركiلەر اراسىندا ايتىلىپ جٷرگەن اڭىز ەڭگiمەنi ەستiگەن بولۋى دا ەبدەن مٷمكiن. تٷركi اڭىزىنىڭ باس كەيiپكەرi جەبiرەي قۇدايى يەگوۆا دا, گرەكتiڭ سوعىس تەڭiرiسi ارەي دە ەمەس, كەدiمگi قاسقىر ەدi. ياعني سۇڭعىلا گومەردiڭ سوعىس قۇدايى ارەيدiڭ پروتوتٷركiلiك قاسقىر توتەمiنiڭ دەل ٶزi ەكەندiگiن اڭعارماۋى مٷمكiن ەمەس-تi. سول سەبەپتi دە ترويا تٷبiندەگi قىرعىندا سوعىس تەڭiرiسi تۋىنا قاسقىر سۇلباسى بەدەرلەنگەندەردiڭ جاعىنا شىعىپ كەتتi. وعان اقىن قييالى كiنەلi ەدi. ٶز كەزەگiندە پروتوتٷركiلەر دە ٶزدەرiنiڭ قاسقىر توتەمiمەن تامىرلاس گرەكتiك تەڭiرiدەن حاباردار بولعان دەۋگە بولادى. ەيتپەسە, ريمنiڭ نەگiزiن قالاعان پروتوتٷركiلەر ٶز توتەمiن مارس­­پەن استاستىرىپ جiبەرمەس ەدi عوي.

يە, رومۋل مەن رەم تۋرالى اڭىز دا, مارستىڭ سكۋلپ­­تۋرا­لىق پانتەونداردا قاسقىر ٷيiرiنiڭ ورتاسىندا بەي­نە­­لەنەتiندiگi دە حالىق جادىنىڭ جاسامپازدىعىنىڭ جارقىن مىسالى بولاتىن.

سٶز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيiك, مەنi ەنەي باسپانالاعان كارفاگەن قالاسى قارلار قالاسى بولار-اۋ دەگەن وي تٷرتپەكتەگەلi دە بiراز بولدى. مىسالى, قاركەنت بولۋى دا مٷمكiن عوي. «كەنت» سٶزi پارسى تiلiندە قالا, شاھار دەگەن ماعىنانى بiلدiرەدi. بiراق كٶنە لاتىن تiلiندە ادام, ادامدار, حالىق دەگەن ماعىنانى بiلدiرەتiندiگiن دە ۇمىتپاعان جٶن. «يلياداداعى» ترويا تٶڭiرەگiندە قارقارا اتتى شىڭنىڭ كەزدەسەتiندiگi دە قىزىق. داستاندا:

«كرونۇلى (زەۆس) يداعا, اڭ-قۇستىڭ

نۋلى-سۋلى اناسىنا,

توعايى مەن قۇرباندىقحاناسى

ورنالاسقان قارقاراعا كەلiپ, جٷيرiك

سەيگٷلiكتەرiنiڭ تiزگiنiن تارتتى»,

— دەگەن جولدار بار.

ريم پiر تۇتا جازداعان ادام

ەدiل پاتشا زامانىنداعى بiلiمدi ريمدiكتەر ريم تاريحىنىڭ باستاۋىندا پروتوتٷركiلەر تۇرعاندىعىن سەزiنگەن سيياقتى.

ولار ەدiلگە مارستىڭ قىلىشىن عانا سىيلاپ قويعان جوق, ونى مارستىڭ ۇلى قىلىپ تا جiبەرە جازدادى. بۇل قاسيەتتi قالا تاريحىندا رومۋل مەن رەممەن بiر قاتاردا تۇرۋ دەگەن سٶز ەدi. حريستيان دiنi كەدەرگi جاساماعاندا, كiم بiلەدi, بiزدiڭ ريمنiڭ ۇلى پەرزەنتتەرiنiڭ بiرi ەدiل تۋرالى اڭىزعا كۋە بولۋىمىز دا ەبدەن مٷمكiن ەدi-اۋ. امال قانشا. كەيiنiرەك, ەدiلدiڭ باسىنان باق تايعاننان كەيiن حريستيان دiنi, دەلiرەك ايتقاندا, شiركەۋ عۇن كٶسەمiن ۇلىقتايتىن اڭىز ەڭگiمەلەردiڭ بەرiنە تەرiس ماعىنا, سولاقاي سيپات بەرiپ جiبەردi. نەتيجەسiندە, ەدiل مارس پەن حانشانىڭ نەكەسiنەن ەمەس, يت (نەگiزگi قاسقىر بولۋى تيiس) پەن حانشانىڭ كٶڭiلدەستiگiنەن دٷ­نيەگە كەلگەن ادام بەينەلi, يت قۇلاقتى قۇبىجىق بولىپ شىق­تى. دەگەنمەن اڭىزدىڭ تٷپنۇسقاسىندا رومۋل مەن رەم­نiڭ دٷنيەگە كەلۋi تۋرالى ريمدiك ەفسانا جەلiسi جاتقان­­دى­عىن سىرت كٶزدەن جاسىرۋ مٷمكiن ەمەس-تi.

يە, ولجاس سٷلەيمەنوۆ جازعانداي ەۋروپاعا ەدiلدiڭ يتتەن تۋعاندىعى تۋرالى اڭىزدى عۇندار ەكەلگەن جوق, ونىڭ كٶنە ريمدiك, بەلكiم, ەترۋسكiلiك بولىپ سانالاتىن جەرگiلiكتi كٶنەكٶز نۇسقاسى دا بار ەدi. ونى باعزى بiر كەزدەرi ريمنiڭ نەگiزiن قالاعان پروتوتٷركiلەردiڭ مۇرا قىلىپ قالدىرعاندىعى دا انىق. بiراق, امال قانشا, بۇل كەزدەرi مارستىڭ ورنىن يسۋس حريستوس باسىپ ٷلگەرگەن بولاتىن. ۋاقىت حريستوس تۋعاننان كەيiنگi 450-جىلداردى كٶرسەتiپ تۇردى. شاڭىراعى شايقالا باستاعان ريم بولسا حريستيان سەنiمiنiڭ ورتالىعى بولىپ قالۋعا تىرىسىپ جاتتى. سەبەبi, الىپ يمپەرييانىڭ ەلدەبiر وتار ەلiندە پايدا بولعان ادامزاتتى قۇتقارۋشى جايلى iلiم ريم كوگورتالارىن سوعىسسىز تiزە بٷكتiرگەن-دi.

ال حريستوسپەن جاعالاسۋعا ەدiلدiڭ دايىندىعى دا, ىنتاسى دا جوق ەدi. ٶيتكەنi كٶشپەلi تٷركiلەردەگi سەكiلدi وندا دا پايعامبارلىق جايلى تٷسiنiكتiڭ بولماعاندىعى انىق. كiم بiلەدi, يسا جايلى ەڭگiمەنi ەستiگەن قايران ەدiل قارقىلداپ كٷلگەن دە بولار-اۋ. «وڭ بەتiڭنەن ۇرسا, سول بەتiڭدi توس» دەگەن قاعيدانى جٷرەگi بار قانداي جان قابىلداي قويسىن.

مiنە, وسىلايشا تٷبi بiر مارسقا تابىنۋشىلىق پەن قاسقىر توتەمiنiڭ اراسىندا ٶتكەل بەرمەس اسۋ بولىپ حريستيان سەنiمi جاتتى. ال ەدiل باستاعان عۇندار باعزى بiر زاماندا ريم تاريحىندا iز قالدىرعان پروتوتٷركiلەردiڭ جاڭعىرىعى سيياقتانىپ ٶمiر مەن تاريح ساحناسىنان زىر ەتiپ ٶتە شىقتى. ولار ريمنiڭ نەگiزiن بiر كەزدەرi ٶزدەرi تەكتەس حالىقتىڭ قالاعاندىعىن بiلگەن دە, ونى بiلسەك دەپ باس اۋىرتقان دا جوق.

سٶز سوڭى

«ريمدiكتەر الدىمەن لاتىن تiلiنiڭ شىعۋ تٶركiنiن زەرتتەۋگە كiرiسكەندە, ولاردىڭ ەلەمدi جاۋلاپ الۋعا ەشقانداي دا ۋاقى­تى قالماعان بولار ەدi». نەمiس اقىنى گەنريح گەينە وسىلاي جازادى. بiر عاسىردان اسا ۋاقىتتان كەيiن قازاق اقى­نى ولجاس سٷلەيمەنوۆ تە وسى ىڭعايلاس پiكiردi قايتا­لاي­­دى. اقىن «سٶز تٶركiنi» ەڭبەگiنiڭ «باستاپقى گرامماتيكا» اتتى تاراۋىندا بايىرعى الدىڭعى ازييا مەن جەرورتا تەڭiزi جاعالاۋلارىنداعى ەلدەردە, ياعني بٷگiنگi ريم ورنالاسقان اپپەنين تٷبەگiندە دە تٷركiلەر مەن سلاۆيانداردىڭ ىقپالى زور بولعاندىعىن ايتادى. ال مۇنداي ىقپالدىڭ تاريحتا, جەرگiلiكتi حالىقتاردىڭ سٶزدiك قورىندا, اڭىزدار مەن ەفسانالارىندا iز قالدىرماۋى مٷمكiن ەمەس-تi.

اقىن, سونداي-اق, تٷبەكتە العاش رەت 12 قالا-مەملەكەتتەن تۇراتىن قۋاتتى بiرلەستiكتiڭ (ب.د.د. ٷII ع.) نەگiزiن قالاعان تايپالاردىڭ قۇرامىندا پروتوتٷركiلiك تايپالاردىڭ دا بولعاندىعىن جوققا شىعارمايدى. تiپتi, ولاردىڭ بiرiنiڭ تۋىندا قاسقىر بەينەسi بولعان دەگەن پiكiردi دە العا تارتادى. يە, اقىن اعا ايتقانداي, ريمنiڭ بiر كەزدەگi ەلتاڭباسى «قانشىق قاسقىر مەن ەگiز ۇل» دەگەن ماعىنانى بiلدiرەتiن مىنانداي تاڭبالاردان تۇرعان بولۋى عاجاپ ەمەس:

ريم ەلتاڭباسى سالىنۋى كەرەك

ول ول ما, اقىن اعا كەيبiر باعزى ەترۋس جازبالارىن تiكەلەي تٷركi تiلiنiڭ كٶمەگiنە سٷيەنiپ وقۋدى ۇسىنادى. يە, اپپەنين تٷبەگiندە بiر كەزدەرi پروتوتٷركiلەر دەۋiرلەپ تۇرعان. وعان مەڭگiلiك ريمنiڭ iرگەسiنە قالانعان تاستار كۋە. بiزدiڭ ەندiگi مiندەت سول تاستاردى سٶيلەتۋ بولسا كەرەك.

1998 جىل,

ەمٸرحان بالقىبەك

«قاسقىر قۇداي بولعان كەز» كٸتابىنان